Aṣṭāṅgahṛdayasūtra · Chapter 66
mūlaṃ bilva-kapitthayoḥ aralukasyāgner bṛhatyor dvayoḥ || 51+1a ||
śyāmā-pūti-karañja-śigruka-taror viśvauṣadhāruṣkaram || 51+1b ||
kṛṣṇā-granthika-vella-pañca-lavaṇa-kṣārājamodānvitaṃ || 51+1c ||
pītaṃ kāñjika-toya-...-mathitaiś cūrṇī-kṛtaṃ vardhma-jit || 51+1d ||
ajājī-kuṣṭha-gomeda-hapuṣā-badarāṇi ca |
āranālena lepaḥ syād vardhma-jit param auṣadham || 51+2 ||
avi-kṣīreṇa godhūma-cūrṇaṃ kandurukasya ca |
pralepanaṃ sukhoṣṇaṃ syād vardhma-jit param auṣadham || 51+3 ||
mṛta-mātre tu vai kāke viśastena pralepayet |
muhūrtaṃ vardhma medhāvī tat-kṣaṇād a-rujo bhavet || 51+4 ||
Cikitsāsthāna
gulmaṃ baddha-śakṛd-vātaṃ vātikaṃ tīvra-vedanam |
rūkṣa-śītodbhavaṃ tailaiḥ sādhayed vāta-rogikaiḥ
pānānnānvāsanābhyaṅgaiḥ snigdhasya svedam ācaret |
ānāha-vedanā-stambha-vibandheṣu viśeṣataḥ
srotasāṃ mārdavaṃ kṛtvā jitvā mārutam ulbaṇam |
bhittvā vibandhaṃ snigdhasya svedo gulmam apohati
sneha-pānaṃ hitaṃ gulme viśeṣeṇordhva-nābhi-je |
pakvāśaya-gate vastir ubhayaṃ jaṭharāśraye
dīpte 'gnau vātike gulme vibandhe 'nila-varcasoḥ |
bṛṃhaṇāny anna-pānāni snigdhoṣṇāni pradāpayet
punaḥ punaḥ sneha-pānaṃ nirūhāḥ sānuvāsanāḥ |
prayojyā vāta-je gulme kapha-pittānurakṣiṇaḥ
14.6dv kapha-pittānurakṣiṇā
vasti-karma paraṃ vidyād gulma-ghnaṃ tad dhi mārutam |
sva-sthāne prathamaṃ jitvā sadyo gulmam apohati
tasmād abhīkṣṇa-śo gulmā nirūhaiḥ sānuvāsanaiḥ |
prayujyamānaiḥ śāmyanti vāta-pitta-kaphātmakāḥ
hiṅgu-sauvarcala-vyoṣa-viḍa-dāḍima-dīpyakaiḥ |
puṣkarājājī-dhānyāmla-vetasa-kṣāra-citrakaiḥ
śaṭhī-vacājagandhailā-surasair dadhi-saṃyutaiḥ |
śūlānāha-haraṃ sarpiḥ sādhayed vāta-gulminām
hapuṣoṣaṇa-pṛthvīkā-pañca-kolaka-dīpyakaiḥ |
sājājī-saindhavair dadhnā dugdhena ca rasena ca
dāḍimān mūlakāt kolāt pacet sarpir nihanti tat |
vāta-gulmodarānāha-pārśva-hṛt-koṣṭha-vedanāḥ
yony-arśo-grahaṇī-doṣa-kāsa-śvāsā-ruci-jvarān |
daśa-mūlaṃ balāṃ kālāṃ suṣavīṃ dvau punarnavau
14.13cv daśa-mūlaṃ balāṃ kālīṃ
pauṣkarairaṇḍa-rāsnāśvagandhā-bhārgy-amṛtā-śaṭhīḥ |
paced gandha-palāśaṃ ca droṇe 'pāṃ dvi-palonmitam
yavaiḥ kolaiḥ kulatthaiś ca māṣaiś ca prāsthikaiḥ saha |
kvāthe 'smin dadhi-pātre ca ghṛta-prasthaṃ vipācayet
