અષ્ટાઙ્ગહૃદયસૂત્ર · અધ્યાય 66

મૂલં બિલ્વ-કપિત્થયોઃ અરલુકસ્યાગ્નેર્ બૃહત્યોર્ દ્વયોઃ ॥ 51+1અ ॥
શ્યામા-પૂતિ-કરઞ્જ-શિગ્રુક-તરોર્ વિશ્વૌષધારુષ્કરમ્ ॥ 51+1બ્ ॥
કૃષ્ણા-ગ્રન્થિક-વેલ્લ-પઞ્ચ-લવણ-ક્ષારાજમોદાન્વિતં ॥ 51+1ચ્ ॥
પીતં કાઞ્જિક-તોય-...-મથિતૈશ્ ચૂર્ણી-કૃતં વર્ધ્મ-જિત્ ॥ 51+1દ્ ॥
અજાજી-કુષ્ઠ-ગોમેદ-હપુષા-બદરાણિ ચ ।
આરનાલેન લેપઃ સ્યાદ્ વર્ધ્મ-જિત્ પરમ્ ઔષધમ્ ॥ 51+2 ॥
અવિ-ક્ષીરેણ ગોધૂમ-ચૂર્ણં કન્દુરુકસ્ય ચ ।
પ્રલેપનં સુખોષ્ણં સ્યાદ્ વર્ધ્મ-જિત્ પરમ્ ઔષધમ્ ॥ 51+3 ॥
મૃત-માત્રે તુ વૈ કાકે વિશસ્તેન પ્રલેપયેત્ ।
મુહૂર્તં વર્ધ્મ મેધાવી તત્-ક્ષણાદ્ અ-રુજો ભવેત્ ॥ 51+4 ॥
ચિકિત્સાસ્થાન
ગુલ્મં બદ્ધ-શકૃદ્-વાતં વાતિકં તીવ્ર-વેદનમ્ ।
રૂક્ષ-શીતોદ્ભવં તૈલૈઃ સાધયેદ્ વાત-રોગિકૈઃ

પાનાન્નાન્વાસનાભ્યઙ્ગૈઃ સ્નિગ્ધસ્ય સ્વેદમ્ આચરેત્ ।
આનાહ-વેદના-સ્તમ્ભ-વિબન્ધેષુ વિશેષતઃ

સ્રોતસાં માર્દવં કૃત્વા જિત્વા મારુતમ્ ઉલ્બણમ્ ।
ભિત્ત્વા વિબન્ધં સ્નિગ્ધસ્ય સ્વેદો ગુલ્મમ્ અપોહતિ

સ્નેહ-પાનં હિતં ગુલ્મે વિશેષેણોર્ધ્વ-નાભિ-જે ।
પક્વાશય-ગતે વસ્તિર્ ઉભયં જઠરાશ્રયે

દીપ્તે ઽગ્નૌ વાતિકે ગુલ્મે વિબન્ધે ઽનિલ-વર્ચસોઃ ।
બૃંહણાન્ય્ અન્ન-પાનાનિ સ્નિગ્ધોષ્ણાનિ પ્રદાપયેત્

પુનઃ પુનઃ સ્નેહ-પાનં નિરૂહાઃ સાનુવાસનાઃ ।
પ્રયોજ્યા વાત-જે ગુલ્મે કફ-પિત્તાનુરક્ષિણઃ

14.6દ્વ્ કફ-પિત્તાનુરક્ષિણા
વસ્તિ-કર્મ પરં વિદ્યાદ્ ગુલ્મ-ઘ્નં તદ્ ધિ મારુતમ્ ।
સ્વ-સ્થાને પ્રથમં જિત્વા સદ્યો ગુલ્મમ્ અપોહતિ

તસ્માદ્ અભીક્ષ્ણ-શો ગુલ્મા નિરૂહૈઃ સાનુવાસનૈઃ ।
પ્રયુજ્યમાનૈઃ શામ્યન્તિ વાત-પિત્ત-કફાત્મકાઃ

હિઙ્ગુ-સૌવર્ચલ-વ્યોષ-વિડ-દાડિમ-દીપ્યકૈઃ ।
પુષ્કરાજાજી-ધાન્યામ્લ-વેતસ-ક્ષાર-ચિત્રકૈઃ

શઠી-વચાજગન્ધૈલા-સુરસૈર્ દધિ-સંયુતૈઃ ।
શૂલાનાહ-હરં સર્પિઃ સાધયેદ્ વાત-ગુલ્મિનામ્

હપુષોષણ-પૃથ્વીકા-પઞ્ચ-કોલક-દીપ્યકૈઃ ।
સાજાજી-સૈન્ધવૈર્ દધ્ના દુગ્ધેન ચ રસેન ચ

દાડિમાન્ મૂલકાત્ કોલાત્ પચેત્ સર્પિર્ નિહન્તિ તત્ ।
વાત-ગુલ્મોદરાનાહ-પાર્શ્વ-હૃત્-કોષ્ઠ-વેદનાઃ

યોન્ય્-અર્શો-ગ્રહણી-દોષ-કાસ-શ્વાસા-રુચિ-જ્વરાન્ ।
દશ-મૂલં બલાં કાલાં સુષવીં દ્વૌ પુનર્નવૌ

