Language

ENहिગુ
Scripture Library

Aṣṭāṅgahṛdayasūtra · Chapter 73

73.1

Cikitsāsthāna
kevalaṃ nir-upastambham ādau snehair upācaret |
vāyuṃ sarpir-vasā-majja-taila-pānair naraṃ tataḥ

73.2

sneha-klāntaṃ samāśvāsya payobhiḥ snehayet punaḥ |
yūṣair grāmyaudakānūpa-rasair vā sneha-saṃyutaiḥ

73.3

pāyasaiḥ kṛśaraiḥ sāmla-lavaṇaiḥ sānuvāsanaiḥ |
nāvanais tarpaṇaiś cānnaiḥ su-snigdhaiḥ svedayet tataḥ

73.4

sv-abhyaktaṃ sneha-saṃyuktaiḥ śaṅkarādyaiḥ punaḥ punaḥ |
snehāktaṃ svinnam aṅgaṃ tu vakraṃ stabdhaṃ sa-vedanam

73.5

21.4cv snehākta-svinnam aṅgaṃ tu
yatheṣṭam ānāmayituṃ sukham eva hi śakyate |
śuṣkāṇy api hi kāṣṭhāni sneha-svedopapādanaiḥ

73.6

21.5dv sneha-svedopanāhanaiḥ
śakyaṃ karmaṇya-tāṃ netuṃ kim u gātrāṇi jīvatām |
harṣa-toda-rug-āyāma-śopha-stambha-grahādayaḥ

73.7

svinnasyāśu praśāmyanti mārdavaṃ copajāyate |
snehaś ca dhātūn saṃśuṣkān puṣṇāty āśūpayojitaḥ

73.8

21.7dv puṣṇāty āśu prayojitaḥ
balam agni-balaṃ puṣṭiṃ prāṇāṃś cāsyābhivardhayet |
a-sakṛt taṃ punaḥ snehaiḥ svedaiś ca pratipādayet

73.9

21.8bv prāṇaṃ cāsyābhivardhayet
tathā sneha-mṛdau koṣṭhe na tiṣṭhanty anilāmayāḥ |
yady etena sa-doṣa-tvāt karmaṇā na praśāmyati

73.10

mṛdubhiḥ sneha-saṃyuktair bheṣajais taṃ viśodhayet |
ghṛtaṃ tilvaka-siddhaṃ vā sātalā-siddham eva vā

73.11

payasairaṇḍa-tailaṃ vā pibed doṣa-haraṃ śivam |
snigdhāmla-lavaṇoṣṇādyair āhārair hi malaś citaḥ

73.12

sroto baddhvānilaṃ rundhyāt tasmāt tam anulomayet |
dur-balo yo '-virecyaḥ syāt taṃ nirūhair upācaret

73.13

21.12av sroto ruddhvānilaṃ rundhyāt
dīpanaiḥ pācanīyair vā bhojyair vā tad-yutair naram |
saṃśuddhasyotthite cāgnau sneha-svedau punar hitau

73.14

āmāśaya-gate vāyau vamita-pratibhojite |
sukhāmbunā ṣaḍ-dharaṇaṃ vacādiṃ vā prayojayet

73.15

21.14cv sukhāmbunā ṣaṭ-caraṇaṃ
saṃdhukṣite 'gnau parato vidhiḥ kevala-vātikaḥ |
matsyān nābhi-pradeśa-sthe siddhān bilva-śalāṭubhiḥ

73.16

vasti-karma tv adho nābheḥ śasyate cāvapīḍakaḥ |
koṣṭha-ge kṣāra-cūrṇādyā hitāḥ pācana-dīpanāḥ

73.17

hṛt-sthe payaḥ sthirā-siddhaṃ śiro-vastiḥ śiro-gate |
snaihikaṃ nāvanaṃ dhūmaḥ śrotrādīnāṃ ca tarpaṇam

73.18

svedābhyaṅga-nivātāni hṛdyaṃ cānnaṃ tvag-āśrite |
śītāḥ pradehā rakta-sthe vireko rakta-mokṣaṇam

73.19

21.18av svedābhyaṅgāni śastāni
vireko māṃsa-medaḥ-sthe nirūhaḥ śamanāni ca |
bāhyābhyantarataḥ snehair asthi-majja-gataṃ jayet

73.20

praharṣo 'nnaṃ ca śukra-sthe bala-śukra-karaṃ hitam |
vibaddha-mārgaṃ dṛṣṭvā tu śukraṃ dadyād virecanam

