Aṣṭāṅgahṛdayasūtra · Chapter 73
Cikitsāsthāna
kevalaṃ nir-upastambham ādau snehair upācaret |
vāyuṃ sarpir-vasā-majja-taila-pānair naraṃ tataḥ
sneha-klāntaṃ samāśvāsya payobhiḥ snehayet punaḥ |
yūṣair grāmyaudakānūpa-rasair vā sneha-saṃyutaiḥ
pāyasaiḥ kṛśaraiḥ sāmla-lavaṇaiḥ sānuvāsanaiḥ |
nāvanais tarpaṇaiś cānnaiḥ su-snigdhaiḥ svedayet tataḥ
sv-abhyaktaṃ sneha-saṃyuktaiḥ śaṅkarādyaiḥ punaḥ punaḥ |
snehāktaṃ svinnam aṅgaṃ tu vakraṃ stabdhaṃ sa-vedanam
21.4cv snehākta-svinnam aṅgaṃ tu
yatheṣṭam ānāmayituṃ sukham eva hi śakyate |
śuṣkāṇy api hi kāṣṭhāni sneha-svedopapādanaiḥ
21.5dv sneha-svedopanāhanaiḥ
śakyaṃ karmaṇya-tāṃ netuṃ kim u gātrāṇi jīvatām |
harṣa-toda-rug-āyāma-śopha-stambha-grahādayaḥ
svinnasyāśu praśāmyanti mārdavaṃ copajāyate |
snehaś ca dhātūn saṃśuṣkān puṣṇāty āśūpayojitaḥ
21.7dv puṣṇāty āśu prayojitaḥ
balam agni-balaṃ puṣṭiṃ prāṇāṃś cāsyābhivardhayet |
a-sakṛt taṃ punaḥ snehaiḥ svedaiś ca pratipādayet
21.8bv prāṇaṃ cāsyābhivardhayet
tathā sneha-mṛdau koṣṭhe na tiṣṭhanty anilāmayāḥ |
yady etena sa-doṣa-tvāt karmaṇā na praśāmyati
mṛdubhiḥ sneha-saṃyuktair bheṣajais taṃ viśodhayet |
ghṛtaṃ tilvaka-siddhaṃ vā sātalā-siddham eva vā
payasairaṇḍa-tailaṃ vā pibed doṣa-haraṃ śivam |
snigdhāmla-lavaṇoṣṇādyair āhārair hi malaś citaḥ
sroto baddhvānilaṃ rundhyāt tasmāt tam anulomayet |
dur-balo yo '-virecyaḥ syāt taṃ nirūhair upācaret
21.12av sroto ruddhvānilaṃ rundhyāt
dīpanaiḥ pācanīyair vā bhojyair vā tad-yutair naram |
saṃśuddhasyotthite cāgnau sneha-svedau punar hitau
āmāśaya-gate vāyau vamita-pratibhojite |
sukhāmbunā ṣaḍ-dharaṇaṃ vacādiṃ vā prayojayet
21.14cv sukhāmbunā ṣaṭ-caraṇaṃ
saṃdhukṣite 'gnau parato vidhiḥ kevala-vātikaḥ |
matsyān nābhi-pradeśa-sthe siddhān bilva-śalāṭubhiḥ
vasti-karma tv adho nābheḥ śasyate cāvapīḍakaḥ |
koṣṭha-ge kṣāra-cūrṇādyā hitāḥ pācana-dīpanāḥ
hṛt-sthe payaḥ sthirā-siddhaṃ śiro-vastiḥ śiro-gate |
snaihikaṃ nāvanaṃ dhūmaḥ śrotrādīnāṃ ca tarpaṇam
svedābhyaṅga-nivātāni hṛdyaṃ cānnaṃ tvag-āśrite |
śītāḥ pradehā rakta-sthe vireko rakta-mokṣaṇam
21.18av svedābhyaṅgāni śastāni
vireko māṃsa-medaḥ-sthe nirūhaḥ śamanāni ca |
bāhyābhyantarataḥ snehair asthi-majja-gataṃ jayet
praharṣo 'nnaṃ ca śukra-sthe bala-śukra-karaṃ hitam |
vibaddha-mārgaṃ dṛṣṭvā tu śukraṃ dadyād virecanam