14.13ચ્વ્ દશ-મૂલં બલાં કાલીં
પૌષ્કરૈરણ્ડ-રાસ્નાશ્વગન્ધા-ભાર્ગ્ય્-અમૃતા-શઠીઃ ।
પચેદ્ ગન્ધ-પલાશં ચ દ્રોણે ઽપાં દ્વિ-પલોન્મિતમ્

યવૈઃ કોલૈઃ કુલત્થૈશ્ ચ માષૈશ્ ચ પ્રાસ્થિકૈઃ સહ ।
ક્વાથે ઽસ્મિન્ દધિ-પાત્રે ચ ઘૃત-પ્રસ્થં વિપાચયેત્

સ્વ-રસૈર્ દાડિમામ્રાત-માતુલુઙ્ગોદ્ભવૈર્ યુતમ્ ।
તથા તુષામ્બુ-ધાન્યામ્લ-શુક્તૈઃ શ્લક્ષ્ણૈશ્ ચ કલ્કિતૈઃ

ભાર્ગી-તુમ્બુરુ-ષડ્ગ્રન્થા-ગ્રન્થિ-રાસ્નાગ્નિ-ધાન્યકૈઃ ।
યવાનક-યવાન્ય્-અમ્લ-વેતસાસિત-જીરકૈઃ

અજાજી-હિઙ્ગુ-હપુષા-કારવી-વૃષકોષકૈઃ ।
નિકુમ્ભ-કુમ્ભ-મૂર્વેભ-પિપ્પલી-વેલ્લ-દાડિમૈઃ

શ્વદંષ્ટ્રા-ત્રપુસૈર્વારુ-બીજ-હિંસ્રાશ્મભેદકૈઃ ।
મિશિ-દ્વિ-ક્ષાર-સુરસ-શારિવા-નીલિની-ફલૈઃ

ત્રિ-કટુ-ત્રિ-પટૂપેતૈર્ દાધિકં તદ્ વ્યપોહતિ ।
રોગાન્ આશુ-તરાન્ પૂર્વાન્ કષ્ટાન્ અપિ ચ શીલિતમ્

અપસ્માર-ગદોન્માદ-મૂત્રાઘાતાનિલામયાન્ ।
ત્ર્ય્-ઊષણ-ત્રિ-ફલા-ધાન્ય-ચવિકા-વેલ્લ-ચિત્રકૈઃ

14.21અવ્ અપસ્માર-ગરોન્માદ-
કલ્કી-કૃતૈર્ ઘૃતં પક્વં સ-ક્ષીરં વાત-ગુલ્મ-નુત્ ।
તુલાં લશુન-કન્દાનાં પૃથક્ પઞ્ચ-પલાંશકમ્

પઞ્ચ-મૂલં મહચ્ ચામ્બુ-ભારાર્ધે તદ્ વિપાચયેત્ ।
પાદ-શેષં તદ્-અર્ધેન દાડિમ-સ્વ-રસં સુરામ્

ધાન્યામ્લં દધિ ચાદાય પિષ્ટાંશ્ ચાર્ધ-પલાંશકાન્ ।
ત્ર્ય્-ઊષણ-ત્રિ-ફલા-હિઙ્ગુ-યવાની-ચવ્ય-દીપ્યકાન્

સામ્લ-વેતસ-સિન્ધૂત્થ-દેવદારૂન્ પચેદ્ ઘૃતાત્ ।
તૈઃ પ્રસ્થં તત્ પરં સર્વ-વાત-ગુલ્મ-વિકાર-જિત્

14.25અવ્ સામ્લ-વેતસ-સિન્ધૂત્થં 14.25બ્વ્ દેવદારુ પચેદ્ ઘૃતાત્
ષટ્-પલં વા પિબેત્ સર્પિર્ યદ્ ઉક્તં રાજ-યક્ષ્મણિ ।
પ્રસન્નયા વા ક્ષીરાર્થઃ સુરયા દાડિમેન વા

ઘૃતે મારુત-ગુલ્મ-ઘ્નઃ કાર્યો દધ્નઃ સરેણ વા ।
વાત-ગુલ્મે કફો વૃદ્ધો હત્વાગ્નિમ્ અ-રુચિં યદિ

હૃલ્-લાસં ગૌરવં તન્દ્રાં જનયેદ્ ઉલ્લિખેત્ તુ તમ્ ।
શૂલાનાહ-વિબન્ધેષુ જ્ઞાત્વા સ-સ્નેહમ્ આશયમ્

નિર્યૂહ-ચૂર્ણ-વટકાઃ પ્રયોજ્યા ઘૃત-ભેષજૈઃ ।
કોલ-દાડિમ-ઘર્મામ્બુ-તક્ર-મદ્યામ્લ-કાઞ્જિકૈહ્

મણ્ડેન વા પિબેત્ પ્રાતશ્ ચૂર્ણાન્ય્ અન્નસ્ય વા પુરઃ ।
ચૂર્ણાનિ માતુલુઙ્ગસ્ય ભાવિતાન્ય્ અ-સકૃદ્ રસે