73.21

21.20bv balyaṃ śukra-karaṃ hitam
viriktaṃ pratibhuktaṃ ca pūrvoktāṃ kārayet kriyām |
garbhe śuṣke tu vātena bālānāṃ ca viśuṣyatām

73.22

21.21av virikta-pratibhuktasya
sitā-kāśmarya-madhukaiḥ siddham utthāpane payaḥ |
snāva-saṃdhi-sirā-prāpte sneha-dāhopanāhanam

73.23

tailaṃ saṃkucite 'bhyaṅgo māṣa-saindhava-sādhitam |
āgāra-dhūma-lavaṇa-tailair lepaḥ srute 'sṛji

73.24

supte 'ṅge veṣṭa-yukte tu kartavyam upanāhanam |
athāpatānakenārtam a-srastākṣam a-vepanam

73.25

a-stabdha-meḍhram a-svedaṃ bahir-āyāma-varjitam |
a-khaṭvāghātinaṃ cainaṃ tvaritaṃ samupācaret

73.26

tatra prāg eva su-snigdha-svinnāṅge tīkṣṇa-nāvanam |
sroto-viśuddhaye yuñjyād accha-pānaṃ tato ghṛtam

73.27

vidāry-ādi-gaṇa-kvātha-dadhi-kṣīra-rasaiḥ śṛtam |
nāti-mātraṃ tathā vāyur vyāpnoti sahasaiva vā

73.28

kulattha-yava-kolāni bhadradārv-ādikaṃ gaṇam |
niḥkvāthyānūpa-māṃsaṃ ca tenāmlaiḥ payasāpi ca

73.29

svādu-skandha-pratīvāpaṃ mahā-snehaṃ vipācayet |
sekābhyaṅgāvagāhānna-pāna-nasyānuvāsanaiḥ

73.30

sa hanti vātaṃ te te ca sneha-svedāḥ su-yojitāḥ |
vegāntareṣu mūrdhānam a-sakṛc cāsya recayet

73.31

avapīḍaiḥ pradhamanais tīkṣṇaiḥ śleṣma-nibarhaṇaiḥ |
śvasanāsu vimuktāsu tathā saṃjñāṃ sa vindati

73.32

sauvarcalābhayā-vyoṣa-siddhaṃ sarpiś cale 'dhike || 31ū̆ab ||
palāṣṭakaṃ tilvakato varāyāḥ prasthaṃ palāṃśaṃ guru-pañca-mūlam |
sairaṇḍa-siṃhī-trivṛtaṃ ghaṭe 'pāṃ paktvā pacet pāda-śṛtena tena

73.33

dadhnaḥ pātre yāva-śūkāt tri-bilvaiḥ sarpiḥ-prasthaṃ hanti tat sevyamānam |
duṣṭān vātān eka-sarvāṅga-saṃsthān yoni-vyāpad-gulma-vardhmodaraṃ ca

73.35

21.33av dadhnaḥ pātre yāva-śūka-tri-bilvaiḥ
vidhis tilvaka-vaj jñeyo ramyakāśokayor api || 34ab ||
21.34bv śamyākāśokayor api
cikitsitam idaṃ kuryāc chuddha-vātāpatānake |
saṃsṛṣṭa-doṣe saṃsṛṣṭaṃ cūrṇayitvā kaphānvite

73.36

tumburūṇy abhayā hiṅgu pauṣkaraṃ lavaṇa-trayam |
yava-kvāthāmbunā peyaṃ hṛt-pārśvārty-apatantrake

73.37

hiṅgu sauvarcalaṃ śuṇṭhī dāḍimaṃ sāmla-vetasam |
pibed vā śleṣma-pavana-hṛd-rogoktaṃ ca śasyate

73.38

āyāmayor ardita-vad bāhyābhyantarayoḥ kriyā |
taila-droṇyāṃ ca śayanam āntaro 'tra su-dus-taraḥ

73.39

vi-varṇa-danta-vadanaḥ srastāṅgo naṣṭa-cetanaḥ |
prasvidyaṃś ca dhanuḥ-ṣkambhī daśa-rātraṃ na jīvati

73.40

21.39cv prasvidyaṃś ca dhanuḥ-stambhī
vegeṣv ato anya-thā jīven mandeṣu vinato jaḍaḥ |
khañjaḥ kuṇiḥ pakṣa-hataḥ paṅgulo vikalo 'tha-vā