sva-rasair dāḍimāmrāta-mātuluṅgodbhavair yutam |
tathā tuṣāmbu-dhānyāmla-śuktaiḥ ślakṣṇaiś ca kalkitaiḥ
bhārgī-tumburu-ṣaḍgranthā-granthi-rāsnāgni-dhānyakaiḥ |
yavānaka-yavāny-amla-vetasāsita-jīrakaiḥ
ajājī-hiṅgu-hapuṣā-kāravī-vṛṣakoṣakaiḥ |
nikumbha-kumbha-mūrvebha-pippalī-vella-dāḍimaiḥ
śvadaṃṣṭrā-trapusairvāru-bīja-hiṃsrāśmabhedakaiḥ |
miśi-dvi-kṣāra-surasa-śārivā-nīlinī-phalaiḥ
tri-kaṭu-tri-paṭūpetair dādhikaṃ tad vyapohati |
rogān āśu-tarān pūrvān kaṣṭān api ca śīlitam
apasmāra-gadonmāda-mūtrāghātānilāmayān |
try-ūṣaṇa-tri-phalā-dhānya-cavikā-vella-citrakaiḥ
14.21av apasmāra-garonmāda-
kalkī-kṛtair ghṛtaṃ pakvaṃ sa-kṣīraṃ vāta-gulma-nut |
tulāṃ laśuna-kandānāṃ pṛthak pañca-palāṃśakam
pañca-mūlaṃ mahac cāmbu-bhārārdhe tad vipācayet |
pāda-śeṣaṃ tad-ardhena dāḍima-sva-rasaṃ surām
dhānyāmlaṃ dadhi cādāya piṣṭāṃś cārdha-palāṃśakān |
try-ūṣaṇa-tri-phalā-hiṅgu-yavānī-cavya-dīpyakān
sāmla-vetasa-sindhūttha-devadārūn paced ghṛtāt |
taiḥ prasthaṃ tat paraṃ sarva-vāta-gulma-vikāra-jit
14.25av sāmla-vetasa-sindhūtthaṃ 14.25bv devadāru paced ghṛtāt
ṣaṭ-palaṃ vā pibet sarpir yad uktaṃ rāja-yakṣmaṇi |
prasannayā vā kṣīrārthaḥ surayā dāḍimena vā
ghṛte māruta-gulma-ghnaḥ kāryo dadhnaḥ sareṇa vā |
vāta-gulme kapho vṛddho hatvāgnim a-ruciṃ yadi
hṛl-lāsaṃ gauravaṃ tandrāṃ janayed ullikhet tu tam |
śūlānāha-vibandheṣu jñātvā sa-sneham āśayam
niryūha-cūrṇa-vaṭakāḥ prayojyā ghṛta-bheṣajaiḥ |
kola-dāḍima-gharmāmbu-takra-madyāmla-kāñjikaih
maṇḍena vā pibet prātaś cūrṇāny annasya vā puraḥ |
cūrṇāni mātuluṅgasya bhāvitāny a-sakṛd rase
kurvīta kārmuka-tarān vaṭakān kapha-vātayoḥ || 31ab ||
hiṅgu-vacā-vijayā-paśugandhā-dāḍima-dīpyaka-dhānyaka-pāṭhāḥ || 31cd ||
puṣkara-mūla-śaṭhī-hapuṣāgni-kṣāra-yuga-tri-paṭu-tri-kaṭūni || 31ef ||
sājāji-cavyaṃ saha-tintiḍīkaṃ sa-vetasāmlaṃ vinihanti cūrṇaṃ |
hṛt-pārśva-vasti-trika-yoni-pāyu-śūlāni vāyv-āma-kaphodbhavāni
kṛcchrān gulmān vāta-viṇ-mūtra-saṅgaṃ kaṇṭhe bandhaṃ hṛd-grahaṃ pāṇḍu-rogam |
annā-śraddhā-plīha-dur-nāma-hidhmā-vardhmādhmāna-śvāsa-kāsāgni-sādān
lavaṇa-yavānī-dīpyaka-kaṇa-nāgaram uttarottaraṃ vṛddham |
sarva-samāṃśa-harītakī- cūrṇaṃ vaiśvānaraḥ sākṣāt