કુર્વીત કાર્મુક-તરાન્ વટકાન્ કફ-વાતયોઃ ॥ 31અબ્ ॥
હિઙ્ગુ-વચા-વિજયા-પશુગન્ધા-દાડિમ-દીપ્યક-ધાન્યક-પાઠાઃ ॥ 31ચ્દ્ ॥
પુષ્કર-મૂલ-શઠી-હપુષાગ્નિ-ક્ષાર-યુગ-ત્રિ-પટુ-ત્રિ-કટૂનિ ॥ 31એf ॥
સાજાજિ-ચવ્યં સહ-તિન્તિડીકં સ-વેતસામ્લં વિનિહન્તિ ચૂર્ણં ।
હૃત્-પાર્શ્વ-વસ્તિ-ત્રિક-યોનિ-પાયુ-શૂલાનિ વાય્વ્-આમ-કફોદ્ભવાનિ

કૃચ્છ્રાન્ ગુલ્માન્ વાત-વિણ્-મૂત્ર-સઙ્ગં કણ્ઠે બન્ધં હૃદ્-ગ્રહં પાણ્ડુ-રોગમ્ ।
અન્ના-શ્રદ્ધા-પ્લીહ-દુર્-નામ-હિધ્મા-વર્ધ્માધ્માન-શ્વાસ-કાસાગ્નિ-સાદાન્

લવણ-યવાની-દીપ્યક-કણ-નાગરમ્ ઉત્તરોત્તરં વૃદ્ધમ્ ।
સર્વ-સમાંશ-હરીતકી- ચૂર્ણં વૈશ્વાનરઃ સાક્ષાત્

14.34ચ્વ્ સર્વ-સમાંશં હરીતકી- 14.34ચ્વ્ સર્વ-સમાંશા વિજયા- 14.34દ્વ્
ચૂર્ણો વૈશ્વાનરઃ સાક્ષાત્
ત્રિ-કટુકમ્ અજમોદા સૈન્ધવં જીરકે દ્વે ॥ 35અ ॥
સમ-ધરણ-ઘૃતાનામ્ અષ્ટમો હિઙ્ગુ-ભાગઃ ॥ 35બ્ ॥
પ્રથમ-કવડ-ભોજ્યઃ સર્પિષા સંપ્રયુક્તો ॥ 35ચ્ ॥
14.35ચ્વ્ પ્રથમ-કવડ-ભોજ્યઃ સર્પિષા ચૂર્ણકો ઽયં
જનયતિ જઠરાગ્નિં વાત-ગુલ્મં નિહન્તિ ॥ 35દ્ ॥
14.35દ્વ્ જનયતિ ભૃશમ્ અગ્નિં વાત-ગુલ્મં નિહન્તિ
હિઙ્ગૂગ્રા-વિડ-શુણ્ઠ્ય્-અજાજિ-વિજયા-વાટ્યાભિધાનામયૈશ્ ॥ 36અ ॥
ચૂર્ણઃ કુમ્ભ-નિકુમ્ભ-મૂલ-સહિતૈર્ ભાગોત્તરં વર્ધિતૈઃ ॥ 36બ્ ॥
પીતઃ કોષ્ણ-જલેન કોષ્ઠ-જ-રુજો ગુલ્મોદરાદીન્ અયં ॥ 36ચ્ ॥
શાર્દૂલઃ પ્રસભં પ્રમથ્ય હરતિ વ્યાધીન્ મૃગૌઘાન્ ઇવ ॥ 36દ્ ॥
સિન્ધૂત્થ-પથ્યા-કણ-દીપ્યકાનાં ॥ 37અ ॥
ચૂર્ણાનિ તોયૈઃ પિબતાં કવોષ્ણૈઃ ॥ 37બ્ ॥
પ્રયાતિ નાશં કફ-વાત-જન્મા ॥ 37ચ્ ॥
નારાચ-નિર્ભિન્ન ઇવામયૌઘઃ ॥ 37દ્ ॥
પૂતીક-પત્ત્ર-ગજ-ચિર્ભટ-ચવ્ય-વહ્નિ- ॥ 38અ ॥
-વ્યોષં ચ સંસ્તર-ચિતં લવણોપધાનમ્ ॥ 38બ્ ॥
દગ્ધ્વા વિચૂર્ણ્ય દધિ-મસ્તુ-યુતં પ્રયોજ્યં ॥ 38ચ્ ॥
ગુલ્મોદર-શ્વયથુ-પાણ્ડુ-ગુદોદ્ભવેષુ ॥ 38દ્ ॥
14.38દ્વ્ ગુલ્મોદર-શ્વયથુ-પાણ્ડુ-ગદોદ્ભવેષુ
હિઙ્ગુ-ત્રિ-ગુણં સૈન્ધવમ્ અસ્માત્ ત્રિ-ગુણં ચ તૈલમ્ ઐરણ્ડમ્ ॥ 39અબ્ ॥
તત્ ત્રિ-ગુણ-લશુન-રસં ગુલ્મોદર-વર્ધ્મ-શૂલ-ઘ્નમ્ ।
માતુલુઙ્ગ-રસો હિઙ્ગુ દાડિમં વિડ-સૈન્ધવમ્

