Language

ENहिગુ
Scripture Library

Aṣṭāṅgahṛdayasūtra · Chapter 66

66.1

mūlaṃ bilva-kapitthayoḥ aralukasyāgner bṛhatyor dvayoḥ || 51+1a ||
śyāmā-pūti-karañja-śigruka-taror viśvauṣadhāruṣkaram || 51+1b ||
kṛṣṇā-granthika-vella-pañca-lavaṇa-kṣārājamodānvitaṃ || 51+1c ||
pītaṃ kāñjika-toya-...-mathitaiś cūrṇī-kṛtaṃ vardhma-jit || 51+1d ||
ajājī-kuṣṭha-gomeda-hapuṣā-badarāṇi ca |
āranālena lepaḥ syād vardhma-jit param auṣadham || 51+2 ||
avi-kṣīreṇa godhūma-cūrṇaṃ kandurukasya ca |
pralepanaṃ sukhoṣṇaṃ syād vardhma-jit param auṣadham || 51+3 ||
mṛta-mātre tu vai kāke viśastena pralepayet |
muhūrtaṃ vardhma medhāvī tat-kṣaṇād a-rujo bhavet || 51+4 ||
Cikitsāsthāna
gulmaṃ baddha-śakṛd-vātaṃ vātikaṃ tīvra-vedanam |
rūkṣa-śītodbhavaṃ tailaiḥ sādhayed vāta-rogikaiḥ

66.2

pānānnānvāsanābhyaṅgaiḥ snigdhasya svedam ācaret |
ānāha-vedanā-stambha-vibandheṣu viśeṣataḥ

66.3

srotasāṃ mārdavaṃ kṛtvā jitvā mārutam ulbaṇam |
bhittvā vibandhaṃ snigdhasya svedo gulmam apohati

66.4

sneha-pānaṃ hitaṃ gulme viśeṣeṇordhva-nābhi-je |
pakvāśaya-gate vastir ubhayaṃ jaṭharāśraye

66.5

dīpte 'gnau vātike gulme vibandhe 'nila-varcasoḥ |
bṛṃhaṇāny anna-pānāni snigdhoṣṇāni pradāpayet

66.6

punaḥ punaḥ sneha-pānaṃ nirūhāḥ sānuvāsanāḥ |
prayojyā vāta-je gulme kapha-pittānurakṣiṇaḥ

66.7

14.6dv kapha-pittānurakṣiṇā
vasti-karma paraṃ vidyād gulma-ghnaṃ tad dhi mārutam |
sva-sthāne prathamaṃ jitvā sadyo gulmam apohati

66.8

tasmād abhīkṣṇa-śo gulmā nirūhaiḥ sānuvāsanaiḥ |
prayujyamānaiḥ śāmyanti vāta-pitta-kaphātmakāḥ

66.9

hiṅgu-sauvarcala-vyoṣa-viḍa-dāḍima-dīpyakaiḥ |
puṣkarājājī-dhānyāmla-vetasa-kṣāra-citrakaiḥ

66.10

śaṭhī-vacājagandhailā-surasair dadhi-saṃyutaiḥ |
śūlānāha-haraṃ sarpiḥ sādhayed vāta-gulminām

66.11

hapuṣoṣaṇa-pṛthvīkā-pañca-kolaka-dīpyakaiḥ |
sājājī-saindhavair dadhnā dugdhena ca rasena ca

66.12

dāḍimān mūlakāt kolāt pacet sarpir nihanti tat |
vāta-gulmodarānāha-pārśva-hṛt-koṣṭha-vedanāḥ

66.13

yony-arśo-grahaṇī-doṣa-kāsa-śvāsā-ruci-jvarān |
daśa-mūlaṃ balāṃ kālāṃ suṣavīṃ dvau punarnavau

66.14

14.13cv daśa-mūlaṃ balāṃ kālīṃ
pauṣkarairaṇḍa-rāsnāśvagandhā-bhārgy-amṛtā-śaṭhīḥ |
paced gandha-palāśaṃ ca droṇe 'pāṃ dvi-palonmitam

66.15

yavaiḥ kolaiḥ kulatthaiś ca māṣaiś ca prāsthikaiḥ saha |
kvāthe 'smin dadhi-pātre ca ghṛta-prasthaṃ vipācayet

