અષ્ટાઙ્ગહૃદયસૂત્ર · અધ્યાય 74

21.83બ્વ્ યદા પક્વાશયં સ્થિતઃ
ચિકિત્સાસ્થાન
વાત-શોણિતિનો રક્તં સ્નિગ્ધસ્ય બહુ-શો હરેત્ ।
અલ્પાલ્પં પાલયન્ વાયું યથા-દોષં યથા-બલમ્

રુગ્-રાગ-તોદ-દાહેષુ જલૌકોભિર્ વિનિર્હરેત્ ।
શૃઙ્ગ-તુમ્બૈશ્ ચિમિચિમા-કણ્ડૂ-રુગ્-દૂયનાન્વિતમ્

પ્રચ્છાનેન સિરાભિર્ વા દેશાદ્ દેશાન્તરં વ્રજત્ ।
અઙ્ગ-ગ્લાનૌ તુ ન સ્રાવ્યં રૂક્ષે વાતોત્તરે ચ યત્

22.3ચ્વ્ અઙ્ગ-મ્લાનૌ તુ ન સ્રાવ્યં 22.3દ્વ્ રૂક્ષં વાતોત્તરં ચ યત્
ગમ્ભીરં શ્વયથું સ્તમ્ભં કમ્પં સ્નાયુ-સિરામયાન્ ।
ગ્લાનિમ્ અન્યાંશ્ ચ વાતોત્થાન્ કુર્યાદ્ વાયુર્ અસૃક્-ક્ષયાત્

વિરેચ્યઃ સ્નેહયિત્વા તુ સ્નેહ-યુક્તૈર્ વિરેચનૈઃ ।
વાતોત્તરે વાત-રક્તે પુરાણં પાયયેદ્ ઘૃતમ્

શ્રાવણી-ક્ષીર-કાકોલી-ક્ષીરિણી-જીવકૈઃ સમૈઃ ।
સિદ્ધં સર્ષભકૈઃ સર્પિઃ સ-ક્ષીરં વાત-રક્ત-નુત્

દ્રાક્ષા-મધૂક-વારિભ્યાં સિદ્ધં વા સ-સિતોપલમ્ ।
ઘૃતં પિબેત્ તથા ક્ષીરં ગુડૂચી-સ્વ-રસે શૃતમ્

તૈલં પયઃ શર્કરાં ચ પાયયેદ્ વા સુ-મૂર્છિતમ્ ।
બલા-શતાવરી-રાસ્ના-દશ-મૂલૈઃ સ-પીલુભિઃ

શ્યામૈરણ્ડ-સ્થિરાભિશ્ ચ વાતાર્તિ-ઘ્નં શૃતં પયઃ ।
ધારોષ્ણં મૂત્ર-યુક્તં વા ક્ષીરં દોષાનુલોમનમ્

પૈત્તે પક્ત્વા વરી-તિક્તા-પટોલ-ત્રિ-ફલામૃતાઃ ।
પિબેદ્ ઘૃતં વા ક્ષીરં વા સ્વાદુ-તિક્તક-સાધિતમ્

ક્ષીરેણૈરણ્ડ-તૈલં ચ પ્રયોગેણ પિબેન્ નરઃ ।
બહુ-દોષો વિરેકાર્થં જીર્ણે ક્ષીરૌદનાશનઃ

કષાયમ્ અભયાનાં વા પાયયેદ્ ઘૃત-ભર્જિતમ્ ।
ક્ષીરાનુ-પાનં ત્રિવૃતા-ચૂર્ણં દ્રાક્ષા-રસેન વા

નિર્હરેદ્ વા મલં તસ્ય સ-ઘૃતૈઃ ક્ષીર-વસ્તિભિઃ ।
ન હિ વસ્તિ-સમં કિઞ્-ચિદ્ વાત-રક્ત-ચિકિત્સિતમ્