સુરા-મણ્ડેન પાતવ્યં વાત-ગુલ્મ-રુજાપહમ્ ।
શુણ્ઠ્યાઃ કર્ષં ગુડસ્ય દ્વૌ ધૌતાત્ કૃષ્ણ-તિલાત્ પલમ્

14.41બ્વ્ વાત-ગુલ્મ-જ્વરાપહમ્
ખાદન્ન્ એક-ત્ર સંચૂર્ણ્ય કોષ્ણ-ક્ષીરાનુપો જયેત્ ।
વાત-હૃદ્-રોગ-ગુલ્માર્શો-યોનિ-શૂલ-શકૃદ્-ગ્રહાન્

પિબેદ્ એરણ્ડ-તૈલં તુ વાત-ગુલ્મી પ્રસન્નયા ।
શ્લેષ્મણ્ય્ અનુ-બલે વાયૌ પિત્તે તુ પયસા સહ

વિવૃદ્ધં યદિ વા પિત્તં સંતાપં વાત-ગુલ્મિનઃ ।
કુર્યાદ્ વિરેચનીયો ઽસૌ સ-સ્નેહૈર્ આનુલોમિકૈઃ

તાપાનુવૃત્તાવ્ એવં ચ રક્તં તસ્યાવસેચયેત્ ।
સાધયેચ્ છુદ્ધ-શુષ્કસ્ય લશુનસ્ય ચતુઃ-પલમ્

ક્ષીરોદકે ઽષ્ટ-ગુણિતે ક્ષીર-શેષં ચ પાચયેત્ ।
વાત-ગુલ્મમ્ ઉદાવર્તં ગૃધ્રસીં વિષમ-જ્વરમ્

હૃદ્-રોગં વિદ્રધિં શોષં સાધયત્ય્ આશુ તત્ પયઃ ।
તૈલં પ્રસન્ના ગો-મૂત્રમ્ આરનાલં યવાગ્ર-જઃ

14.47બ્વ્ નાશયત્ય્ આશુ તત્ પયઃ
ગુલ્મં જઠરમ્ આનાહં પીતમ્ એક-ત્ર સાધયેત્ ।
ચિત્રક-ગ્રન્થિકૈરણ્ડ-શુણ્ઠી-ક્વાથઃ પરં હિતઃ

શૂલાનાહ-વિબન્ધેષુ સ-હિઙ્ગુ-વિડ-સૈન્ધવૈઃ ।
પુષ્કરૈરણ્ડયોર્ મૂલં યવ-ધન્વયવાસકમ્

જલેન ક્વથિતં પીતં કોષ્ઠ-દાહ-રુજાપહમ્ ।
વાટ્યાહ્વૈરણ્ડ-દર્ભાણાં મૂલં દારુ મહૌષધમ્

પીતં નિઃક્વાથ્ય તોયેન કોષ્ઠ-પૃષ્ઠાંસ-શૂલ-જિત્ ।
શિલા-જં પયસાન્-અલ્પ-પઞ્ચ-મૂલ-શૃતેન વા

14.51બ્વ્ કોષ્ઠ-પૃષ્ટ્ય્-અંસ-શૂલ-જિત્
વાત-ગુલ્મી પિબેદ્ વાટ્યમ્ ઉદાવર્તે તુ ભોજયેત્ ।
સ્નિગ્ધં પૈપ્પલિકૈર્ યૂષૈર્ મૂલકાનાં રસેન વા

બદ્ધ-વિણ્-મારુતો ઽશ્નીયાત્ ક્ષીરેણોષ્ણેન યાવકમ્ ।
કુલ્માષાન્ વા બહુ-સ્નેહાન્ ભક્ષયેલ્ લવણોત્તરાન્

નીલિની-ત્રિવૃતા-દન્તી-પથ્યા-કમ્પિલ્લકૈઃ સહ ।
સ-મલાય ઘૃતં દેયં સ-વિડ-ક્ષાર-નાગરમ્

નીલિનીં ત્રિ-ફલાં રાસ્નાં બલાં કટુક-રોહિણીમ્ ।
પચેદ્ વિડઙ્ગં વ્યાઘ્રીં ચ પાલિકાનિ જલાઢકે

રસે ઽષ્ટ-ભાગ-શેષે તુ ઘૃત-પ્રસ્થં વિપાચયેત્ ।
દધ્નઃ પ્રસ્થેન સંયોજ્ય સુધા-ક્ષીર-પલેન ચ

તતો ઘૃત-પલં દદ્યાદ્ યવાગૂ-મણ્ડ-મિશ્રિતમ્ ।
જીર્ણે સમ્યગ્-વિરિક્તં ચ ભોજયેદ્ રસ-ભોજનમ્

ગુલ્મ-કુષ્ઠોદર-વ્યઙ્ગ-શોફ-પાણ્ડ્વ્-આમય-જ્વરાન્ ।
શ્વિત્રં પ્લીહાનમ્ ઉન્માદં હન્ત્ય્ એતન્ નીલિની-ઘૃતમ્