21.20bv balyaṃ śukra-karaṃ hitam
viriktaṃ pratibhuktaṃ ca pūrvoktāṃ kārayet kriyām |
garbhe śuṣke tu vātena bālānāṃ ca viśuṣyatām
21.21av virikta-pratibhuktasya
sitā-kāśmarya-madhukaiḥ siddham utthāpane payaḥ |
snāva-saṃdhi-sirā-prāpte sneha-dāhopanāhanam
tailaṃ saṃkucite 'bhyaṅgo māṣa-saindhava-sādhitam |
āgāra-dhūma-lavaṇa-tailair lepaḥ srute 'sṛji
supte 'ṅge veṣṭa-yukte tu kartavyam upanāhanam |
athāpatānakenārtam a-srastākṣam a-vepanam
a-stabdha-meḍhram a-svedaṃ bahir-āyāma-varjitam |
a-khaṭvāghātinaṃ cainaṃ tvaritaṃ samupācaret
tatra prāg eva su-snigdha-svinnāṅge tīkṣṇa-nāvanam |
sroto-viśuddhaye yuñjyād accha-pānaṃ tato ghṛtam
vidāry-ādi-gaṇa-kvātha-dadhi-kṣīra-rasaiḥ śṛtam |
nāti-mātraṃ tathā vāyur vyāpnoti sahasaiva vā
kulattha-yava-kolāni bhadradārv-ādikaṃ gaṇam |
niḥkvāthyānūpa-māṃsaṃ ca tenāmlaiḥ payasāpi ca
svādu-skandha-pratīvāpaṃ mahā-snehaṃ vipācayet |
sekābhyaṅgāvagāhānna-pāna-nasyānuvāsanaiḥ
sa hanti vātaṃ te te ca sneha-svedāḥ su-yojitāḥ |
vegāntareṣu mūrdhānam a-sakṛc cāsya recayet
avapīḍaiḥ pradhamanais tīkṣṇaiḥ śleṣma-nibarhaṇaiḥ |
śvasanāsu vimuktāsu tathā saṃjñāṃ sa vindati
sauvarcalābhayā-vyoṣa-siddhaṃ sarpiś cale 'dhike || 31ū̆ab ||
palāṣṭakaṃ tilvakato varāyāḥ prasthaṃ palāṃśaṃ guru-pañca-mūlam |
sairaṇḍa-siṃhī-trivṛtaṃ ghaṭe 'pāṃ paktvā pacet pāda-śṛtena tena
dadhnaḥ pātre yāva-śūkāt tri-bilvaiḥ sarpiḥ-prasthaṃ hanti tat sevyamānam |
duṣṭān vātān eka-sarvāṅga-saṃsthān yoni-vyāpad-gulma-vardhmodaraṃ ca
21.33av dadhnaḥ pātre yāva-śūka-tri-bilvaiḥ
vidhis tilvaka-vaj jñeyo ramyakāśokayor api || 34ab ||
21.34bv śamyākāśokayor api
cikitsitam idaṃ kuryāc chuddha-vātāpatānake |
saṃsṛṣṭa-doṣe saṃsṛṣṭaṃ cūrṇayitvā kaphānvite
tumburūṇy abhayā hiṅgu pauṣkaraṃ lavaṇa-trayam |
yava-kvāthāmbunā peyaṃ hṛt-pārśvārty-apatantrake
hiṅgu sauvarcalaṃ śuṇṭhī dāḍimaṃ sāmla-vetasam |
pibed vā śleṣma-pavana-hṛd-rogoktaṃ ca śasyate
āyāmayor ardita-vad bāhyābhyantarayoḥ kriyā |
taila-droṇyāṃ ca śayanam āntaro 'tra su-dus-taraḥ
vi-varṇa-danta-vadanaḥ srastāṅgo naṣṭa-cetanaḥ |
prasvidyaṃś ca dhanuḥ-ṣkambhī daśa-rātraṃ na jīvati
21.39cv prasvidyaṃś ca dhanuḥ-stambhī
vegeṣv ato anya-thā jīven mandeṣu vinato jaḍaḥ |
khañjaḥ kuṇiḥ pakṣa-hataḥ paṅgulo vikalo 'tha-vā