14.34cv sarva-samāṃśaṃ harītakī- 14.34cv sarva-samāṃśā vijayā- 14.34dv
cūrṇo vaiśvānaraḥ sākṣāt
tri-kaṭukam ajamodā saindhavaṃ jīrake dve || 35a ||
sama-dharaṇa-ghṛtānām aṣṭamo hiṅgu-bhāgaḥ || 35b ||
prathama-kavaḍa-bhojyaḥ sarpiṣā saṃprayukto || 35c ||
14.35cv prathama-kavaḍa-bhojyaḥ sarpiṣā cūrṇako 'yaṃ
janayati jaṭharāgniṃ vāta-gulmaṃ nihanti || 35d ||
14.35dv janayati bhṛśam agniṃ vāta-gulmaṃ nihanti
hiṅgūgrā-viḍa-śuṇṭhy-ajāji-vijayā-vāṭyābhidhānāmayaiś || 36a ||
cūrṇaḥ kumbha-nikumbha-mūla-sahitair bhāgottaraṃ vardhitaiḥ || 36b ||
pītaḥ koṣṇa-jalena koṣṭha-ja-rujo gulmodarādīn ayaṃ || 36c ||
śārdūlaḥ prasabhaṃ pramathya harati vyādhīn mṛgaughān iva || 36d ||
sindhūttha-pathyā-kaṇa-dīpyakānāṃ || 37a ||
cūrṇāni toyaiḥ pibatāṃ kavoṣṇaiḥ || 37b ||
prayāti nāśaṃ kapha-vāta-janmā || 37c ||
nārāca-nirbhinna ivāmayaughaḥ || 37d ||
pūtīka-pattra-gaja-cirbhaṭa-cavya-vahni- || 38a ||
-vyoṣaṃ ca saṃstara-citaṃ lavaṇopadhānam || 38b ||
dagdhvā vicūrṇya dadhi-mastu-yutaṃ prayojyaṃ || 38c ||
gulmodara-śvayathu-pāṇḍu-gudodbhaveṣu || 38d ||
14.38dv gulmodara-śvayathu-pāṇḍu-gadodbhaveṣu
hiṅgu-tri-guṇaṃ saindhavam asmāt tri-guṇaṃ ca tailam airaṇḍam || 39ab ||
tat tri-guṇa-laśuna-rasaṃ gulmodara-vardhma-śūla-ghnam |
mātuluṅga-raso hiṅgu dāḍimaṃ viḍa-saindhavam
surā-maṇḍena pātavyaṃ vāta-gulma-rujāpaham |
śuṇṭhyāḥ karṣaṃ guḍasya dvau dhautāt kṛṣṇa-tilāt palam
14.41bv vāta-gulma-jvarāpaham
khādann eka-tra saṃcūrṇya koṣṇa-kṣīrānupo jayet |
vāta-hṛd-roga-gulmārśo-yoni-śūla-śakṛd-grahān
pibed eraṇḍa-tailaṃ tu vāta-gulmī prasannayā |
śleṣmaṇy anu-bale vāyau pitte tu payasā saha
vivṛddhaṃ yadi vā pittaṃ saṃtāpaṃ vāta-gulminaḥ |
kuryād virecanīyo 'sau sa-snehair ānulomikaiḥ
tāpānuvṛttāv evaṃ ca raktaṃ tasyāvasecayet |
sādhayec chuddha-śuṣkasya laśunasya catuḥ-palam
kṣīrodake 'ṣṭa-guṇite kṣīra-śeṣaṃ ca pācayet |
vāta-gulmam udāvartaṃ gṛdhrasīṃ viṣama-jvaram
hṛd-rogaṃ vidradhiṃ śoṣaṃ sādhayaty āśu tat payaḥ |
tailaṃ prasannā go-mūtram āranālaṃ yavāgra-jaḥ
14.47bv nāśayaty āśu tat payaḥ
gulmaṃ jaṭharam ānāhaṃ pītam eka-tra sādhayet |
citraka-granthikairaṇḍa-śuṇṭhī-kvāthaḥ paraṃ hitaḥ
śūlānāha-vibandheṣu sa-hiṅgu-viḍa-saindhavaiḥ |