વિશેષાત્ પાયુ-પાર્શ્વોરુ-પર્વાસ્થિ-જઠરાર્તિષુ ।
મુસ્તા-ધાત્રી-હરિદ્રાણાં પિબેત્ ક્વાથં કફોલ્બણે

22.14ચ્વ્ મુસ્ત-દ્રાક્ષા-હરિદ્રાણાં
સ-ક્ષૌદ્રં ત્રિ-ફલાયા વા ગુડૂચીં વા યથા તથા ।
યથાર્હ-સ્નેહ-પીતં ચ વામિતં મૃદુ રૂક્ષયેત્

22.15બ્વ્ ગુડૂચીં વા યથા-બલમ્ 22.15બ્વ્ ગુડૂચીં વા યથા-યથમ્
ત્રિ-ફલા-વ્યોષ-પત્ત્રૈલા-ત્વક્ક્ષીરી-ચિત્રકં વચામ્ ।
વિડઙ્ગં પિપ્પલી-મૂલં રોમશાં વૃષકં ત્વચમ્

22.16દ્વ્ રોમશં વૃષકં ત્વચમ્
ઋદ્ધિં લાઙ્ગલિકીં ચવ્યં સમ-ભાગાનિ પેષયેત્ ।
કલ્યે લિપ્ત્વાયસીં પાત્રીં મધ્યાહ્ને ભક્ષયેદ્ ઇદમ્

વાતાસ્રે સર્વ-દોષે ઽપિ પરં શૂલાન્વિતે હિતમ્ ।
કોકિલાક્ષક-નિર્યૂહઃ પીતસ્ તચ્ છાક-ભોજિના

22.18દ્વ્ પીતસ્ તચ્ છાક-ભક્ષિણા
કૃપાભ્યાસ ઇવ ક્રોધં વાત-રક્તં નિયચ્છતિ ।
પઞ્ચ-મૂલસ્ય ધાત્ર્યા વા રસૈર્ લેલીતકીં વસામ્

ખુડં સુ-રૂઢમ્ અપ્ય્ અઙ્ગે બ્રહ્મ-ચારી પિબન્ જયેત્ ।
ઇત્ય્ આભ્યન્તરમ્ ઉદ્દિષ્ટં કર્મ બાહ્યમ્ અતઃ પરમ્

ત્રિ-ફલાષ્ટ-પલં ક્વાથ્ય પાદ-શેષં જલાઢકે ।
ષો-ડશૈવ પલાન્ય્ અત્ર પ્રક્ષિપેચ્ છુદ્ધ-ગુગ્ગુલોઃ ॥ 20.1+1 ॥
તતસ્ તસ્મિન્ ઘની-ભૂતે કલ્કી-કૃત્ય દ્વિ-કાર્ષિકાઃ ।
પથ્યા-વિડઙ્ગ-કટુકા ગુડૂચી પલ-સંમિતા ॥ 20.1+2 ॥
કર્ષાંશે ત્રિવૃતા દન્તી ખાદેદ્ ઇષ્ટાનુ-પાનતઃ ।
વિવિધમ્ અપિ વાત-રક્તં સ્રુત-શુષ્ક-સ્ફુટિતમ્ અપિ હન્તિ ॥ 20.1+3 ॥
વ્રણ-કાસ-કુષ્ઠ-ગુલ્મ-શ્વયથૂદર-પાણ્ડુ-મેહમ્ અર્શાંસિ ।
અભિભૂય જરા-દોષં કરોતિ કૈશોરકં કાયમ્ ॥ 20.1+4 ॥
આરનાલાઢકે તૈલં પાદ-સર્જ-રસં શૃતમ્ ।
પ્રભૂતે ખજિતં તોયે જ્વર-દાહાર્તિ-નુત્ પરમ્

સ-મધૂચ્છિષ્ટ-મઞ્જિષ્ઠં સ-સર્જ-રસ-શારિવમ્ ।
પિણ્ડ-તૈલં તદ્ અભ્યઙ્ગાદ્ વાત-રક્ત-રુજાપહમ્