કુક્કુટાશ્ ચ મયૂરાશ્ ચ તિત્તિરિ-ક્રૌઞ્ચ-વર્તકાઃ ।
શાલયો મદિરા સર્પિર્ વાત-ગુલ્મ-ચિકિત્સિતમ્

મિતમ્ ઉષ્ણં દ્રવં સ્નિગ્ધં ભોજનં વાત-ગુલ્મિનામ્ ।
સ-મણ્ડા વારુણી પાનં તપ્તં વા ધાન્યકૈર્ જલમ્

સ્નિગ્ધોષ્ણેનોદિતે ગુલ્મે પૈત્તિકે સ્રંસનં હિતમ્ ।
દ્રાક્ષાભયા-ગુડ-રસં કમ્પિલ્લં વા મધુ-દ્રુતમ્

14.61દ્વ્ કમ્પિલ્લં વા મધુ-દ્રવમ્
કલ્પોક્તં રક્ત-પિત્તોક્તં ગુલ્મે રૂક્ષોષ્ણ-જે પુનઃ ।
પરં સંશમનં સર્પિસ્ તિક્તં વાસા-ઘૃતં શૃતમ્

તૃણાખ્ય-પઞ્ચક-ક્વાથે જીવનીય-ગણેન વા ।
શૃતં તેનૈવ વા ક્ષીરં ન્યગ્રોધાદિ-ગણેન વા

તત્રાપિ સ્રંસનં યુઞ્જ્યાચ્ છીઘ્રમ્ આત્યયિકે ભિષક્ ।
વૈરેચનિક-સિદ્ધેન સર્પિષા પયસાપિ વા

રસેનામલકેક્ષૂણાં ઘૃત-પ્રસ્થં વિપાચયેત્ ।
પથ્યા-પાદં પિબેત્ સર્પિસ્ તત્ સિદ્ધં પિત્ત-ગુલ્મ-નુત્

પિબેદ્ વા તૈલ્વકં સર્પિર્ યચ્ ચોક્તં પિત્ત-વિદ્રધૌ ।
દ્રાક્ષાં પયસ્યાં મધુકં ચન્દનં પદ્મકં મધુ

પિબેત્ તણ્ડુલ-તોયેન પિત્ત-ગુલ્મોપશાન્તયે ।
દ્વિ-પલં ત્રાયમાણાયા જલ-દ્વિ-પ્રસ્થ-સાધિતમ્

અષ્ટ-ભાગ-સ્થિતં પૂતં કોષ્ણં ક્ષીર-સમમ્ પિબેત્ ।
પિબેદ્ ઉપરિ તસ્યોષ્ણં ક્ષીરમ્ એવ યથા-બલમ્

તેન નિર્હૃત-દોષસ્ય ગુલ્મઃ શામ્યતિ પૈત્તિકઃ ।
દાહે ઽભ્યઙ્ગો ઘૃતૈઃ શીતૈઃ સાજ્યૈર્ લેપો હિમૌષધૈઃ

સ્પર્શઃ સરો-રુહાં પત્ત્રૈઃ પાત્રૈશ્ ચ પ્રચલજ્-જલૈઃ ।
વિદાહ-પૂર્વ-રૂપેષુ શૂલે વહ્નેશ્ ચ માર્દવે

બહુ-શો ઽપહરેદ્ રક્તં પિત્ત-ગુલ્મે વિશેષતઃ ।
છિન્ન-મૂલા વિદહ્યન્તે ન ગુલ્મા યાન્તિ ચ ક્ષયમ્

રક્તં હિ વ્ય્-અમ્લ-તાં યાતિ તચ્ ચ નાસ્તિ ન ચાસ્તિ રુક્ ।
હૃત-દોષં પરિમ્લાનં જાઙ્ગલૈસ્ તર્પિતં રસૈઃ

સમાશ્વસ્તં સ-શેષાર્તિં સર્પિર્ અભ્યાસયેત્ પુનઃ ।
રક્ત-પિત્તાતિ-વૃદ્ધ-ત્વાત્ ક્રિયામ્ અન્-ઉપલભ્ય વા

ગુલ્મે પાકોન્-મુખે સર્વા પિત્ત-વિદ્રધિ-વત્ ક્રિયા ।
શાલિર્ ગવ્યાજ-પયસી પટોલી જાઙ્ગલં ઘૃતમ્

ધાત્રી પરૂષકં દ્રાક્ષા ખર્જૂરં દાડિમં સિતા ।
ભોજ્યં પાને ઽમ્બુ બલયા બૃહત્ય્-આદ્યૈશ્ ચ સાધિતમ્

શ્લેષ્મ-જે વામયેત્ પૂર્વમ્ અ-વમ્યમ્ ઉપવાસયેત્ ।
તિક્તોષ્ણ-કટુ-સંસર્ગ્યા વહ્નિં સંધુક્ષયેત્ તતઃ

14.76અવ્ કફ-જે વામયેત્ પૂર્વમ્
હિઙ્ગ્વ્-આદિભિશ્ ચ દ્વિ-ગુણ-ક્ષાર-હિઙ્ગ્વ્-અમ્લ-વેતસૈઃ ।
નિગૂઢં યદિ વોન્નદ્ધં સ્તિમિતં કઠિનં સ્થિરમ્