73.41

21.40dv paṅgulo vikalo 'pi vā
hanu-sraṃse hanū snigdha-svinnau sva-sthānam ānayet |
unnāmayec ca kuśalaś cibukaṃ vivṛtte mukhe

73.42

nāmayet saṃvṛte śeṣam ekāyāma-vad ācaret |
jihvā-stambhe yathāvasthaṃ kāryaṃ vāta-cikitsitam

73.43

vāg-grahe koṣṇa-toyena vetasāmlaṃ piben naraḥ |
mātuluṅga-rasaṃ tad-vad dhiṅgu-sauvarcalānvitam || 42+1 ||
ardite nāvanaṃ mūrdhni tailaṃ śrotrākṣi-tarpaṇam |
sa-śophe vamanaṃ dāha-rāga-yukte sirā-vyadhaḥ

73.44

nava-nītena saṃyuktāṃ khāden māṣeṇḍarīṃ naraḥ |
dur-vāram arditaṃ hanti saptāhān nātra saṃśayaḥ || 43+1 ||
snehanaṃ sneha-saṃyuktaṃ pakṣāghāte virecanam |
ava-bāhau hitaṃ nasyaṃ snehaś cottara-bhaktikaḥ

73.45

māṣa-balā-śuka-śimbī-kaṭtṛṇa-rāsnāśvagandhorubūkāṇām |
kvātho nasya-nipīto rāmaṭha-lavaṇānvitaḥ koṣṇaḥ || 44.1+1 ||
apanayati pakṣa-vātaṃ manyā-stambhaṃ sa-karṇa-nāda-rujam |
dur-jayam ardita-vātaṃ saptāhāj jayati cāvaśyam || 44.1+2 ||
guḍamañjaryā khapuraṃ vṛṣabhī-mūlaṃ ca śiśira-jala-piṣṭam |
nāvana-vidhau prayojitam ava-bāhuka-gala-rujārti-haram || 44+1 ||
daśa-mūla-balā-māṣa-kvāthaṃ tailājya-miśritam |
sāyaṃ bhuktvā piben nasyaṃ viśvācyām ava-bāhuke || 44+2 ||
ūru-stambhe tu na sneho na ca saṃśodhanaṃ hitam |
śleṣmāma-medo-bāhulyād yuktyā tat-kṣapaṇāny ataḥ

73.46

21.45av ūru-stambhe na ca sneho
kuryād rūkṣopacāraś ca yava-śyāmāka-kodravāḥ |
śākair a-lavaṇaiḥ śastāḥ kiñ-cit-tailair jalaiḥ śṛtaiḥ

73.47

jāṅgalair a-ghṛtair māṃsair madhv-ambho-'riṣṭa-pāyinaḥ |
vatsakādir haridrādir vacādir vā sa-saindhavaḥ

73.48

āḍhya-vāte sukhāmbhobhiḥ peyaḥ ṣaḍ-dharaṇo 'tha-vā |
lihyāt kṣaudreṇa vā śreṣṭhā-cavya-tiktā-kaṇā-ghanāt

73.49

21.48av āma-vāte sukhāmbhobhiḥ 21.48bv peyaḥ ṣaṭ-caraṇo 'tha-vā 21.48dv
-cavya-tiktā-kaṇā-ghanān
citrakendrayavāḥ pāṭhā kaṭukātiviṣā niśā |
vāta-vyādhi-praśamano yogaḥ ṣaḍ-dharaṇāhvayaḥ || 48.1+1 ||
kalkaṃ sa-madhu vā cavya-pathyāgni-suradāru-jam |
mūtrair vā śīlayet pathyāṃ gugguluṃ girisaṃbhavam

73.50

vyoṣāgni-musta-tri-phalā-viḍaṅgair gugguluṃ samam |
khādan sarvāñ jayed vyādhīn medaḥ-śleṣmāma-vāta-jān

73.51

śāmyaty evaṃ kaphākrāntaḥ sa-medaskaḥ prabhañjanaḥ |
kṣāra-mūtrānvitān svedān sekān udvartanāni ca

73.52

kuryād dihyāc ca mūtrāḍhyaiḥ karañja-phala-sarṣapaiḥ |
mūlair vāpy arka-tarkārī-nimba-jaiḥ sa-surāhvayaiḥ

73.53

sa-kṣaudra-sarṣapā-pakva-loṣṭa-valmīka-mṛttikaiḥ |
kapha-kṣayārthaṃ vyāyāme sahye cainaṃ pravartayet