21.40dv paṅgulo vikalo 'pi vā
hanu-sraṃse hanū snigdha-svinnau sva-sthānam ānayet |
unnāmayec ca kuśalaś cibukaṃ vivṛtte mukhe
nāmayet saṃvṛte śeṣam ekāyāma-vad ācaret |
jihvā-stambhe yathāvasthaṃ kāryaṃ vāta-cikitsitam
vāg-grahe koṣṇa-toyena vetasāmlaṃ piben naraḥ |
mātuluṅga-rasaṃ tad-vad dhiṅgu-sauvarcalānvitam || 42+1 ||
ardite nāvanaṃ mūrdhni tailaṃ śrotrākṣi-tarpaṇam |
sa-śophe vamanaṃ dāha-rāga-yukte sirā-vyadhaḥ
nava-nītena saṃyuktāṃ khāden māṣeṇḍarīṃ naraḥ |
dur-vāram arditaṃ hanti saptāhān nātra saṃśayaḥ || 43+1 ||
snehanaṃ sneha-saṃyuktaṃ pakṣāghāte virecanam |
ava-bāhau hitaṃ nasyaṃ snehaś cottara-bhaktikaḥ
māṣa-balā-śuka-śimbī-kaṭtṛṇa-rāsnāśvagandhorubūkāṇām |
kvātho nasya-nipīto rāmaṭha-lavaṇānvitaḥ koṣṇaḥ || 44.1+1 ||
apanayati pakṣa-vātaṃ manyā-stambhaṃ sa-karṇa-nāda-rujam |
dur-jayam ardita-vātaṃ saptāhāj jayati cāvaśyam || 44.1+2 ||
guḍamañjaryā khapuraṃ vṛṣabhī-mūlaṃ ca śiśira-jala-piṣṭam |
nāvana-vidhau prayojitam ava-bāhuka-gala-rujārti-haram || 44+1 ||
daśa-mūla-balā-māṣa-kvāthaṃ tailājya-miśritam |
sāyaṃ bhuktvā piben nasyaṃ viśvācyām ava-bāhuke || 44+2 ||
ūru-stambhe tu na sneho na ca saṃśodhanaṃ hitam |
śleṣmāma-medo-bāhulyād yuktyā tat-kṣapaṇāny ataḥ
21.45av ūru-stambhe na ca sneho
kuryād rūkṣopacāraś ca yava-śyāmāka-kodravāḥ |
śākair a-lavaṇaiḥ śastāḥ kiñ-cit-tailair jalaiḥ śṛtaiḥ
jāṅgalair a-ghṛtair māṃsair madhv-ambho-'riṣṭa-pāyinaḥ |
vatsakādir haridrādir vacādir vā sa-saindhavaḥ
āḍhya-vāte sukhāmbhobhiḥ peyaḥ ṣaḍ-dharaṇo 'tha-vā |
lihyāt kṣaudreṇa vā śreṣṭhā-cavya-tiktā-kaṇā-ghanāt
21.48av āma-vāte sukhāmbhobhiḥ 21.48bv peyaḥ ṣaṭ-caraṇo 'tha-vā 21.48dv
-cavya-tiktā-kaṇā-ghanān
citrakendrayavāḥ pāṭhā kaṭukātiviṣā niśā |
vāta-vyādhi-praśamano yogaḥ ṣaḍ-dharaṇāhvayaḥ || 48.1+1 ||
kalkaṃ sa-madhu vā cavya-pathyāgni-suradāru-jam |
mūtrair vā śīlayet pathyāṃ gugguluṃ girisaṃbhavam
vyoṣāgni-musta-tri-phalā-viḍaṅgair gugguluṃ samam |
khādan sarvāñ jayed vyādhīn medaḥ-śleṣmāma-vāta-jān
śāmyaty evaṃ kaphākrāntaḥ sa-medaskaḥ prabhañjanaḥ |
kṣāra-mūtrānvitān svedān sekān udvartanāni ca
kuryād dihyāc ca mūtrāḍhyaiḥ karañja-phala-sarṣapaiḥ |
mūlair vāpy arka-tarkārī-nimba-jaiḥ sa-surāhvayaiḥ
sa-kṣaudra-sarṣapā-pakva-loṣṭa-valmīka-mṛttikaiḥ |
kapha-kṣayārthaṃ vyāyāme sahye cainaṃ pravartayet