puṣkarairaṇḍayor mūlaṃ yava-dhanvayavāsakam
jalena kvathitaṃ pītaṃ koṣṭha-dāha-rujāpaham |
vāṭyāhvairaṇḍa-darbhāṇāṃ mūlaṃ dāru mahauṣadham
pītaṃ niḥkvāthya toyena koṣṭha-pṛṣṭhāṃsa-śūla-jit |
śilā-jaṃ payasān-alpa-pañca-mūla-śṛtena vā
14.51bv koṣṭha-pṛṣṭy-aṃsa-śūla-jit
vāta-gulmī pibed vāṭyam udāvarte tu bhojayet |
snigdhaṃ paippalikair yūṣair mūlakānāṃ rasena vā
baddha-viṇ-māruto 'śnīyāt kṣīreṇoṣṇena yāvakam |
kulmāṣān vā bahu-snehān bhakṣayel lavaṇottarān
nīlinī-trivṛtā-dantī-pathyā-kampillakaiḥ saha |
sa-malāya ghṛtaṃ deyaṃ sa-viḍa-kṣāra-nāgaram
nīlinīṃ tri-phalāṃ rāsnāṃ balāṃ kaṭuka-rohiṇīm |
paced viḍaṅgaṃ vyāghrīṃ ca pālikāni jalāḍhake
rase 'ṣṭa-bhāga-śeṣe tu ghṛta-prasthaṃ vipācayet |
dadhnaḥ prasthena saṃyojya sudhā-kṣīra-palena ca
tato ghṛta-palaṃ dadyād yavāgū-maṇḍa-miśritam |
jīrṇe samyag-viriktaṃ ca bhojayed rasa-bhojanam
gulma-kuṣṭhodara-vyaṅga-śopha-pāṇḍv-āmaya-jvarān |
śvitraṃ plīhānam unmādaṃ hanty etan nīlinī-ghṛtam
kukkuṭāś ca mayūrāś ca tittiri-krauñca-vartakāḥ |
śālayo madirā sarpir vāta-gulma-cikitsitam
mitam uṣṇaṃ dravaṃ snigdhaṃ bhojanaṃ vāta-gulminām |
sa-maṇḍā vāruṇī pānaṃ taptaṃ vā dhānyakair jalam
snigdhoṣṇenodite gulme paittike sraṃsanaṃ hitam |
drākṣābhayā-guḍa-rasaṃ kampillaṃ vā madhu-drutam
14.61dv kampillaṃ vā madhu-dravam
kalpoktaṃ rakta-pittoktaṃ gulme rūkṣoṣṇa-je punaḥ |
paraṃ saṃśamanaṃ sarpis tiktaṃ vāsā-ghṛtaṃ śṛtam
tṛṇākhya-pañcaka-kvāthe jīvanīya-gaṇena vā |
śṛtaṃ tenaiva vā kṣīraṃ nyagrodhādi-gaṇena vā
tatrāpi sraṃsanaṃ yuñjyāc chīghram ātyayike bhiṣak |
vairecanika-siddhena sarpiṣā payasāpi vā
rasenāmalakekṣūṇāṃ ghṛta-prasthaṃ vipācayet |
pathyā-pādaṃ pibet sarpis tat siddhaṃ pitta-gulma-nut
pibed vā tailvakaṃ sarpir yac coktaṃ pitta-vidradhau |
drākṣāṃ payasyāṃ madhukaṃ candanaṃ padmakaṃ madhu
pibet taṇḍula-toyena pitta-gulmopaśāntaye |
dvi-palaṃ trāyamāṇāyā jala-dvi-prastha-sādhitam
aṣṭa-bhāga-sthitaṃ pūtaṃ koṣṇaṃ kṣīra-samam pibet |
pibed upari tasyoṣṇaṃ kṣīram eva yathā-balam
tena nirhṛta-doṣasya gulmaḥ śāmyati paittikaḥ |
dāhe 'bhyaṅgo ghṛtaiḥ śītaiḥ sājyair lepo himauṣadhaiḥ
sparśaḥ saro-ruhāṃ pattraiḥ pātraiś ca pracalaj-jalaiḥ |
vidāha-pūrva-rūpeṣu śūle vahneś ca mārdave