દશ-મૂલ-શૃતં ક્ષીરં સદ્યઃ શૂલ-નિવારણમ્ ।
પરિષેકો ઽનિલ-પ્રાયે તદ્-વત્ કોષ્ણેન સર્પિષા

સ્નેહૈર્ મધુર-સિદ્ધૈર્ વા ચતુર્ભિઃ પરિષેચયેત્ ।
સ્તમ્ભાક્ષેપક-શૂલાર્તં કોષ્ણૈર્ દાહે તુ શીતલૈઃ

તદ્-વદ્ ગવ્યાવિક-ચ્છાગૈઃ ક્ષીરૈસ્ તૈલ-વિમિશ્રિતૈઃ ।
નિઃક્વાથૈર્ જીવનીયાનાં પઞ્ચ-મૂલસ્ય વા લઘોઃ

દ્રાક્ષેક્ષુ-રસ-મદ્યાનિ દધિ-મસ્ત્વ્-અમ્લ-કાઞ્જિકમ્ ।
સેકાર્થં તણ્ડુલ-ક્ષૌદ્ર-શર્કરામ્ભશ્ ચ શસ્યતે

પ્રિયાઃ પ્રિયં-વદાઃ નાર્યાશ્ ચન્દનાર્દ્ર-કર-સ્તનાઃ ।
સ્પર્શ-શીતાઃ સુખ-સ્પર્શા ઘ્નન્તિ દાહં રુજં ક્લમમ્

સ-રાગે સ-રુજે દાહે રક્તં હૃત્વા પ્રલેપયેત્ ।
પ્રપૌણ્ડરીક-મઞ્જિષ્ઠા-દાર્વી-મધુક-ચન્દનૈઃ

સિતોપલૈરકા-સક્તુ-મસૂરોશીર-પદ્મકૈઃ ।
લેપો રુગ્-દાહ-વીસર્પ-રાગ-શોફ-નિબર્હણઃ

22.29અવ્ સ-સિતોપલ-કાસેક્ષુ- 22.29બ્વ્ -મસૂરૈરક-સક્તુભિઃ
વાત-ઘ્નૈઃ સાધિતઃ સ્નિગ્ધઃ કૃશરો મુદ્ગ-પાયસઃ ।
તિલ-સર્ષપ-પિણ્ડૈશ્ ચ શૂલ-ઘ્નમ્ ઉપનાહનમ્

22.30ચ્વ્ તિલ-સર્ષપ-પિણ્ડશ્ ચ
ઔદક-પ્રસહાનૂપ-વેસવારાઃ સુ-સંસ્કૃતાઃ ।
જીવનીયૌષધૈઃ સ્નેહ-યુક્તાઃ સ્યુર્ ઉપનાહને

22.31ચ્વ્ જીવનીયૌષધ-સ્નેહ-
સ્તમ્ભ-તોદ-રુગ્-આયામ-શોફાઙ્ગ-ગ્રહ-નાશનાઃ ।
જીવનીયૌષધૈઃ સિદ્ધા સ-પયસ્કા વસાપિ વા

ઘૃતં સહચરાન્ મૂલં જીવન્તી છાગલં પયઃ ।
લેપઃ પિષ્ટાસ્ તિલાસ્ તદ્-વદ્ ભૃષ્ટાઃ પયસિ નિર્વૃતાઃ

ક્ષીર-પિષ્ટ-ક્ષુમાં લેપમ્ એરણ્ડસ્ય ફલાનિ વા ।
કુર્યાચ્ છૂલ-નિવૃત્ત્ય્-અર્થં શતાહ્વાં વાનિલે ઽધિકે

22.34અવ્ ક્ષીર-પિષ્ટામ્ ઉમાં લેપમ્
મૂત્ર-ક્ષાર-સુરા-પક્વં ઘૃતમ્ અભ્યઞ્જને હિતમ્ ।
સિદ્ધં સ-મધુ શુક્તં વા સેકાભ્યઙ્ગે કફોત્તરે

