Aṣṭāṅgahṛdayasūtra · Chapter 65
śilā-jatu-tulām adyāt pramehārtaḥ punar-navaḥ || 43ū̆ab ||
Cikitsāsthāna
vidradhiṃ sarvam evāmaṃ śopha-vat samupācaret |
pratataṃ ca hared raktaṃ pakve tu vraṇa-vat kriyā
pañca-mūla-jalair dhautaṃ vātikaṃ lavaṇottaraiḥ |
bhadrādi-varga-yaṣṭy-āhva-tilair ālepayed vraṇam
vairecanika-yuktena traivṛtena viśodhya ca |
vidārī-varga-siddhena traivṛtenaiva ropayet
kṣālitaṃ kṣīri-toyena limped yaṣṭy-amṛtā-tilaiḥ |
paittaṃ ghṛtena siddhena mañjiṣṭhośīra-padmakaiḥ
payasyā-dvi-niśā-śreṣṭhā-yaṣṭī-dugdhaiś ca ropayet |
nyagrodhādi-pravāla-tvak-phalair vā kapha-jaṃ punaḥ
āragvadhādinā dhautaṃ saktu-kumbha-niśā-tilaiḥ |
limpet kulatthikā-dantī -trivṛc-chyāmāgni-tilvakaiḥ
13.6av āragvadhāmbunā dhautaṃ
sa-saindhavaiḥ sa-go-mūtrais tailaṃ kurvīta ropaṇam |
raktāgantūdbhave kāryā pitta-vidradhi-vat kriyā
varuṇādi-gaṇa-kvātham a-pakve 'bhyantarotthite |
ūṣakādi-pratīvāpaṃ pūrvāhṇe vidradhau pibet
13.8bv a-pakve 'bhyantara-sthite
ghṛtaṃ virecana-dravyaiḥ siddhaṃ tābhyāṃ ca pāyayet |
nirūhaṃ sneha-vastiṃ ca tābhyām eva prakalpayet
pāna-bhojana-lepeṣu madhu-śigruḥ prayojitaḥ |
dattāvāpo yathā-doṣam a-pakvaṃ hanti vidradhim
trāyantī-tri-phalā-nimba-kaṭukā-madhukaṃ samam |
trivṛt-paṭola-mūlābhyāṃ catvāro 'ṃśāḥ pṛthak pṛthak
masūrān nis-tuṣād aṣṭau tat-kvāthaḥ sa-ghṛto jayet |
vidradhi-gulma-vīsarpa-dāha-moha-mada-jvarān
tṛṇ-mūrchā-chardi-hṛd-roga-pittāsṛk-kuṣṭha-kāmalāḥ |
kuḍavaṃ trāyamāṇāyāḥ sādhyam aṣṭa-guṇe 'mbhasi
kuḍavaṃ tad-rasād dhātrī-sva-rasāt kṣīrato ghṛtāt |
karṣāṃśaṃ kalkitaṃ tiktā-trāyantī-dhanvayāsakam
mustā-tāmalakī-vīrā-jīvantī-candanotpalam |
paced eka-tra saṃyojya tad ghṛtaṃ pūrva-vad guṇaiḥ
drākṣā madhūkaṃ kharjūraṃ vidārī sa-śatāvarī |
parūṣakāṇi tri-phalā tat-kvāthe pācayed ghṛtam
kṣīrekṣu-dhātrī-niryāsa-prāṇadā-kalka-saṃyutam |
tac chītaṃ śarkarā-kṣaudra-pādikaṃ pūrva-vad guṇaiḥ
13.17av kṣīrekṣu-dhātrī-niryāse 13.17bv prāṇadā-kalka-saṃyutam
harec chṛṅgādibhir asṛk sirayā vā yathāntikam |
vidradhiṃ pacyamānaṃ ca koṣṭha-sthaṃ bahir-unnatam
jñātvopanāhayet śūle sthite tatraiva piṇḍite |
tat-pārśva-pīḍanāt suptau dāhādiṣv alpakeṣu ca
pakvaḥ syād vidradhiṃ bhittvā vraṇa-vat tam upācaret |
antar-bhāgasya cāpy etac cihnaṃ pakvasya vidradeḥ
pakvaḥ srotāṃsi saṃpūrya sa yāty ūrdhvam adho 'tha-vā |
svayam-pravṛttaṃ taṃ doṣam upekṣeta hitāśinaḥ
13.21bv sa yāty ūrdhvam adho 'pi vā
daśāhaṃ dvā-daśāhaṃ vā rakṣan bhiṣag upadravāt |