66.16

sva-rasair dāḍimāmrāta-mātuluṅgodbhavair yutam |
tathā tuṣāmbu-dhānyāmla-śuktaiḥ ślakṣṇaiś ca kalkitaiḥ

66.17

bhārgī-tumburu-ṣaḍgranthā-granthi-rāsnāgni-dhānyakaiḥ |
yavānaka-yavāny-amla-vetasāsita-jīrakaiḥ

66.18

ajājī-hiṅgu-hapuṣā-kāravī-vṛṣakoṣakaiḥ |
nikumbha-kumbha-mūrvebha-pippalī-vella-dāḍimaiḥ

66.19

śvadaṃṣṭrā-trapusairvāru-bīja-hiṃsrāśmabhedakaiḥ |
miśi-dvi-kṣāra-surasa-śārivā-nīlinī-phalaiḥ

66.20

tri-kaṭu-tri-paṭūpetair dādhikaṃ tad vyapohati |
rogān āśu-tarān pūrvān kaṣṭān api ca śīlitam

66.21

apasmāra-gadonmāda-mūtrāghātānilāmayān |
try-ūṣaṇa-tri-phalā-dhānya-cavikā-vella-citrakaiḥ

66.22

14.21av apasmāra-garonmāda-
kalkī-kṛtair ghṛtaṃ pakvaṃ sa-kṣīraṃ vāta-gulma-nut |
tulāṃ laśuna-kandānāṃ pṛthak pañca-palāṃśakam

66.23

pañca-mūlaṃ mahac cāmbu-bhārārdhe tad vipācayet |
pāda-śeṣaṃ tad-ardhena dāḍima-sva-rasaṃ surām

66.24

dhānyāmlaṃ dadhi cādāya piṣṭāṃś cārdha-palāṃśakān |
try-ūṣaṇa-tri-phalā-hiṅgu-yavānī-cavya-dīpyakān

66.25

sāmla-vetasa-sindhūttha-devadārūn paced ghṛtāt |
taiḥ prasthaṃ tat paraṃ sarva-vāta-gulma-vikāra-jit

66.26

14.25av sāmla-vetasa-sindhūtthaṃ 14.25bv devadāru paced ghṛtāt
ṣaṭ-palaṃ vā pibet sarpir yad uktaṃ rāja-yakṣmaṇi |
prasannayā vā kṣīrārthaḥ surayā dāḍimena vā

66.27

ghṛte māruta-gulma-ghnaḥ kāryo dadhnaḥ sareṇa vā |
vāta-gulme kapho vṛddho hatvāgnim a-ruciṃ yadi

66.28

hṛl-lāsaṃ gauravaṃ tandrāṃ janayed ullikhet tu tam |
śūlānāha-vibandheṣu jñātvā sa-sneham āśayam

66.29

niryūha-cūrṇa-vaṭakāḥ prayojyā ghṛta-bheṣajaiḥ |
kola-dāḍima-gharmāmbu-takra-madyāmla-kāñjikaih

66.30

maṇḍena vā pibet prātaś cūrṇāny annasya vā puraḥ |
cūrṇāni mātuluṅgasya bhāvitāny a-sakṛd rase

66.32

kurvīta kārmuka-tarān vaṭakān kapha-vātayoḥ || 31ab ||
hiṅgu-vacā-vijayā-paśugandhā-dāḍima-dīpyaka-dhānyaka-pāṭhāḥ || 31cd ||
puṣkara-mūla-śaṭhī-hapuṣāgni-kṣāra-yuga-tri-paṭu-tri-kaṭūni || 31ef ||
sājāji-cavyaṃ saha-tintiḍīkaṃ sa-vetasāmlaṃ vinihanti cūrṇaṃ |
hṛt-pārśva-vasti-trika-yoni-pāyu-śūlāni vāyv-āma-kaphodbhavāni

66.33

kṛcchrān gulmān vāta-viṇ-mūtra-saṅgaṃ kaṇṭhe bandhaṃ hṛd-grahaṃ pāṇḍu-rogam |
annā-śraddhā-plīha-dur-nāma-hidhmā-vardhmādhmāna-śvāsa-kāsāgni-sādān

66.34

lavaṇa-yavānī-dīpyaka-kaṇa-nāgaram uttarottaraṃ vṛddham |
sarva-samāṃśa-harītakī- cūrṇaṃ vaiśvānaraḥ sākṣāt