22.35અવ્ મુસ્ત-ક્ષાર-સિતા-પક્વં 22.35દ્વ્ સેકાભ્યઙ્ગઃ કફોત્તરે
ગૃહ-ધૂમો વચા કુષ્ઠં શતાહ્વા રજની-દ્વયમ્ ।
પ્રલેપઃ શૂલ-નુદ્ વાત-રક્તે વાત-કફોત્તરે

મધુ-શિગ્રોર્ હિતં તદ્-વદ્ બીજં ધાન્યામ્લ-સંયુતમ્ ।
મુહૂર્ત-લિપ્તમ્ અમ્લૈશ્ ચ સિઞ્ચેદ્ વાત-કફોત્તરે

ઉત્તાનં લેપનાભ્યઙ્ગ-પરિષેકાવગાહનૈઃ ।
વિરેકાસ્થાપન-સ્નેહ-પાનૈર્ ગમ્ભીરમ્ આચરેત્

વાત-શ્લેષ્મોત્તરે કોષ્ણા લેપાદ્યાસ્ તત્ર શીતલૈઃ ।
વિદાહ-શોફ-રુક્-કણ્ડૂ-વિવૃદ્ધિઃ સ્તમ્ભનાદ્ ભવેત્

પિત્ત-રક્તોત્તરે વાત-રક્તે લેપાદયો હિમાઃ ।
ઉષ્ણૈઃ પ્લોષોષ-રુગ્-રાગ-સ્વેદાવદરણોદ્ભવઃ

મધુયષ્ટ્યાઃ પલ-શતં કષાયે પાદ-શેષિતે ।
તૈલાઢકં સમ-ક્ષીરં પચેત્ કલ્કૈઃ પલોન્મિતૈઃ

સ્થિરા-તામલકી-દૂર્વા-પયસ્યાભીરુ-ચન્દનૈઃ ।
લોહ-હંસપદી-માંસી-દ્વિ-મેદા-મધુપર્ણિભિઃ

કાકોલી-ક્ષીર-કાકોલી-શતપુષ્પર્દ્ધિ-પદ્મકૈઃ ।
જીવકર્ષભ-જીવન્તી-ત્વક્-પત્ત્ર-નખ-વાલકૈઃ

પ્રપૌણ્ડરીક-મઞ્જિષ્ઠા-શારિવૈન્દ્રી-વિતુન્નકૈઃ ।
ચતુષ્-પ્રયોગં વાતાસૃક્-પિત્ત-દાહ-જ્વરાર્તિ-નુત્

22.44ચ્વ્ ચતુષ્-પ્રયોગાત્ તદ્ ધન્તિ 22.44દ્વ્ તૈલં મારુત-શોણિતમ્
સોપદ્રવં સાઙ્ગ-શૂલં સર્વ-ગાત્રાનુગં તથા ।
વાતાસૃક્-પિત્ત-દાહાર્તિ-જ્વર-ઘ્નં બલ-વર્ણ-કૃત્ ॥ 44+1 ॥
બલા-કષાય-કલ્કાભ્યાં તૈલં ક્ષીર-સમં પચેત્ ।
સહસ્ર-શત-પાકં તદ્ વાતાસૃગ્-વાત-રોગ-નુત્

રસાયનં મુખ્ય-તમમ્ ઇન્દ્રિયાણાં પ્રસાદનમ્ ।
જીવનં બૃંહણં સ્વર્યં શુક્રાસૃગ્-દોષ-નાશનમ્

કુપિતે માર્ગ-સંરોધાન્ મેદસો વા કફસ્ય વા ।
અતિ-વૃદ્ધ્યાનિલે શસ્તં નાદૌ સ્નેહન-બૃંહણમ્