આનાહાદિ-યુતં ગુલ્મં સંસ્વેદ્ય વિનયેદ્ અનુ ।
ઘૃતં સ-ક્ષાર-કટુકં પાતવ્યં કફ-ગુલ્મિનામ્

14.78બ્વ્ સંશોધ્ય વિનયેદ્ અનુ
સ-વ્યોષ-ક્ષાર-લવણં સ-હિઙ્ગુ-વિડ-દાડિમમ્ ।
કફ-ગુલ્મં જયત્ય્ આશુ દશ-મૂલ-શૃતં ઘૃતમ્

ભલ્લાતકાનાં દ્વિ-પલં પઞ્ચ-મૂલં પલોન્મિતમ્ ।
અલ્પં તોયાઢકે સાધ્યં પાદ-શેષેણ તેન ચ

તુલ્યં ઘૃતં તુલ્ય-પયો વિપચેદ્ અક્ષ-સંમિતૈઃ ।
વિડઙ્ગ-હિઙ્ગુ-સિન્ધૂત્થ-યાવ-શૂક-શઠી-વિડૈઃ

સ-દ્વીપિ-રાસ્ના-યષ્ટ્ય્-આહ્વ-ષડ્ગ્રન્થા-કણ-નાગરૈઃ ।
એતદ્ ભલ્લાતક-ઘૃતં કફ-ગુલ્મ-હરં પરમ્

પ્લીહ-પાણ્ડ્વ્-આમય-શ્વાસ-ગ્રહણી-રોગ-કાસ-જિત્ ।
તતો ઽસ્ય ગુલ્મે દેહે ચ સમસ્તે સ્વેદમ્ આચરેત્

14.83બ્વ્ -ગ્રહણી-રોગ-કાસ-નુત્
સર્વ-ત્ર ગુલ્મે પ્રથમં સ્નેહ-સ્વેદોપપાદિતે ।
યા ક્રિયા ક્રિયતે યાતિ સા સિદ્ધિં ન વિરૂક્ષિતે

સ્નિગ્ધ-સ્વિન્ન-શરીરસ્ય ગુલ્મે શૈથિલ્યમ્ આગતે ।
યથોક્તાં ઘટિકાં ન્યસ્યેદ્ ગૃહીતે ઽપનયેચ્ ચ તામ્

વસ્ત્રાન્તરં તતઃ કૃત્વા ભિન્દ્યાદ્ ગુલ્મં પ્રમાણ-વિત્ ।
વિ-માર્ગાજ-પદાદર્શૈર્ યથા-લાભં પ્રપીડયેત્

પ્રમૃજ્યાદ્ ગુલ્મમ્ એવૈકં ન ત્વ્ અન્ત્ર-હૃદયં સ્પૃશેત્ ।
તિલૈરણ્ડાતસી-બીજ-સર્ષપૈઃ પરિલિપ્ય ચ

14.87દ્વ્ -સર્ષપૈઃ પરિલિપ્ય વા
શ્લેષ્મ-ગુલ્મમ્ અયઃ-પાત્રૈઃ સુખોષ્ણૈઃ સ્વેદયેત્ તતઃ ।
એવં ચ વિસૃતં સ્થાનાત્ કફ-ગુલ્મં વિરેચનૈઃ

સ-સ્નેહૈર્ વસ્તિભિશ્ ચૈનં શોધયેદ્ દાશમૂલિકૈઃ ।
પિપ્પલ્ય્-આમલક-દ્રાક્ષા-શ્યામાદ્યૈઃ પાલિકૈઃ પચેત્

એરણ્ડ-તૈલ-હવિષોઃ પ્રસ્થૌ પયસિ ષડ્-ગુણે ।
સિદ્ધો ઽયં મિશ્રકઃ સ્નેહો ગુલ્મિનાં સ્રંસનં હિતમ્

વૃદ્ધિ-વિદ્રધિ-શૂલેષુ વાત-વ્યાધિષુ ચામૃતમ્ ।
પિબેદ્ વા નીલિની-સર્પિર્ માત્રયા દ્વિ-પલીનયા

14.91દ્વ્ માત્રયા દ્વિ-પલીકયા
તથૈવ સુ-કુમારાખ્યં ઘૃતાન્ય્ ઔદરિકાણિ વા ।
દ્રોણે ઽમ્ભસઃ પચેદ્ દન્ત્યાઃ પલાનાં પઞ્ચ-વિંશતિમ્

ચિત્રકસ્ય તથા પથ્યાસ્ તાવતીસ્ તદ્-રસે સ્રુતે ।
દ્વિ-પ્રસ્થે સાધયેત્ પૂતે ક્ષિપેદ્ દન્તી-સમં ગુડમ્

14.93બ્વ્ તાવતીસ્ તદ્-રસે શૃતે
તૈલાત્ પલાનિ ચત્વારિ ત્રિવૃતાયશ્ ચ ચૂર્ણતઃ ।
કણા-કર્ષૌ તથા શુણ્ઠ્યાઃ સિદ્ધે લેહે તુ શીતલે