66.40

14.34cv sarva-samāṃśaṃ harītakī- 14.34cv sarva-samāṃśā vijayā- 14.34dv
cūrṇo vaiśvānaraḥ sākṣāt
tri-kaṭukam ajamodā saindhavaṃ jīrake dve || 35a ||
sama-dharaṇa-ghṛtānām aṣṭamo hiṅgu-bhāgaḥ || 35b ||
prathama-kavaḍa-bhojyaḥ sarpiṣā saṃprayukto || 35c ||
14.35cv prathama-kavaḍa-bhojyaḥ sarpiṣā cūrṇako 'yaṃ
janayati jaṭharāgniṃ vāta-gulmaṃ nihanti || 35d ||
14.35dv janayati bhṛśam agniṃ vāta-gulmaṃ nihanti
hiṅgūgrā-viḍa-śuṇṭhy-ajāji-vijayā-vāṭyābhidhānāmayaiś || 36a ||
cūrṇaḥ kumbha-nikumbha-mūla-sahitair bhāgottaraṃ vardhitaiḥ || 36b ||
pītaḥ koṣṇa-jalena koṣṭha-ja-rujo gulmodarādīn ayaṃ || 36c ||
śārdūlaḥ prasabhaṃ pramathya harati vyādhīn mṛgaughān iva || 36d ||
sindhūttha-pathyā-kaṇa-dīpyakānāṃ || 37a ||
cūrṇāni toyaiḥ pibatāṃ kavoṣṇaiḥ || 37b ||
prayāti nāśaṃ kapha-vāta-janmā || 37c ||
nārāca-nirbhinna ivāmayaughaḥ || 37d ||
pūtīka-pattra-gaja-cirbhaṭa-cavya-vahni- || 38a ||
-vyoṣaṃ ca saṃstara-citaṃ lavaṇopadhānam || 38b ||
dagdhvā vicūrṇya dadhi-mastu-yutaṃ prayojyaṃ || 38c ||
gulmodara-śvayathu-pāṇḍu-gudodbhaveṣu || 38d ||
14.38dv gulmodara-śvayathu-pāṇḍu-gadodbhaveṣu
hiṅgu-tri-guṇaṃ saindhavam asmāt tri-guṇaṃ ca tailam airaṇḍam || 39ab ||
tat tri-guṇa-laśuna-rasaṃ gulmodara-vardhma-śūla-ghnam |
mātuluṅga-raso hiṅgu dāḍimaṃ viḍa-saindhavam

66.41

surā-maṇḍena pātavyaṃ vāta-gulma-rujāpaham |
śuṇṭhyāḥ karṣaṃ guḍasya dvau dhautāt kṛṣṇa-tilāt palam

66.42

14.41bv vāta-gulma-jvarāpaham
khādann eka-tra saṃcūrṇya koṣṇa-kṣīrānupo jayet |
vāta-hṛd-roga-gulmārśo-yoni-śūla-śakṛd-grahān

66.43

pibed eraṇḍa-tailaṃ tu vāta-gulmī prasannayā |
śleṣmaṇy anu-bale vāyau pitte tu payasā saha

66.44

vivṛddhaṃ yadi vā pittaṃ saṃtāpaṃ vāta-gulminaḥ |
kuryād virecanīyo 'sau sa-snehair ānulomikaiḥ

66.45

tāpānuvṛttāv evaṃ ca raktaṃ tasyāvasecayet |
sādhayec chuddha-śuṣkasya laśunasya catuḥ-palam

66.46

kṣīrodake 'ṣṭa-guṇite kṣīra-śeṣaṃ ca pācayet |
vāta-gulmam udāvartaṃ gṛdhrasīṃ viṣama-jvaram

66.47

hṛd-rogaṃ vidradhiṃ śoṣaṃ sādhayaty āśu tat payaḥ |
tailaṃ prasannā go-mūtram āranālaṃ yavāgra-jaḥ

66.48

14.47bv nāśayaty āśu tat payaḥ
gulmaṃ jaṭharam ānāhaṃ pītam eka-tra sādhayet |
citraka-granthikairaṇḍa-śuṇṭhī-kvāthaḥ paraṃ hitaḥ

66.49

śūlānāha-vibandheṣu sa-hiṅgu-viḍa-saindhavaiḥ |
puṣkarairaṇḍayor mūlaṃ yava-dhanvayavāsakam