73.54

sthalāny ullaṅghayen nārīḥ śaktitaḥ pariśīlayet |
sthira-toyaṃ saraḥ kṣemaṃ prati-sroto nadīṃ taret

73.55

śleṣma-medaḥ-kṣaye cātra snehādīn avacārayet |
sthāna-dūṣyādi cālocya kāryā śeṣeṣv api kriyā

73.56

21.55cv sthānaṃ dūṣyādi cālocya
bṛhan-nimba-taror mūlaṃ vāriṇā paripeṣitam |
saṃpītaṃ nāśayet kṣipram a-sādhyām api gṛdhrasīm || 55.1+1 ||
tūṇī-pratūṇyor lavanaṃ sa-ghṛtaṃ kṣāra-hiṅgu vā |
raktāvasecanaṃ kuryād abhīkṣṇaṃ vāta-kaṇṭake || 55.1+2 ||
pibed eraṇḍa-tailaṃ vā dahet sūcībhir eva vā |
sājyaiḥ saktubhir abhyaktau na cā-kṣīra-samanvitaiḥ || 55.1+3 ||
śālmalī-tvag-viliptau vā pādau saṃtāpam udgataḥ || 55.1+4ab ||
sahacaraṃ suradāru sa-nāgaraṃ kvathitam ambhasi taila-vimiśritam |
pavana-pīḍita-deha-gatiḥ piban druta-vilambita-go bhavatīcchayā

73.57

rāsnā-mahauṣadha-dvīpi-pippalī-śaṭhi-pauṣkaram |
piṣṭvā vipācayet sarpir vāta-roga-haraṃ param

73.58

nimbāmṛtā-vṛṣa-paṭola-nidigdhikānāṃ bhāgān pṛthak daśa palān vipaced ghaṭe 'pām |
aṣṭāṃśa-śeṣita-rasena punaś ca tena prasthaṃ ghṛtasya vipacet picu-bhāga-kalkaiḥ

73.59

21.58av nimbāmṛtā-vṛṣa-paṭola-karañjakānāṃ
pāṭhā-viḍaṅga-suradāru-gajopakulyā-dvi-kṣāra-nāgara-niśā-miśi-cavya-kuṣṭhaiḥ |
tejovatī-marica-vatsaka-dīpyakāgni-rohiṇy-aruṣkara-vacā-kaṇa-mūla-yuktaiḥ

73.60

mañjiṣṭhayātiviṣayā viṣayā yavānyā saṃśuddha-guggulu-palair api pañca-saṃkhyaiḥ |
tat sevitaṃ vidhamati prabalaṃ samīraṃ saṃdhy-asthi-majja-gatam apy atha kuṣṭham īdṛk

73.61

21.60cv tat sevitaṃ pradhamati prabalaṃ samīraṃ
nāḍī-vraṇārbuda-bhagandara-gaṇḍa-mālā-jatrūrdhva-sarva-gada-gulma-gudottha-mehān |
yakṣmā-ruci-śvasana-pīnasa-kāsa-śopha-hṛt-pāṇḍu-roga-mada-vidradhi-vāta-raktam

73.62

21.61dv -hṛt-pārśva-roga-mada-vidradhi-vāta-raktam
rāsnāṭarūṣa-suradārv-amṛtā-śatāvary-eraṇḍa-puṣkara-dhamāsaka-śuṇṭhi-pathyāḥ |
nighnanti vāta-ja-rujaṃ khalu sa-śvadaṃṣṭrāḥ śaileya-śaṭhy-ativiṣāḥ kvathitāḥ prayuktā ||
61+1 ||
balā-bilva-śṛte kṣīre ghṛta-maṇḍaṃ vipācayet |
tasya śuktiḥ prakuñco vā nasyaṃ vāte śiro-gate

73.63

tad-vat siddhā vasā nakra-matsya-kūrma-culūka-jā |
viśeṣeṇa prayoktavyā kevale mātariśvani

73.64

jīrṇaṃ piṇyākaṃ pañca-mūlaṃ pṛthak ca kvāthyaṃ kvāthābhyām ekatas tailam ābhyām |
kṣīrād aṣṭāṃśaṃ pācayet tena pānād vātā naśyeyuḥ śleṣma-yuktā viśeṣāt