મધુ તૈલ-સમં દદ્યાચ્ ચતુર્-જાતાચ્ ચતુર્થિકામ્ ।
અતો હરીતકીમ્ એકાં સાવલેહ-પલામ્ અદન્

સુખં વિરિચ્યતે સ્નિગ્ધો દોષ-પ્રસ્થમ્ અન્-આમયઃ ।
ગુલ્મ-હૃદ્-રોગ-દુર્-નામ-શોફાનાહ-ગરોદરાન્

કુષ્ઠોત્ક્લેશા-રુચિ-પ્લીહ-ગ્રહણી-વિષમ-જ્વરાન્ ।
ઘ્નન્તિ દન્તી-હરીતક્યઃ પાણ્ડુ-તાં ચ સ-કામલામ્

14.97દ્વ્ પાણ્ડુ-તાં ચ સ-કામલાન્
સુધા-ક્ષીર-દ્રવં ચૂર્ણં ત્રિ-વૃતાયાઃ સુ-ભાવિતમ્ ।
કાર્ષિકં મધુ-સર્પિર્ભ્યાં લીઢ્વા સાધુ વિરિચ્યતે

કુષ્ઠ-શ્યામા-ત્રિવૃદ્-દન્તી-વિજયા-ક્ષાર-ગુગ્ગુલૂન્ ।
ગો-મૂત્રેણ પિબેદ્ એકં તેન ગુગ્ગુલુમ્ એવ વા

નિરૂહાન્ કલ્પ-સિદ્ધ્ય્-ઉક્તાન્ યોજયેદ્ ગુલ્મ-નાશનાન્ ।
કૃત-મૂલં મહા-વાસ્તું કઠિનં સ્તિમિતં ગુરુમ્

ગૂઢ-માંસં જયેદ્ ગુલ્મં ક્ષારારિષ્ટાગ્નિ-કર્મભિઃ ।
એકાન્તરમ્ દ્વ્ય્-અન્તરં વા વિશ્રમય્યાથ-વા ત્ર્ય્-અહમ્

શરીર-દોષ-બલયોર્ વર્ધન-ક્ષપણોદ્યતઃ ।
અર્શો-ઽશ્મરી-ગ્રહણ્ય્-ઉક્તાઃ ક્ષારા યોજ્યાઃ કફોલ્બણે

દેવદારુ-ત્રિવૃદ્-દન્તી-કટુકા-પઞ્ચ-કોલકમ્ ।
સ્વર્જિકા-યાવ-શૂકાખ્યૌ શ્રેષ્ઠા-પાઠોપકુઞ્ચિકાઃ

કુષ્ઠં સર્પસુગન્ધાં ચ દ્વ્ય્-અક્ષાંશં પટુ-પઞ્ચકમ્ ।
પાલિકં ચૂર્ણિતં તૈલ-વસા-દધિ-ઘૃતાપ્લુતમ્

ઘટસ્યાન્તઃ પચેત્ પક્વમ્ અગ્નિ-વર્ણે ઘટે ચ તમ્ ।
ક્ષારં ગૃહીત્વા ક્ષીરાજ્ય-તક્ર-મદ્યાદિભિઃ પિબેત્

ગુલ્મોદાવર્ત-વર્ધ્માર્શો-જઠર-ગ્રહણી-કૃમીન્ ।
અપસ્માર-ગરોન્માદ-યોનિ-શુક્રામયાશ્મરીઃ

ક્ષારા-ગદો ઽયં શમયેદ્ વિષં ચાખુ-ભુજઙ્ગ-જમ્ ।
શ્લેષ્માણં મધુરં સ્નિગ્ધં રસ-ક્ષીર-ઘૃતાશિનઃ

છિત્ત્વા ભિત્ત્વાશયાત્ ક્ષારઃ ક્ષાર-ત્વાત્ ક્ષારયત્ય્ અધઃ ।
મન્દે ઽગ્નાવ્ અ-રુચૌ સાત્મ્યૈર્ મદ્યૈઃ સ-સ્નેહમ્ અશ્નતામ્

14.108અવ્ છિત્ત્વા છિત્ત્વાશયાત્ ક્ષારઃ 14.108અવ્ છિત્ત્વા ભિત્ત્વાશયં ક્ષારઃ
14.108બ્વ્ ક્ષાર-ત્વાત્ પાતયત્ય્ અધઃ
યોજયેદ્ આસવારિષ્ટાન્ નિગદાન્ માર્ગ-શુદ્ધયે ।
શાલયઃ ષષ્ટિકા જીર્ણાઃ કુલત્થા જાઙ્ગલં પલમ્

ચિરિબિલ્વાગ્નિ-તર્કારી-યવાની-વરુણાઙ્કુરાઃ ।
શિગ્રુસ્ તરુણ-બિલ્વાનિ બાલં શુષ્કં ચ મૂલકમ્

14.110ચ્વ્ શિગ્રોસ્ તરુણ-મૂલાનિ
બીજપૂરક-હિઙ્ગ્વ્-અમ્લ-વેતસ-ક્ષાર-દાડિમમ્ ।
વ્યોષં તક્રં ઘૃતં તૈલં ભક્તં પાનં તુ વારુણી