કૃત્વા તત્રાઢ્ય-વાતોક્તં વાત-શોણિતિકં તતઃ ।
ભેષજં સ્નેહનં કુર્યાદ્ યચ્ ચ રક્ત-પ્રસાદનમ્

પ્રાણાદિ-કોપે યુગ-પદ્ યથોદ્દિષ્ટં યથામયમ્ ।
યથાસન્નં ચ ભૈષજ્યં વિકલ્પ્યં સ્યાદ્ યથા-બલમ્

નીતે નિર્-આમ-તાં સામે સ્વેદ-લઙ્ઘન-પાચનૈઃ ।
રૂક્ષૈશ્ ચાલેપ-સેકાદ્યૈઃ કુર્યાત્ કેવલ-વાત-નુત્

શોષાક્ષેપણ-સંકોચ-સ્તમ્ભ-સ્વપન-કમ્પનમ્ ।
હનુ-સ્રંસો ઽર્દિતં ખાઞ્જ્યં પાઙ્ગુલ્યં ખુડ-વાત-તા

સંધિ-ચ્યુતિઃ પક્ષ-વધો મેદો-મજ્જાસ્થિ-ગા ગદાઃ ।
એતે સ્થાનસ્ય ગામ્ભીર્યાત્ સિધ્યેયુર્ યત્નતો નવાઃ

તસ્માજ્ જયેન્ નવાન્ એતાન્ બલિનો નિર્-ઉપદ્રવાન્ ।
વાયૌ પિત્તાવૃતે શીતામ્ ઉષ્ણાં ચ બહુ-શઃ ક્રિયામ્

વ્યત્યાસાદ્ યોજયેત્ સર્પિર્ જીવનીયં ચ પાયયેત્ ।
ધન્વ-માંસં યવાઃ શાલિર્ વિરેકઃ ક્ષીર-વાન્ મૃદુઃ

સ-ક્ષીરા વસ્તયઃ ક્ષીરં પઞ્ચ-મૂલ-બલા-શૃતમ્ ।
કાલે ઽનુવાસનં તૈલૈર્ મધુરૌષધ-સાધિતૈઃ

22.55ચ્વ્ કાલે ઽનુવાસનં તૈલં 22.55દ્વ્ મધુરૌષધ-સાધિતમ્
યષ્ટીમધુ-બલા-તૈલ-ઘૃત-ક્ષીરૈશ્ ચ સેચનમ્ ।
પઞ્ચ-મૂલ-કષાયેણ વારિણા શીતલેન વા

22.56દ્વ્ વારિણા શીતલેન ચ
કફાવૃતે યવાન્નાનિ જાઙ્ગલા મૃગ-પક્ષિણઃ ।
સ્વેદાસ્ તીક્ષ્ણા નિરૂહાશ્ ચ વમનં સ-વિરેચનમ્

પુરાણ-સર્પિસ્ તૈલં ચ તિલ-સર્ષપ-જં હિતમ્ ।
સંસૃષ્ટે કફ-પિત્તાભ્યાં પિત્તમ્ આદૌ વિનિર્જયેત્

કારયેદ્ રક્ત-સંસૃષ્ટે વાત-શોણિતિકીં ક્રિયામ્ ।
સ્વેદાભ્યઙ્ગ-રસાઃ ક્ષીરં સ્નેહો માંસાવૃતે હિતમ્

22.59દ્વ્ સ્નેહો માંસાવૃતે હિતઃ
પ્રમેહ-મેદો-વાત-ઘ્નમ્ આઢ્ય-વાતે ભિષગ્-જિતમ્ ।
મહા-સ્નેહો ઽસ્થિ-મજ્જ-સ્થે પૂર્વોક્તં રેતસાવૃતે