66.50

jalena kvathitaṃ pītaṃ koṣṭha-dāha-rujāpaham |
vāṭyāhvairaṇḍa-darbhāṇāṃ mūlaṃ dāru mahauṣadham

66.51

pītaṃ niḥkvāthya toyena koṣṭha-pṛṣṭhāṃsa-śūla-jit |
śilā-jaṃ payasān-alpa-pañca-mūla-śṛtena vā

66.52

14.51bv koṣṭha-pṛṣṭy-aṃsa-śūla-jit
vāta-gulmī pibed vāṭyam udāvarte tu bhojayet |
snigdhaṃ paippalikair yūṣair mūlakānāṃ rasena vā

66.53

baddha-viṇ-māruto 'śnīyāt kṣīreṇoṣṇena yāvakam |
kulmāṣān vā bahu-snehān bhakṣayel lavaṇottarān

66.54

nīlinī-trivṛtā-dantī-pathyā-kampillakaiḥ saha |
sa-malāya ghṛtaṃ deyaṃ sa-viḍa-kṣāra-nāgaram

66.55

nīlinīṃ tri-phalāṃ rāsnāṃ balāṃ kaṭuka-rohiṇīm |
paced viḍaṅgaṃ vyāghrīṃ ca pālikāni jalāḍhake

66.56

rase 'ṣṭa-bhāga-śeṣe tu ghṛta-prasthaṃ vipācayet |
dadhnaḥ prasthena saṃyojya sudhā-kṣīra-palena ca

66.57

tato ghṛta-palaṃ dadyād yavāgū-maṇḍa-miśritam |
jīrṇe samyag-viriktaṃ ca bhojayed rasa-bhojanam

66.58

gulma-kuṣṭhodara-vyaṅga-śopha-pāṇḍv-āmaya-jvarān |
śvitraṃ plīhānam unmādaṃ hanty etan nīlinī-ghṛtam

66.59

kukkuṭāś ca mayūrāś ca tittiri-krauñca-vartakāḥ |
śālayo madirā sarpir vāta-gulma-cikitsitam

66.60

mitam uṣṇaṃ dravaṃ snigdhaṃ bhojanaṃ vāta-gulminām |
sa-maṇḍā vāruṇī pānaṃ taptaṃ vā dhānyakair jalam

66.61

snigdhoṣṇenodite gulme paittike sraṃsanaṃ hitam |
drākṣābhayā-guḍa-rasaṃ kampillaṃ vā madhu-drutam

66.62

14.61dv kampillaṃ vā madhu-dravam
kalpoktaṃ rakta-pittoktaṃ gulme rūkṣoṣṇa-je punaḥ |
paraṃ saṃśamanaṃ sarpis tiktaṃ vāsā-ghṛtaṃ śṛtam

66.63

tṛṇākhya-pañcaka-kvāthe jīvanīya-gaṇena vā |
śṛtaṃ tenaiva vā kṣīraṃ nyagrodhādi-gaṇena vā

66.64

tatrāpi sraṃsanaṃ yuñjyāc chīghram ātyayike bhiṣak |
vairecanika-siddhena sarpiṣā payasāpi vā

66.65

rasenāmalakekṣūṇāṃ ghṛta-prasthaṃ vipācayet |
pathyā-pādaṃ pibet sarpis tat siddhaṃ pitta-gulma-nut

66.66

pibed vā tailvakaṃ sarpir yac coktaṃ pitta-vidradhau |
drākṣāṃ payasyāṃ madhukaṃ candanaṃ padmakaṃ madhu

66.67

pibet taṇḍula-toyena pitta-gulmopaśāntaye |
dvi-palaṃ trāyamāṇāyā jala-dvi-prastha-sādhitam

66.68

aṣṭa-bhāga-sthitaṃ pūtaṃ koṣṇaṃ kṣīra-samam pibet |
pibed upari tasyoṣṇaṃ kṣīram eva yathā-balam

66.69

tena nirhṛta-doṣasya gulmaḥ śāmyati paittikaḥ |
dāhe 'bhyaṅgo ghṛtaiḥ śītaiḥ sājyair lepo himauṣadhaiḥ

66.70

sparśaḥ saro-ruhāṃ pattraiḥ pātraiś ca pracalaj-jalaiḥ |
vidāha-pūrva-rūpeṣu śūle vahneś ca mārdave