bahu-śo 'pahared raktaṃ pitta-gulme viśeṣataḥ |
chinna-mūlā vidahyante na gulmā yānti ca kṣayam
raktaṃ hi vy-amla-tāṃ yāti tac ca nāsti na cāsti ruk |
hṛta-doṣaṃ parimlānaṃ jāṅgalais tarpitaṃ rasaiḥ
samāśvastaṃ sa-śeṣārtiṃ sarpir abhyāsayet punaḥ |
rakta-pittāti-vṛddha-tvāt kriyām an-upalabhya vā
gulme pākon-mukhe sarvā pitta-vidradhi-vat kriyā |
śālir gavyāja-payasī paṭolī jāṅgalaṃ ghṛtam
dhātrī parūṣakaṃ drākṣā kharjūraṃ dāḍimaṃ sitā |
bhojyaṃ pāne 'mbu balayā bṛhaty-ādyaiś ca sādhitam
śleṣma-je vāmayet pūrvam a-vamyam upavāsayet |
tiktoṣṇa-kaṭu-saṃsargyā vahniṃ saṃdhukṣayet tataḥ
14.76av kapha-je vāmayet pūrvam
hiṅgv-ādibhiś ca dvi-guṇa-kṣāra-hiṅgv-amla-vetasaiḥ |
nigūḍhaṃ yadi vonnaddhaṃ stimitaṃ kaṭhinaṃ sthiram
ānāhādi-yutaṃ gulmaṃ saṃsvedya vinayed anu |
ghṛtaṃ sa-kṣāra-kaṭukaṃ pātavyaṃ kapha-gulminām
14.78bv saṃśodhya vinayed anu
sa-vyoṣa-kṣāra-lavaṇaṃ sa-hiṅgu-viḍa-dāḍimam |
kapha-gulmaṃ jayaty āśu daśa-mūla-śṛtaṃ ghṛtam
bhallātakānāṃ dvi-palaṃ pañca-mūlaṃ palonmitam |
alpaṃ toyāḍhake sādhyaṃ pāda-śeṣeṇa tena ca
tulyaṃ ghṛtaṃ tulya-payo vipaced akṣa-saṃmitaiḥ |
viḍaṅga-hiṅgu-sindhūttha-yāva-śūka-śaṭhī-viḍaiḥ
sa-dvīpi-rāsnā-yaṣṭy-āhva-ṣaḍgranthā-kaṇa-nāgaraiḥ |
etad bhallātaka-ghṛtaṃ kapha-gulma-haraṃ param
plīha-pāṇḍv-āmaya-śvāsa-grahaṇī-roga-kāsa-jit |
tato 'sya gulme dehe ca samaste svedam ācaret
14.83bv -grahaṇī-roga-kāsa-nut
sarva-tra gulme prathamaṃ sneha-svedopapādite |
yā kriyā kriyate yāti sā siddhiṃ na virūkṣite
snigdha-svinna-śarīrasya gulme śaithilyam āgate |
yathoktāṃ ghaṭikāṃ nyasyed gṛhīte 'panayec ca tām
vastrāntaraṃ tataḥ kṛtvā bhindyād gulmaṃ pramāṇa-vit |
vi-mārgāja-padādarśair yathā-lābhaṃ prapīḍayet
pramṛjyād gulmam evaikaṃ na tv antra-hṛdayaṃ spṛśet |
tilairaṇḍātasī-bīja-sarṣapaiḥ parilipya ca
14.87dv -sarṣapaiḥ parilipya vā
śleṣma-gulmam ayaḥ-pātraiḥ sukhoṣṇaiḥ svedayet tataḥ |
evaṃ ca visṛtaṃ sthānāt kapha-gulmaṃ virecanaiḥ
sa-snehair vastibhiś cainaṃ śodhayed dāśamūlikaiḥ |
pippaly-āmalaka-drākṣā-śyāmādyaiḥ pālikaiḥ pacet
eraṇḍa-taila-haviṣoḥ prasthau payasi ṣaḍ-guṇe |
siddho 'yaṃ miśrakaḥ sneho gulmināṃ sraṃsanaṃ hitam
vṛddhi-vidradhi-śūleṣu vāta-vyādhiṣu cāmṛtam |