a-samyag vahati klede varuṇādiṃ sukhāmbhasā
13.22bv rakṣed bhiṣag upadravāt
pāyayen madhu-śigruṃ vā yavāgūṃ tena vā kṛtām |
yava-kola-kulatthottha-yūṣair annaṃ ca śasyate
ūrdhvaṃ daśāhāt trāyantī-sarpiṣā tailvakena vā |
śodhayed balataḥ śuddhaḥ sa-kṣaudraṃ tiktakaṃ pibet
sarva-śo gulma-vac cainaṃ yathā-doṣam upācaret |
sarvāvasthāsu sarvāsu gugguluṃ vidradhīṣu ca
13.25cv sarvāvasthāsu sarveṣu
kaṣāyair yaugikair yuñjyāt svaiḥ svais tad-vac chilā-jatu |
pākaṃ ca vārayed yatnāt siddhiḥ pakve hi daivikī
api cāśu vidāhi-tvād vidradhiḥ so 'bhidhīyate |
sati cālocayen mehe pramehāṇāṃ cikitsitam
śaubhāñjanaka-niryūho hiṅgu-saindhava-saṃyutaḥ |
a-cirād vidradhiṃ hanti prātaḥ prātar niṣevitaḥ || 27+1 ||
kaṭu-trikaṃ tiktaka-rohiṇī ghanaṃ kirātatikto 'tha śatakrator yavāḥ |
sa-saptaparṇātiviṣā durālabhā paṭola-mūlaṃ saha trāyamāṇayā || 27+2 ||
guḍūcī-cavyaṃ sa-viḍaṅga-nimbaṃ priyaṅgu-nīlotpala-lodhram añjanam |
sa-dhātakī-moca-rasaṃ phala-trikaṃ sa-nāgaraṃ bilva-kapittha-śārivāḥ || 27+3 ||
samāḥ syur ete dvi-guṇaṃ tu citrakaṃ dvir aṣṭa-bhāgaṃ kuṭaja-tvacaṃ syāt |
su-sūkṣma-piṣṭaṃ śiśirāmbu-yojitaṃ piben manuṣyo 'rdha-palaṃ guḍānvitam || 27+4 ||
bubhukṣite syān mṛdu bhojanaṃ hitaṃ śaśaiḥ sa-lāvair atha-vā 'pi tittiraiḥ |
nihanti gulmān kapha-pitta-saṃbhavān virājate śārada-pūrṇa-candra-vat || 27+5 ||
a-jīrṇa-kāsaṃ kṣaya-pāṇḍu-te tathā jvarātisāra-grahaṇī-gadāpacīḥ |
prameha-mūtra-kṣaya-vardhma-vidradhīñ jayet prayuktaḥ sa-guḍaḥ kaṭu-trikaḥ || 27+6
||
bhūnimbārdha-palaṃ niśā-pala-yuktaṃ dārvī-pale dve tathā || 27+7a ||
dārvy-ardhena punarnavāṃ kuru tathā dārvyā samaḥ pragrahaḥ || 27+7b ||
sārdhaṃ duḥsparśataḥ palaṃ tu kaṭukā yojyā tad-ardhena vā || 27+7c ||
aśvāhvaṃ niśayā samānam amṛtā-pādādhikaṃ syāt palam || 27+7d ||
etad vatsaka-sapta-karṣa-sahitaṃ su-ślakṣṇa-cūrṇī-kṛtaṃ || 27+8a ||
vāsāyāḥ sva-rasena pañca caturas trīn vā pibed vāsarān || 27+8b ||
bhūyas tad guḍa-vāriṇā prati-dinaṃ peyaṃ puraḥ-sthe ravau || 27+8c ||
etad vidradhi-rogiṇāṃ ni-ruja-kṛc cūrṇaṃ tu guhyottamam || 27+8d ||
nā-putrāya na cā-bhrātre nā-śiṣyāyā-hitaiṣiṇe |
ārogya-śāstra-sarva-svaṃ deyam etat kathañ-ca-na || 27+9 ||
stana-je vraṇa-vat sarvaṃ na tv enam upanāhayet |
pāṭayet pālayan stanya-vāhinīḥ kṛṣṇa-cūcukau
sarvāsv āmādy-avasthāsu nirduhīta ca tat stanam |
śodhayet tri-vṛtā snigdhaṃ vṛddhau snehaiś calātmake
kauśāmra-tilvakairaṇḍa-su-kumāraka-miśrakaiḥ |
