Aṣṭāṅgahṛdayasūtra · Chapter 64

Cikitsāsthāna
mehino balinaḥ kuryād ādau vamana-recane |
snigdhasya sarṣapāriṣṭa-nikumbhākṣa-karañja-jaiḥ

tailas trikaṇṭakādyena yathā-svaṃ sādhitena vā |
snehena musta-devāhva-nāgara-prativāpa-vat

surasādi-kaṣāyeṇa dadyād āsthāpanaṃ tataḥ |
nyagrodhādes tu pittārtaṃ rasaiḥ śuddhaṃ ca tarpayet

12.3cv nyagrodhādes tu pittārte
mūtra-graha-rujā-gulma-kṣayādyās tv apatarpaṇāt |
tato 'nubandha-rakṣārthaṃ śamanāni prayojayet

a-saṃśodhyasya tāny eva sarva-meheṣu pāyayet |
dhātrī-rasa-plutāṃ prāhṇe haridrāṃ mākṣikānvitām

dārvī-surāhva-tri-phalā-mustā vā kvathitā jale |
citraka-tri-phalā-dārvī-kaliṅgān vā sa-mākṣikān

madhu-yuktaṃ guḍūcyā vā rasam āmalakasya vā || 7ab ||
lodhrābhayā-toyada-kaṭphalānāṃ pāṭhā-viḍaṅgārjuna-dhanvanānām || 7cd ||
gāyatri-dārvī-kṛmihṛd-dhavānāṃ kaphe trayaḥ kṣaudra-yutāḥ kaṣāyāḥ || 7ef ||
uśīra-lodhrārjuna-candanānāṃ paṭola-nimbāmalakāmṛtānām |
lodhrāmbu-kālīyaka-dhātakīnāṃ pitte trayaḥ kṣaudra-yutāḥ kaṣāyāḥ

yathā-svam ebhiḥ pānānnaṃ yava-godhūma-bhāvanāḥ || 9ab ||
12.9bv yava-godhūma-bhāvanām 12.9bv yava-godhūma-bhāvanam
vātolbaṇeṣu snehāṃś ca prameheṣu prakalpayet |
apūpa-saktu-vāṭyādir yavānāṃ vikṛtir hitā

gajāśva-guda-muktānām atha-vā veṇu-janmanām |
tṛṇa-dhānyāni mudgādyāḥ śālir jīrṇaḥ sa-ṣaṣṭikaḥ

śrī-kukkuṭo 'mlaḥ khalakas tila-sarṣapa-kiṭṭa-jaḥ |
kapitthaṃ tindukaṃ jambūs tat-kṛtā rāga-ṣāḍavāḥ

tiktaṃ śākaṃ madhu śreṣṭhā bhakṣyāḥ śuṣkāḥ sa-saktavaḥ |
dhanva-māṃsāni śūlyāni pariśuṣkāṇy ayas-kṛtiḥ

madhv-ariṣṭāsavā jīrṇāḥ sīdhuḥ pakva-rasodbhavaḥ |
tathāsanādi-sārāmbu darbhāmbho mākṣikodakam

vāsiteṣu varā-kvāthe śarvarīṃ śoṣiteṣv ahaḥ |
yaveṣu su-kṛtān saktūn sa-kṣaudrān sīdhunā pibet

śāla-saptāhva-kampilla-vṛkṣakākṣa-kapittha-jam |
rohītakaṃ ca kusumaṃ madhunādyāt su-cūrṇitam

kapha-pitta-prameheṣu pibed dhātrī-rasena vā |
trikaṇṭaka-niśā-lodhra-somavalka-vacārjunaiḥ

padmakāśmantakāriṣṭa-candanāguru-dīpyakaiḥ |
paṭola-musta-mañjiṣṭhā-mādrī-bhallātakaiḥ pacet

tailaṃ vāta-kaphe pitte ghṛtaṃ miśreṣu miśrakam |
daśa-mūla-śaṭhī-dantī-surāhvaṃ dvi-punarnavam

mūlaṃ snug-arkayoḥ pathyāṃ bhūkadambam aruṣkaram |
karañjau varuṇān mūlaṃ pippalyāḥ pauṣkaraṃ ca yat

12.20cv karañja-varuṇān mūlaṃ
pṛthag daśa-palaṃ prasthān yava-kola-kulatthataḥ |
trīṃś cāṣṭa-guṇite toye vipacet pāda-vartinā

tena dvi-pippalī-cavya-vacā-nicula-rohiṣaiḥ |
trivṛd-viḍaṅga-kampilla-bhārgī-viśvaiś ca sādhayet

12.22dv -bhārgī-bilvaiś ca sādhayet
prasthaṃ ghṛtāj jayet sarvāṃs tan mehān piṭikā viṣam |
pāṇḍu-vidradhi-gulmārśaḥ-śoṣa-śopha-garodaram