73.65

prasāriṇī-tulā-kvāthe taila-prasthaṃ payaḥ-samam |
dvi-medā-miśi-mañjiṣṭhā-kuṣṭha-rāsnā-ku-candanaiḥ

73.66

jīvakarṣabha-kākolī-yugalāmaradārubhiḥ |
kalkitair vipacet sarva-mārutāmaya-nāśanam

73.67

sa-mūla-śākhasya sahācarasya tulāṃ sametāṃ daśa-mūlataś ca |
palāni pañcāśad abhīrutaś ca pādāvaśeṣaṃ vipaced vahe 'pām

73.68

tatra sevya-nakha-kuṣṭha-himailā-spṛk-priyaṅgu-nalikāmbu-śilā-jaiḥ |
lohitā-nalada-loha-surāhvaiḥ kopanā-miśi-turuṣka-nataiś ca

73.69

tulya-kṣīraṃ pālikais taila-pātraṃ siddhaṃ kṛcchrāñ chīlitaṃ hanti vātān |
kampākṣepa-stambha-śoṣādi-yuktān gulmonmādau pīnasaṃ yoni-rogān

73.70

21.69av tulyaṃ kṣīraṃ pālikais taila-pātraṃ
sahacara-tulāyās tu rase tailāḍhakaṃ pacet |
mūla-kalkād daśa-palaṃ payo dattvā catur-guṇam

73.71

atha-vā nata-ṣaḍgranthā-sthirā-kuṣṭha-surāhvayāt |
sailā-nalada-śaileya-śatāhvā-rakta-candanāt

73.72

21.71bv -sthirā-kuṣṭha-surāhvayān 21.71dv -śatāhvā-rakta-candanān
siddhe 'smiñ charkarā-cūrṇād aṣṭā-daśa-palaṃ kṣipet |
bheḍasya saṃmataṃ tailaṃ tat kṛcchrān anilāmayān

73.73

vāta-kuṇḍalikonmāda-gulma-vardhmādikāñ jayet |
balā-śataṃ chinnaruhā-pādaṃ rāsnāṣṭa-bhāgikam

73.74

jalāḍhaka-śate paktvā śata-bhāga-sthite rase |
dadhi-mastv-ikṣu-niryāsa-śuktais tailāḍhakaṃ samaiḥ

73.75

pacet sāja-payo-'rdhāṃśaṃ kalkair ebhiḥ palonmitaiḥ |
śaṭhī-saraladārv-elā-mañjiṣṭhāguru-candanaiḥ

73.76

padmakātibalā-mustā-śūrpaparṇī-hareṇubhiḥ |
yaṣṭy-āhva-surasa-vyāghranakharṣabhaka-jīvakaiḥ

73.77

palāśa-rasa-kastūrī-nalikā-jāti-kośakaiḥ |
spṛkkā-kuṅkuma-śaileya-jātī-kaṭuphalāmbubhiḥ

73.78

21.77dv -jātikā-kaṭphalāmbubhiḥ
tvak-kunduruka-karpūra-turuṣka-śrīnivāsakaiḥ |
lavaṅga-nakha-kaṅkola-kuṣṭha-māṃsī-priyaṅgubhiḥ

73.79

sthauṇeya-tagara-dhyāma-vacā-madanaka-plavaiḥ |
sa-nāgakesaraiḥ siddhe dadyāc cātrāvatārite

73.80

21.79bv -vacā-madana-pallavaiḥ
pattra-kalkaṃ tataḥ pūtaṃ vidhinā tat prayojitam |
kāsaṃ śvāsaṃ jvaraṃ chardiṃ mūrchāṃ gulma-kṣata-kṣayān

73.81

plīha-śoṣāv apasmāram a-lakṣmīṃ ca praṇāśayet |
balā-tailam idaṃ śreṣṭhaṃ vāta-vyādhi-vināśanam

73.82

pāne nasye 'nvāsane 'bhyañjane ca snehāḥ kāle samyag ete prayuktāḥ |
duṣṭān vātān āśu śāntiṃ nayeyur vandhyā nārīḥ putra-bhājaś ca kuryuḥ

73.83

21.82dv vandhyā nārīḥ putra-bhājaḥ prakuryuḥ
sneha-svedair drutaḥ śleṣmā yadā pakvāśaye sthitaḥ |
pittaṃ vā darśayed rūpaṃ vastibhis taṃ vinirjayet

Original text: Aṣṭāṅgahṛdayasūtra · Data entry R. P. Das R. E. Emmerick · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0

Esc