tato 'nila-ghna-niryūha-kalka-snehair nirūhayet
rasena bhojitaṃ yaṣṭī-tailenānvāsayed anu |
sveda-pralepā vāta-ghnāḥ pakve bhittvā vraṇa-kriyām
pitta-raktodbhave vṛddhāv āma-pakve yathā-yatham |
śopha-vraṇa-kriyāṃ kuryāt pratataṃ ca hared asṛk
go-mūtreṇa pibet kalkaṃ ślaiṣmike pītadāru-jam |
vimlāpanād ṛte cāsya śleṣma-granthi-kramo hitaḥ
13.33cv vimlāpanād ṛte cātra
pakve ca pāṭite tailam iṣyate vraṇa-śodhanam |
sumano-'ruṣkarāṅkolla-saptaparṇeṣu sādhitam
paṭola-nimba-rajanī-viḍaṅga-kuṭajeṣu ca |
medo-jaṃ mūtra-piṣṭena su-svinnaṃ surasādinā
śiro-vireka-dravyair vā varjayan phala-sevanīm |
dārayed vṛddhi-pattreṇa samyaṅ medasi sūddhṛte
13.36dv samyaṅ medasi coddhṛte
vraṇaṃ mākṣika-kāsīsa-saindhava-pratisāritam |
sīvyed abhyañjanaṃ cāsya yojyaṃ medo-viśuddhaye
manaḥśilailā-sumano-granthi-bhallātakaiḥ kṛtam |
tailam ā-vraṇa-saṃdhānāt sneha-svedau ca śīlayet
mūtra-jaṃ sveditaṃ snigdhair vastra-paṭṭena veṣṭitam |
vidhyed adhas-tāt sevanyāḥ srāvayec ca yathodaram
vraṇaṃ ca sthagikā-baddhaṃ ropayed antra-hetuke |
phala-kośam a-saṃprāpte cikitsā vāta-vṛddhi-vat
pacet punarnava-tulāṃ tathā daśa-palāḥ pṛthak |
daśa-mūla-payasyāśvagandhairaṇḍa-śatāvarīḥ
dvi-darbha-śara-kāśekṣu-mūla-poṭagalānvitāḥ |
vahe 'pām aṣṭa-bhāga-sthe tatra triṃśat-palaṃ guḍāt
prastham eraṇḍa-tailasya dvau ghṛtāt payasas tathā |
āvaped dvi-palāṃśaṃ ca kṛṣṇā-tan-mūla-saindhavam
yaṣṭīmadhuka-mṛdvīkā-yavānī-nāgarāṇi ca |
tat-siddhaṃ su-kumārākhyaṃ su-kumāraṃ rasāyanam
vātātapādhva-yānādi-parihāryeṣv a-yantraṇam |
prayojyaṃ su-kumārāṇām īśvarāṇām sukhātmanām
nṛṇāṃ strī-vṛnda-bhartṝṇām a-lakṣmī-kali-nāśanam |
sarva-kālopayogena kānti-lāvaṇya-puṣṭi-dam
vardhma-vidradhi-gulmārśo-yoni-meḍhrānilārtiṣu |
śophodara-khuḍa-plīha-viḍ-vibandheṣu cottamam
rāsnā-yaṣṭy-amṛtairaṇḍa-balā-gokṣura-sādhitaḥ |
kvātho 'ntra-vṛddhiṃ hanty āśu rubu-tailena miśritaḥ || 47+1 ||
yāyād vardhma na cec chāntiṃ sneha-rekānuvāsanaiḥ |
vasti-karma puraḥ kṛtvā vaṅkṣaṇa-sthaṃ tato dahet
agninā mārga-rodhārthaṃ maruto 'rdhendu-vakrayā |
aṅguṣṭhasyopari snāva pītaṃ tantu-samaṃ ca yat
utkṣipya sūcyā tat tiryag dahec chittvā yato gadaḥ |
tato 'nya-pārśve 'nye tv āhur dahed vānāmikāṅguleḥ
gulme 'nyair vāta-kapha-je plīhni cāyaṃ vidhiḥ smṛtaḥ |
kaniṣṭhikānāmikayor viśvācyāṃ ca yato gadaḥ
Original text: Aṣṭāṅgahṛdayasūtra · Data entry R. P. Das R. E. Emmerick · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0