66.71

bahu-śo 'pahared raktaṃ pitta-gulme viśeṣataḥ |
chinna-mūlā vidahyante na gulmā yānti ca kṣayam

66.72

raktaṃ hi vy-amla-tāṃ yāti tac ca nāsti na cāsti ruk |
hṛta-doṣaṃ parimlānaṃ jāṅgalais tarpitaṃ rasaiḥ

66.73

samāśvastaṃ sa-śeṣārtiṃ sarpir abhyāsayet punaḥ |
rakta-pittāti-vṛddha-tvāt kriyām an-upalabhya vā

66.74

gulme pākon-mukhe sarvā pitta-vidradhi-vat kriyā |
śālir gavyāja-payasī paṭolī jāṅgalaṃ ghṛtam

66.75

dhātrī parūṣakaṃ drākṣā kharjūraṃ dāḍimaṃ sitā |
bhojyaṃ pāne 'mbu balayā bṛhaty-ādyaiś ca sādhitam

66.76

śleṣma-je vāmayet pūrvam a-vamyam upavāsayet |
tiktoṣṇa-kaṭu-saṃsargyā vahniṃ saṃdhukṣayet tataḥ

66.77

14.76av kapha-je vāmayet pūrvam
hiṅgv-ādibhiś ca dvi-guṇa-kṣāra-hiṅgv-amla-vetasaiḥ |
nigūḍhaṃ yadi vonnaddhaṃ stimitaṃ kaṭhinaṃ sthiram

66.78

ānāhādi-yutaṃ gulmaṃ saṃsvedya vinayed anu |
ghṛtaṃ sa-kṣāra-kaṭukaṃ pātavyaṃ kapha-gulminām

66.79

14.78bv saṃśodhya vinayed anu
sa-vyoṣa-kṣāra-lavaṇaṃ sa-hiṅgu-viḍa-dāḍimam |
kapha-gulmaṃ jayaty āśu daśa-mūla-śṛtaṃ ghṛtam

66.80

bhallātakānāṃ dvi-palaṃ pañca-mūlaṃ palonmitam |
alpaṃ toyāḍhake sādhyaṃ pāda-śeṣeṇa tena ca

66.81

tulyaṃ ghṛtaṃ tulya-payo vipaced akṣa-saṃmitaiḥ |
viḍaṅga-hiṅgu-sindhūttha-yāva-śūka-śaṭhī-viḍaiḥ

66.82

sa-dvīpi-rāsnā-yaṣṭy-āhva-ṣaḍgranthā-kaṇa-nāgaraiḥ |
etad bhallātaka-ghṛtaṃ kapha-gulma-haraṃ param

66.83

plīha-pāṇḍv-āmaya-śvāsa-grahaṇī-roga-kāsa-jit |
tato 'sya gulme dehe ca samaste svedam ācaret

66.84

14.83bv -grahaṇī-roga-kāsa-nut
sarva-tra gulme prathamaṃ sneha-svedopapādite |
yā kriyā kriyate yāti sā siddhiṃ na virūkṣite

66.85

snigdha-svinna-śarīrasya gulme śaithilyam āgate |
yathoktāṃ ghaṭikāṃ nyasyed gṛhīte 'panayec ca tām

66.86

vastrāntaraṃ tataḥ kṛtvā bhindyād gulmaṃ pramāṇa-vit |
vi-mārgāja-padādarśair yathā-lābhaṃ prapīḍayet

66.87

pramṛjyād gulmam evaikaṃ na tv antra-hṛdayaṃ spṛśet |
tilairaṇḍātasī-bīja-sarṣapaiḥ parilipya ca

66.88

14.87dv -sarṣapaiḥ parilipya vā
śleṣma-gulmam ayaḥ-pātraiḥ sukhoṣṇaiḥ svedayet tataḥ |
evaṃ ca visṛtaṃ sthānāt kapha-gulmaṃ virecanaiḥ

66.89

sa-snehair vastibhiś cainaṃ śodhayed dāśamūlikaiḥ |
pippaly-āmalaka-drākṣā-śyāmādyaiḥ pālikaiḥ pacet

66.90

eraṇḍa-taila-haviṣoḥ prasthau payasi ṣaḍ-guṇe |
siddho 'yaṃ miśrakaḥ sneho gulmināṃ sraṃsanaṃ hitam