sthalāny ullaṅghayen nārīḥ śaktitaḥ pariśīlayet |
sthira-toyaṃ saraḥ kṣemaṃ prati-sroto nadīṃ taret
śleṣma-medaḥ-kṣaye cātra snehādīn avacārayet |
sthāna-dūṣyādi cālocya kāryā śeṣeṣv api kriyā
21.55cv sthānaṃ dūṣyādi cālocya
bṛhan-nimba-taror mūlaṃ vāriṇā paripeṣitam |
saṃpītaṃ nāśayet kṣipram a-sādhyām api gṛdhrasīm || 55.1+1 ||
tūṇī-pratūṇyor lavanaṃ sa-ghṛtaṃ kṣāra-hiṅgu vā |
raktāvasecanaṃ kuryād abhīkṣṇaṃ vāta-kaṇṭake || 55.1+2 ||
pibed eraṇḍa-tailaṃ vā dahet sūcībhir eva vā |
sājyaiḥ saktubhir abhyaktau na cā-kṣīra-samanvitaiḥ || 55.1+3 ||
śālmalī-tvag-viliptau vā pādau saṃtāpam udgataḥ || 55.1+4ab ||
sahacaraṃ suradāru sa-nāgaraṃ kvathitam ambhasi taila-vimiśritam |
pavana-pīḍita-deha-gatiḥ piban druta-vilambita-go bhavatīcchayā
rāsnā-mahauṣadha-dvīpi-pippalī-śaṭhi-pauṣkaram |
piṣṭvā vipācayet sarpir vāta-roga-haraṃ param
nimbāmṛtā-vṛṣa-paṭola-nidigdhikānāṃ bhāgān pṛthak daśa palān vipaced ghaṭe 'pām |
aṣṭāṃśa-śeṣita-rasena punaś ca tena prasthaṃ ghṛtasya vipacet picu-bhāga-kalkaiḥ
21.58av nimbāmṛtā-vṛṣa-paṭola-karañjakānāṃ
pāṭhā-viḍaṅga-suradāru-gajopakulyā-dvi-kṣāra-nāgara-niśā-miśi-cavya-kuṣṭhaiḥ |
tejovatī-marica-vatsaka-dīpyakāgni-rohiṇy-aruṣkara-vacā-kaṇa-mūla-yuktaiḥ
mañjiṣṭhayātiviṣayā viṣayā yavānyā saṃśuddha-guggulu-palair api pañca-saṃkhyaiḥ |
tat sevitaṃ vidhamati prabalaṃ samīraṃ saṃdhy-asthi-majja-gatam apy atha kuṣṭham īdṛk
21.60cv tat sevitaṃ pradhamati prabalaṃ samīraṃ
nāḍī-vraṇārbuda-bhagandara-gaṇḍa-mālā-jatrūrdhva-sarva-gada-gulma-gudottha-mehān |
yakṣmā-ruci-śvasana-pīnasa-kāsa-śopha-hṛt-pāṇḍu-roga-mada-vidradhi-vāta-raktam
21.61dv -hṛt-pārśva-roga-mada-vidradhi-vāta-raktam
rāsnāṭarūṣa-suradārv-amṛtā-śatāvary-eraṇḍa-puṣkara-dhamāsaka-śuṇṭhi-pathyāḥ |
nighnanti vāta-ja-rujaṃ khalu sa-śvadaṃṣṭrāḥ śaileya-śaṭhy-ativiṣāḥ kvathitāḥ prayuktā ||
61+1 ||
balā-bilva-śṛte kṣīre ghṛta-maṇḍaṃ vipācayet |
tasya śuktiḥ prakuñco vā nasyaṃ vāte śiro-gate
tad-vat siddhā vasā nakra-matsya-kūrma-culūka-jā |
viśeṣeṇa prayoktavyā kevale mātariśvani
jīrṇaṃ piṇyākaṃ pañca-mūlaṃ pṛthak ca kvāthyaṃ kvāthābhyām ekatas tailam ābhyām |
kṣīrād aṣṭāṃśaṃ pācayet tena pānād vātā naśyeyuḥ śleṣma-yuktā viśeṣāt
prasāriṇī-tulā-kvāthe taila-prasthaṃ payaḥ-samam |
dvi-medā-miśi-mañjiṣṭhā-kuṣṭha-rāsnā-ku-candanaiḥ