અન્નાવૃતે પાચનીયં વમનં દીપનં લઘુ ।
મૂત્રાવૃતે મૂત્રલાનિ સ્વેદાશ્ ચોત્તર-વસ્તયઃ

22.61દ્વ્ સ્વેદા ઉત્તર-વસ્તયઃ
એરણ્ડ-તૈલં વર્ચઃ-સ્થે વસ્તિ-સ્નેહાશ્ ચ ભેદિનઃ ।
કફ-પિત્તા-વિરુદ્ધં યદ્ યચ્ ચ વાતાનુલોમનમ્

સર્વ-સ્થાનાવૃતે ઽપ્ય્ આશુ તત્ કાર્યં માતરિશ્વનિ ।
અન્-અભિષ્યન્દિ ચ સ્નિગ્ધં સ્રોતસાં શુદ્ધિ-કારણમ્

22.63અવ્ સર્વ-સ્થાનાવૃતે ચાશુ 22.63અવ્ સર્વ-સ્થાનાવૃતે ત્વ્ આશુ
યાપના વસ્તયઃ પ્રાયો મધુરાઃ સાનુવાસનાઃ ।
પ્રસમીક્ષ્ય બલાધિક્યં મૃદુ કાર્યં વિરેચનમ્

22.64દ્વ્ મૃદુ કાય-વિરેચનમ્
રસાયનાનાં સર્વેષામ્ ઉપયોગઃ પ્રશસ્યતે ।
શિલાહ્વસ્ય વિશેષેણ પયસા શુદ્ધ-ગુગ્ગુલોઃ

લેહો વા ભાર્ગવસ્ તદ્-વદ્ એકા-દશ-સિતાશિતઃ ।
અપાને ત્વ્ આવૃતે સર્વં દીપનં ગ્રાહિ ભેષજમ્

22.66બ્વ્ એકા-દશ-સિતાસિતઃ
વાતાનુલોમનં કાર્યં મૂત્રાશય-વિશોધનમ્ ।
ઇતિ સંક્ષેપતઃ પ્રોક્તમ્ આવૃતાનાં ચિકિત્સિતમ્

પ્રાણાદીનાં ભિષક્ કુર્યાદ્ વિતર્ક્ય સ્વયમ્ એવ તત્ ।
ઉદાનં યોજયેદ્ ઊર્ધ્વમ્ અપાનં ચાનુલોમયેત્

સમાનં શમયેદ્ વિદ્વાંસ્ ત્રિ-ધા વ્યાનં તુ યોજયેત્ ।
પ્રાણો રક્ષ્યશ્ ચતુર્ભ્યો ઽપિ તત્-સ્થિતૌ દેહ-સંસ્થિતિઃ

22.69બ્વ્ ત્રિ-ધા વ્યાનં ચ યોજયેત્
સ્વં સ્વં સ્થાનં નયેદ્ એવં વૃતાન્ વાતાન્ વિ-માર્ગ-ગાન્ ।
સર્વં ચાવરણમ્ પિત્ત-રક્ત-સંસર્ગ-વર્જિતમ્

રસાયન-વિધાનેન લશુનો હન્તિ શીલિતઃ ।
પિત્તાવૃતે પિત્ત-હરં મરુતશ્ ચાનુલોમનમ્

રક્તાવૃતે ઽપિ તદ્-વચ્ ચ ખુડોક્તં યચ્ ચ ભેષજમ્ ।
રક્ત-પિત્તાનિલ-હરં વિવિધં ચ રસાયનમ્

યથા-નિદાનં નિર્દિષ્ટમ્ ઇતિ સમ્યક્ ચિકિત્સિતમ્ ।
આયુર્-વેદ-ફલં સ્થાનમ્ એતત્ સદ્યો ઽર્તિ-નાશનાત્

22.73દ્વ્ એતત્ સદ્યો ઽર્તિ-નાશનમ્
ચિકિત્સિતં હિતં પથ્યં પ્રાયશ્ચિત્તં ભિષગ્-જિતમ્ ।
ભેષજં શમનં શસ્તં પર્યાયૈઃ સ્મૃતમ્ ઔષધમ્