pibed vā nīlinī-sarpir mātrayā dvi-palīnayā
14.91dv mātrayā dvi-palīkayā
tathaiva su-kumārākhyaṃ ghṛtāny audarikāṇi vā |
droṇe 'mbhasaḥ paced dantyāḥ palānāṃ pañca-viṃśatim
citrakasya tathā pathyās tāvatīs tad-rase srute |
dvi-prasthe sādhayet pūte kṣiped dantī-samaṃ guḍam
14.93bv tāvatīs tad-rase śṛte
tailāt palāni catvāri trivṛtāyaś ca cūrṇataḥ |
kaṇā-karṣau tathā śuṇṭhyāḥ siddhe lehe tu śītale
madhu taila-samaṃ dadyāc catur-jātāc caturthikām |
ato harītakīm ekāṃ sāvaleha-palām adan
sukhaṃ viricyate snigdho doṣa-prastham an-āmayaḥ |
gulma-hṛd-roga-dur-nāma-śophānāha-garodarān
kuṣṭhotkleśā-ruci-plīha-grahaṇī-viṣama-jvarān |
ghnanti dantī-harītakyaḥ pāṇḍu-tāṃ ca sa-kāmalām
14.97dv pāṇḍu-tāṃ ca sa-kāmalān
sudhā-kṣīra-dravaṃ cūrṇaṃ tri-vṛtāyāḥ su-bhāvitam |
kārṣikaṃ madhu-sarpirbhyāṃ līḍhvā sādhu viricyate
kuṣṭha-śyāmā-trivṛd-dantī-vijayā-kṣāra-guggulūn |
go-mūtreṇa pibed ekaṃ tena guggulum eva vā
nirūhān kalpa-siddhy-uktān yojayed gulma-nāśanān |
kṛta-mūlaṃ mahā-vāstuṃ kaṭhinaṃ stimitaṃ gurum
gūḍha-māṃsaṃ jayed gulmaṃ kṣārāriṣṭāgni-karmabhiḥ |
ekāntaram dvy-antaraṃ vā viśramayyātha-vā try-aham
śarīra-doṣa-balayor vardhana-kṣapaṇodyataḥ |
arśo-'śmarī-grahaṇy-uktāḥ kṣārā yojyāḥ kapholbaṇe
devadāru-trivṛd-dantī-kaṭukā-pañca-kolakam |
svarjikā-yāva-śūkākhyau śreṣṭhā-pāṭhopakuñcikāḥ
kuṣṭhaṃ sarpasugandhāṃ ca dvy-akṣāṃśaṃ paṭu-pañcakam |
pālikaṃ cūrṇitaṃ taila-vasā-dadhi-ghṛtāplutam
ghaṭasyāntaḥ pacet pakvam agni-varṇe ghaṭe ca tam |
kṣāraṃ gṛhītvā kṣīrājya-takra-madyādibhiḥ pibet
gulmodāvarta-vardhmārśo-jaṭhara-grahaṇī-kṛmīn |
apasmāra-garonmāda-yoni-śukrāmayāśmarīḥ
kṣārā-gado 'yaṃ śamayed viṣaṃ cākhu-bhujaṅga-jam |
śleṣmāṇaṃ madhuraṃ snigdhaṃ rasa-kṣīra-ghṛtāśinaḥ
chittvā bhittvāśayāt kṣāraḥ kṣāra-tvāt kṣārayaty adhaḥ |
mande 'gnāv a-rucau sātmyair madyaiḥ sa-sneham aśnatām
14.108av chittvā chittvāśayāt kṣāraḥ 14.108av chittvā bhittvāśayaṃ kṣāraḥ
14.108bv kṣāra-tvāt pātayaty adhaḥ
yojayed āsavāriṣṭān nigadān mārga-śuddhaye |
śālayaḥ ṣaṣṭikā jīrṇāḥ kulatthā jāṅgalaṃ palam
ciribilvāgni-tarkārī-yavānī-varuṇāṅkurāḥ |
śigrus taruṇa-bilvāni bālaṃ śuṣkaṃ ca mūlakam
14.110cv śigros taruṇa-mūlāni