66.91

vṛddhi-vidradhi-śūleṣu vāta-vyādhiṣu cāmṛtam |
pibed vā nīlinī-sarpir mātrayā dvi-palīnayā

66.92

14.91dv mātrayā dvi-palīkayā
tathaiva su-kumārākhyaṃ ghṛtāny audarikāṇi vā |
droṇe 'mbhasaḥ paced dantyāḥ palānāṃ pañca-viṃśatim

66.93

citrakasya tathā pathyās tāvatīs tad-rase srute |
dvi-prasthe sādhayet pūte kṣiped dantī-samaṃ guḍam

66.94

14.93bv tāvatīs tad-rase śṛte
tailāt palāni catvāri trivṛtāyaś ca cūrṇataḥ |
kaṇā-karṣau tathā śuṇṭhyāḥ siddhe lehe tu śītale

66.95

madhu taila-samaṃ dadyāc catur-jātāc caturthikām |
ato harītakīm ekāṃ sāvaleha-palām adan

66.96

sukhaṃ viricyate snigdho doṣa-prastham an-āmayaḥ |
gulma-hṛd-roga-dur-nāma-śophānāha-garodarān

66.97

kuṣṭhotkleśā-ruci-plīha-grahaṇī-viṣama-jvarān |
ghnanti dantī-harītakyaḥ pāṇḍu-tāṃ ca sa-kāmalām

66.98

14.97dv pāṇḍu-tāṃ ca sa-kāmalān
sudhā-kṣīra-dravaṃ cūrṇaṃ tri-vṛtāyāḥ su-bhāvitam |
kārṣikaṃ madhu-sarpirbhyāṃ līḍhvā sādhu viricyate

66.99

kuṣṭha-śyāmā-trivṛd-dantī-vijayā-kṣāra-guggulūn |
go-mūtreṇa pibed ekaṃ tena guggulum eva vā

66.100

nirūhān kalpa-siddhy-uktān yojayed gulma-nāśanān |
kṛta-mūlaṃ mahā-vāstuṃ kaṭhinaṃ stimitaṃ gurum

66.101

gūḍha-māṃsaṃ jayed gulmaṃ kṣārāriṣṭāgni-karmabhiḥ |
ekāntaram dvy-antaraṃ vā viśramayyātha-vā try-aham

66.102

śarīra-doṣa-balayor vardhana-kṣapaṇodyataḥ |
arśo-'śmarī-grahaṇy-uktāḥ kṣārā yojyāḥ kapholbaṇe

66.103

devadāru-trivṛd-dantī-kaṭukā-pañca-kolakam |
svarjikā-yāva-śūkākhyau śreṣṭhā-pāṭhopakuñcikāḥ

66.104

kuṣṭhaṃ sarpasugandhāṃ ca dvy-akṣāṃśaṃ paṭu-pañcakam |
pālikaṃ cūrṇitaṃ taila-vasā-dadhi-ghṛtāplutam

66.105

ghaṭasyāntaḥ pacet pakvam agni-varṇe ghaṭe ca tam |
kṣāraṃ gṛhītvā kṣīrājya-takra-madyādibhiḥ pibet

66.106

gulmodāvarta-vardhmārśo-jaṭhara-grahaṇī-kṛmīn |
apasmāra-garonmāda-yoni-śukrāmayāśmarīḥ

66.107

kṣārā-gado 'yaṃ śamayed viṣaṃ cākhu-bhujaṅga-jam |
śleṣmāṇaṃ madhuraṃ snigdhaṃ rasa-kṣīra-ghṛtāśinaḥ

66.108

chittvā bhittvāśayāt kṣāraḥ kṣāra-tvāt kṣārayaty adhaḥ |
mande 'gnāv a-rucau sātmyair madyaiḥ sa-sneham aśnatām

66.109

14.108av chittvā chittvāśayāt kṣāraḥ 14.108av chittvā bhittvāśayaṃ kṣāraḥ
14.108bv kṣāra-tvāt pātayaty adhaḥ
yojayed āsavāriṣṭān nigadān mārga-śuddhaye |
śālayaḥ ṣaṣṭikā jīrṇāḥ kulatthā jāṅgalaṃ palam

66.110

ciribilvāgni-tarkārī-yavānī-varuṇāṅkurāḥ |
śigrus taruṇa-bilvāni bālaṃ śuṣkaṃ ca mūlakam