ધાન્યામ્લં મસ્તુ તક્રં ચ યવાની-વિડ-ચૂર્ણિતમ્ ।
પઞ્ચ-મૂલ-શૃતં વારિ જીર્ણં માર્દ્વીકમ્ એવ વા

પિપ્પલી-પિપ્પલી-મૂલ-ચિત્રકાજાજી-સૈન્ધવૈઃ ।
સુરા ગુલ્મં જયત્ય્ આશુ જગલશ્ ચ વિમિશ્રિતઃ

14.113દ્વ્ જાઙ્ગલશ્ ચ વિમિશ્રિતઃ
વમનૈર્ લઙ્ઘનૈઃ સ્વેદૈઃ સર્પિઃ-પાનૈર્ વિરેચનૈઃ ।
વસ્તિ-ક્ષારાસવારિષ્ટ-ગુટિકા-પથ્ય-ભોજનૈઃ

14.114ચ્વ્ વસ્તિ-ક્ષારાસવારિષ્ટૈર્ 14.114દ્વ્ -ગુલ્મિકા-પથ્ય-ભોજનૈઃ 14.114દ્વ્
ગૌલ્મિકૈઃ પથ્ય-ભોજનૈઃ
શ્લૈષ્મિકો બદ્ધ-મૂલ-ત્વાદ્ યદિ ગુલ્મો ન શામ્યતિ ।
તસ્ય દાહં હૃતે રક્તે કુર્યાદ્ અન્તે શરાદિભિઃ

અથ ગુલ્મં સ-પર્ય્-અન્તં વાસસાન્તરિતં ભિષક્ ।
નાભિ-વસ્ત્ય્-અન્ત્ર-હૃદયં રોમ-રાજીં ચ વર્જયન્

નાતિ-ગાઢં પરિમૃશેચ્ છરેણ જ્વલતાથ-વા ।
લોહેનારણિકોત્થેન દારુણા તૈન્દુકેન વા

તતો ઽગ્નિ-વેગે શમિતે શીતૈર્ વ્રણ ઇવ ક્રિયા ।
આમાન્વયે તુ પેયાદ્યૈઃ સંધુક્ષ્યાગ્નિં વિલઙ્ઘિતે

સ્વં સ્વં કુર્યાત્ ક્રમં મિશ્રં મિશ્ર-દોષે ચ કાલ-વિત્ ।
ગત-પ્રસવ-કાલાયૈ નાર્યૈ ગુલ્મે ઽસ્ર-સંભવે

સ્નિગ્ધ-સ્વિન્ન-શરીરાયૈ દદ્યાત્ સ્નેહ-વિરેચનમ્ ।
તિલ-ક્વાથે ઘૃત-ગુડ-વ્યોષ-ભાર્ગી-રજો-ઽન્વિતઃ

પાનં રક્ત-ભવે ગુલ્મે નષ્ટે પુષ્પે ચ યોષિતઃ ।
ભાર્ગી-કૃષ્ણા-કરઞ્જ-ત્વગ્-ગ્રન્થિકામરદારુ-જમ્

ચૂર્ણં તિલાનાં ક્વાથેન પીતં ગુલ્મ-રુજાપહમ્ ।
પલાશ-ક્ષાર-પાત્રે દ્વે દ્વે પાત્રે તૈલ-સર્પિષોઃ

ગુલ્મ-શૈથિલ્ય-જનનીં પક્ત્વા માત્રાં પ્રયોજયેત્ ।
ન પ્રભિદ્યેત યદ્ય્ એવં દદ્યાદ્ યોનિ-વિરેચનમ્

ક્ષારેણ યુક્તં પલલં સુધા-ક્ષીરેણ વા તતઃ ।
તાભ્યાં વા ભાવિતાન્ દદ્યાદ્ યોનૌ કટુક-મત્સ્યકાન્

વરાહ-મત્સ્ય-પિત્તાભ્યાં નક્તકાન્ વા સુ-ભાવિતાન્ ।
કિણ્વં વા સ-ગુડ-ક્ષારં દદ્યાદ્ યોનૌ વિશુદ્ધયે

રક્ત-પિત્ત-હરં ક્ષારં લેહયેન્ મધુ-સર્પિષા ।
લશુનં મદિરાં તીક્ષ્ણાં મત્સ્યાંશ્ ચાસ્યૈ પ્રયોજયેત્

વસ્તિં સ-ક્ષીર-ગો-મૂત્રં સ-ક્ષારં દાશમૂલિકમ્ ।
અ-વર્તમાને રુધિરે હિતં ગુલ્મ-પ્રભેદનમ્

14.127અવ્ વસ્તિં સ-ક્ષૌદ્ર-ગો-મુત્રં
યમકાભ્યક્ત-દેહાયાઃ પ્રવૃત્તે સમુપેક્ષણમ્ ।
રસૌદનસ્ તથાહારઃ પાનં ચ તરુણી સુરા

રુધિરે ઽતિ-પ્રવૃત્તે તુ રક્ત-પિત્ત-હરાઃ ક્રિયાઃ ।
કાર્યા વાત-રુગ્-આર્તાયાઃ સર્વા વાત-હરાઃ પુનઃ