jīvakarṣabha-kākolī-yugalāmaradārubhiḥ |
kalkitair vipacet sarva-mārutāmaya-nāśanam
sa-mūla-śākhasya sahācarasya tulāṃ sametāṃ daśa-mūlataś ca |
palāni pañcāśad abhīrutaś ca pādāvaśeṣaṃ vipaced vahe 'pām
tatra sevya-nakha-kuṣṭha-himailā-spṛk-priyaṅgu-nalikāmbu-śilā-jaiḥ |
lohitā-nalada-loha-surāhvaiḥ kopanā-miśi-turuṣka-nataiś ca
tulya-kṣīraṃ pālikais taila-pātraṃ siddhaṃ kṛcchrāñ chīlitaṃ hanti vātān |
kampākṣepa-stambha-śoṣādi-yuktān gulmonmādau pīnasaṃ yoni-rogān
21.69av tulyaṃ kṣīraṃ pālikais taila-pātraṃ
sahacara-tulāyās tu rase tailāḍhakaṃ pacet |
mūla-kalkād daśa-palaṃ payo dattvā catur-guṇam
atha-vā nata-ṣaḍgranthā-sthirā-kuṣṭha-surāhvayāt |
sailā-nalada-śaileya-śatāhvā-rakta-candanāt
21.71bv -sthirā-kuṣṭha-surāhvayān 21.71dv -śatāhvā-rakta-candanān
siddhe 'smiñ charkarā-cūrṇād aṣṭā-daśa-palaṃ kṣipet |
bheḍasya saṃmataṃ tailaṃ tat kṛcchrān anilāmayān
vāta-kuṇḍalikonmāda-gulma-vardhmādikāñ jayet |
balā-śataṃ chinnaruhā-pādaṃ rāsnāṣṭa-bhāgikam
jalāḍhaka-śate paktvā śata-bhāga-sthite rase |
dadhi-mastv-ikṣu-niryāsa-śuktais tailāḍhakaṃ samaiḥ
pacet sāja-payo-'rdhāṃśaṃ kalkair ebhiḥ palonmitaiḥ |
śaṭhī-saraladārv-elā-mañjiṣṭhāguru-candanaiḥ
padmakātibalā-mustā-śūrpaparṇī-hareṇubhiḥ |
yaṣṭy-āhva-surasa-vyāghranakharṣabhaka-jīvakaiḥ
palāśa-rasa-kastūrī-nalikā-jāti-kośakaiḥ |
spṛkkā-kuṅkuma-śaileya-jātī-kaṭuphalāmbubhiḥ
21.77dv -jātikā-kaṭphalāmbubhiḥ
tvak-kunduruka-karpūra-turuṣka-śrīnivāsakaiḥ |
lavaṅga-nakha-kaṅkola-kuṣṭha-māṃsī-priyaṅgubhiḥ
sthauṇeya-tagara-dhyāma-vacā-madanaka-plavaiḥ |
sa-nāgakesaraiḥ siddhe dadyāc cātrāvatārite
21.79bv -vacā-madana-pallavaiḥ
pattra-kalkaṃ tataḥ pūtaṃ vidhinā tat prayojitam |
kāsaṃ śvāsaṃ jvaraṃ chardiṃ mūrchāṃ gulma-kṣata-kṣayān
plīha-śoṣāv apasmāram a-lakṣmīṃ ca praṇāśayet |
balā-tailam idaṃ śreṣṭhaṃ vāta-vyādhi-vināśanam
pāne nasye 'nvāsane 'bhyañjane ca snehāḥ kāle samyag ete prayuktāḥ |
duṣṭān vātān āśu śāntiṃ nayeyur vandhyā nārīḥ putra-bhājaś ca kuryuḥ
21.82dv vandhyā nārīḥ putra-bhājaḥ prakuryuḥ
sneha-svedair drutaḥ śleṣmā yadā pakvāśaye sthitaḥ |
pittaṃ vā darśayed rūpaṃ vastibhis taṃ vinirjayet
Original text: Aṣṭāṅgahṛdayasūtra · Data entry R. P. Das R. E. Emmerick · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0