66.111

14.110cv śigros taruṇa-mūlāni
bījapūraka-hiṅgv-amla-vetasa-kṣāra-dāḍimam |
vyoṣaṃ takraṃ ghṛtaṃ tailaṃ bhaktaṃ pānaṃ tu vāruṇī

66.112

dhānyāmlaṃ mastu takraṃ ca yavānī-viḍa-cūrṇitam |
pañca-mūla-śṛtaṃ vāri jīrṇaṃ mārdvīkam eva vā

66.113

pippalī-pippalī-mūla-citrakājājī-saindhavaiḥ |
surā gulmaṃ jayaty āśu jagalaś ca vimiśritaḥ

66.114

14.113dv jāṅgalaś ca vimiśritaḥ
vamanair laṅghanaiḥ svedaiḥ sarpiḥ-pānair virecanaiḥ |
vasti-kṣārāsavāriṣṭa-guṭikā-pathya-bhojanaiḥ

66.115

14.114cv vasti-kṣārāsavāriṣṭair 14.114dv -gulmikā-pathya-bhojanaiḥ 14.114dv
gaulmikaiḥ pathya-bhojanaiḥ
ślaiṣmiko baddha-mūla-tvād yadi gulmo na śāmyati |
tasya dāhaṃ hṛte rakte kuryād ante śarādibhiḥ

66.116

atha gulmaṃ sa-pary-antaṃ vāsasāntaritaṃ bhiṣak |
nābhi-vasty-antra-hṛdayaṃ roma-rājīṃ ca varjayan

66.117

nāti-gāḍhaṃ parimṛśec chareṇa jvalatātha-vā |
lohenāraṇikotthena dāruṇā taindukena vā

66.118

tato 'gni-vege śamite śītair vraṇa iva kriyā |
āmānvaye tu peyādyaiḥ saṃdhukṣyāgniṃ vilaṅghite

66.119

svaṃ svaṃ kuryāt kramaṃ miśraṃ miśra-doṣe ca kāla-vit |
gata-prasava-kālāyai nāryai gulme 'sra-saṃbhave

66.120

snigdha-svinna-śarīrāyai dadyāt sneha-virecanam |
tila-kvāthe ghṛta-guḍa-vyoṣa-bhārgī-rajo-'nvitaḥ

66.121

pānaṃ rakta-bhave gulme naṣṭe puṣpe ca yoṣitaḥ |
bhārgī-kṛṣṇā-karañja-tvag-granthikāmaradāru-jam

66.122

cūrṇaṃ tilānāṃ kvāthena pītaṃ gulma-rujāpaham |
palāśa-kṣāra-pātre dve dve pātre taila-sarpiṣoḥ

66.123

gulma-śaithilya-jananīṃ paktvā mātrāṃ prayojayet |
na prabhidyeta yady evaṃ dadyād yoni-virecanam

66.124

kṣāreṇa yuktaṃ palalaṃ sudhā-kṣīreṇa vā tataḥ |
tābhyāṃ vā bhāvitān dadyād yonau kaṭuka-matsyakān

66.125

varāha-matsya-pittābhyāṃ naktakān vā su-bhāvitān |
kiṇvaṃ vā sa-guḍa-kṣāraṃ dadyād yonau viśuddhaye

66.126

rakta-pitta-haraṃ kṣāraṃ lehayen madhu-sarpiṣā |
laśunaṃ madirāṃ tīkṣṇāṃ matsyāṃś cāsyai prayojayet

66.127

vastiṃ sa-kṣīra-go-mūtraṃ sa-kṣāraṃ dāśamūlikam |
a-vartamāne rudhire hitaṃ gulma-prabhedanam

66.128

14.127av vastiṃ sa-kṣaudra-go-mutraṃ
yamakābhyakta-dehāyāḥ pravṛtte samupekṣaṇam |
rasaudanas tathāhāraḥ pānaṃ ca taruṇī surā

66.129

rudhire 'ti-pravṛtte tu rakta-pitta-harāḥ kriyāḥ |
kāryā vāta-rug-ārtāyāḥ sarvā vāta-harāḥ punaḥ

Original text: Aṣṭāṅgahṛdayasūtra · Data entry R. P. Das R. E. Emmerick · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0

Esc