śvāsaṃ kāsaṃ vamiṃ vṛddhiṃ plīhānaṃ vāta-śoṇitam |
kuṣṭhonmādāv apasmāraṃ dhānvantaram idaṃ ghṛtam

lodhra-mūrvā-śaṭhī-vella-bhārgī-nata-nakha-plavān |
kaliṅga-kuṣṭha-kramuka-priyaṅgv-ativiṣāgnikān

dve viśāle catur-jātaṃ bhūnimbaṃ kaṭu-rohiṇīm |
yavānīṃ pauṣkaraṃ pāṭhāṃ granthiṃ cavyaṃ phala-trayam

karṣāṃśam ambu-kalaśe pāda-śeṣe srute hime |
dvau prasthau mākṣikāt kṣiptvā rakṣet pakṣam upekṣayā

lodhrāsavo 'yaṃ mehārśaḥ-śvitra-kuṣṭhā-ruci-kṛmīn |
pāṇḍu-tvaṃ grahaṇī-doṣaṃ sthūla-tāṃ ca niyacchati

sādhayed asanādīnāṃ palānāṃ viṃśatiṃ pṛthak |
dvi-vahe 'pāṃ kṣipet tatra pāda-sthe dve śate guḍāt

kṣaudrāḍhakārdhaṃ palikaṃ vatsakādiṃ ca kalkitam |
tat kṣaudra-pippalī-cūrṇa-pradigdhe ghṛta-bhājane

12.30bv vatsakādi ca kalkitam
sthitaṃ dṛḍhe jatu-sṛte yava-rāśau nidhāpayet |
khadirāṅgāra-taptāni bahu-śo 'tra nimajjayet

tanūni tīkṣṇa-lohasya pattrāṇy ā-loha-saṃkṣayāt |
ayas-kṛtiḥ sthitā pītā pūrvasmād adhikā guṇaiḥ

rūkṣam udvartanaṃ gāḍhaṃ vyāyāmo niśi jāgaraḥ |
yac cānyac chleṣma-medo-ghnaṃ bahir antaś ca tad dhitam

su-bhāvitāṃ sāra-jalais tulāṃ pītvā śilodbhavāt |
sārāmbunaiva bhuñjānaḥ śālīñ jāṅgala-jai rasaiḥ

12.34dv śāliṃ jāṅgala-jai rasaiḥ
sarvān abhibhaven mehān su-bahūpadravān api |
gaṇḍa-mālārbuda-granthi-sthaulya-kuṣṭha-bhagandarān

kṛmi-ślīpada-śophāṃś ca paraṃ caitad rasāyanam |
a-dhanaś chattra-pāda-tra-rahito muni-vartanaḥ

candanam utpalaṃ drākṣā uśīraṃ ca punarnavā |
yaṣṭīmadhuka-śrīkhaṇḍaṃ tri-phalotpala-śārivā || 36.1+1 ||
śamī vaṃśa-phalaṃ lodhraṃ tri-jātaṃ nāgakesaram |
padmakaṃ ca kaṇā-cūrṇaṃ tat-tulyā śarkarā śubhā || 36.1+2 ||
etac cūrṇaṃ pibet prātas taṇḍulodaka-vāriṇā |
pramehe rakta-pitte ca kṛcchra-doṣe ca dāruṇe || 36.1+3 ||
yojanānāṃ śataṃ yāyāt khaned vā salilāśayān |
go-śakṛn-mūtra-vṛttir vā gobhir eva saha bhramet

bṛṃhayed auṣadhāhārair a-medo-mūtralaiḥ kṛśam |
śarāvikādyāḥ piṭikāḥ śopha-vat samupācaret

a-pakvā vraṇa-vat pakvās tāsāṃ prāg-rūpam eva ca |
kṣīri-vṛkṣāmbu pānāya basta-mūtraṃ ca śasyate

tīkṣṇaṃ ca śodhanaṃ prāyo dur-virecyā hi mehinaḥ |
tailam elādinā kuryād gaṇena vraṇa-ropaṇam

udvartane kaṣāyaṃ tu vargeṇāragvadhādinā |
pariṣeko 'sanādyena pānānne vatsakādinā

12.41cv pariṣeke 'sanādyena
pāṭhā-citraka-śārṅgaṣṭā-śārivā-kaṇṭakārikāḥ |
saptāhvaṃ kauṭajaṃ mūlaṃ somavalkaṃ nṛpadrumam

saṃcūrṇya madhunā lihyāt tad-vac cūrṇaṃ navāyasam |
madhu-mehi-tvam āpanno bhiṣagbhiḥ parivarjitaḥ