bījapūraka-hiṅgv-amla-vetasa-kṣāra-dāḍimam |
vyoṣaṃ takraṃ ghṛtaṃ tailaṃ bhaktaṃ pānaṃ tu vāruṇī
dhānyāmlaṃ mastu takraṃ ca yavānī-viḍa-cūrṇitam |
pañca-mūla-śṛtaṃ vāri jīrṇaṃ mārdvīkam eva vā
pippalī-pippalī-mūla-citrakājājī-saindhavaiḥ |
surā gulmaṃ jayaty āśu jagalaś ca vimiśritaḥ
14.113dv jāṅgalaś ca vimiśritaḥ
vamanair laṅghanaiḥ svedaiḥ sarpiḥ-pānair virecanaiḥ |
vasti-kṣārāsavāriṣṭa-guṭikā-pathya-bhojanaiḥ
14.114cv vasti-kṣārāsavāriṣṭair 14.114dv -gulmikā-pathya-bhojanaiḥ 14.114dv
gaulmikaiḥ pathya-bhojanaiḥ
ślaiṣmiko baddha-mūla-tvād yadi gulmo na śāmyati |
tasya dāhaṃ hṛte rakte kuryād ante śarādibhiḥ
atha gulmaṃ sa-pary-antaṃ vāsasāntaritaṃ bhiṣak |
nābhi-vasty-antra-hṛdayaṃ roma-rājīṃ ca varjayan
nāti-gāḍhaṃ parimṛśec chareṇa jvalatātha-vā |
lohenāraṇikotthena dāruṇā taindukena vā
tato 'gni-vege śamite śītair vraṇa iva kriyā |
āmānvaye tu peyādyaiḥ saṃdhukṣyāgniṃ vilaṅghite
svaṃ svaṃ kuryāt kramaṃ miśraṃ miśra-doṣe ca kāla-vit |
gata-prasava-kālāyai nāryai gulme 'sra-saṃbhave
snigdha-svinna-śarīrāyai dadyāt sneha-virecanam |
tila-kvāthe ghṛta-guḍa-vyoṣa-bhārgī-rajo-'nvitaḥ
pānaṃ rakta-bhave gulme naṣṭe puṣpe ca yoṣitaḥ |
bhārgī-kṛṣṇā-karañja-tvag-granthikāmaradāru-jam
cūrṇaṃ tilānāṃ kvāthena pītaṃ gulma-rujāpaham |
palāśa-kṣāra-pātre dve dve pātre taila-sarpiṣoḥ
gulma-śaithilya-jananīṃ paktvā mātrāṃ prayojayet |
na prabhidyeta yady evaṃ dadyād yoni-virecanam
kṣāreṇa yuktaṃ palalaṃ sudhā-kṣīreṇa vā tataḥ |
tābhyāṃ vā bhāvitān dadyād yonau kaṭuka-matsyakān
varāha-matsya-pittābhyāṃ naktakān vā su-bhāvitān |
kiṇvaṃ vā sa-guḍa-kṣāraṃ dadyād yonau viśuddhaye
rakta-pitta-haraṃ kṣāraṃ lehayen madhu-sarpiṣā |
laśunaṃ madirāṃ tīkṣṇāṃ matsyāṃś cāsyai prayojayet
vastiṃ sa-kṣīra-go-mūtraṃ sa-kṣāraṃ dāśamūlikam |
a-vartamāne rudhire hitaṃ gulma-prabhedanam
14.127av vastiṃ sa-kṣaudra-go-mutraṃ
yamakābhyakta-dehāyāḥ pravṛtte samupekṣaṇam |
rasaudanas tathāhāraḥ pānaṃ ca taruṇī surā
rudhire 'ti-pravṛtte tu rakta-pitta-harāḥ kriyāḥ |
kāryā vāta-rug-ārtāyāḥ sarvā vāta-harāḥ punaḥ
Original text: Aṣṭāṅgahṛdayasūtra · Data entry R. P. Das R. E. Emmerick · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0