Aṣṭāṅgahṛdayasūtra · Chapter 63

Cikitsāsthāna
liṅgāgra-suṣire samyag yonyāṃ vā saṃpraveśayet |
mūtra-duḥkha-haraṃ mukhyaṃ karpūraṃ parisaṃkṣipet || 0+1 ||
kṛcchre vāta-ghna-tailāktam adho nābheḥ samīra-je |
su-snigdhaiḥ svedayed aṅgaṃ piṇḍa-sekāvagāhanaiḥ

daśa-mūla-balairaṇḍa-yavābhīru-punarnavaiḥ |
kulattha-kola-pattūra-vṛścīvopalabhedakaiḥ

taila-sarpir-varāharkṣa-vasāḥ kvathita-kalkitaiḥ |
sa-pañca-lavaṇāḥ siddhāḥ pītāḥ śūla-harāḥ param

dravyāṇy etāni pānānne tathā piṇḍopanāhane |
saha tailaphalair yuñjyāt sāmlāni sneha-vanti ca

sauvarcalāḍhyāṃ madirāṃ piben mūtra-rujāpahām |
paitte yuñjīta śiśiraṃ seka-lepāvagāhanam

pibed varīṃ gokṣurakaṃ vidārīṃ sa-kaserukām |
tṛṇākhyaṃ pañca-mūlaṃ ca pākyaṃ sa-madhu-śarkaram

vṛṣakaṃ trapusairvāru-laṭvā-bījāni kuṅkumam |
drākṣāmbhobhiḥ piban sarvān mūtrāghātān apohati

ervāru-bīja-yaṣṭy-āhva-dārvīr vā taṇḍulāmbunā |
toyena kalkaṃ drākṣāyāḥ pibet paryuṣitena vā

kapha-je vamanaṃ svedaṃ tīkṣṇoṣṇa-kaṭu-bhojanam |
yavānāṃ vikṛtīḥ kṣāraṃ kālaśeyaṃ ca śīlayet

piben madyena sūkṣmailāṃ dhātrī-phala-rasena vā |
sārasāsthi-śvadaṃṣṭrailā-vyoṣaṃ vā madhu-mūtra-vat

sva-rasaṃ kaṇṭakāryā vā pāyayen mākṣikānvitam |
śitivāraka-bījaṃ vā takreṇa ślakṣṇa-cūrṇitam

dhava-saptāhva-kuṭaja-guḍūcī-caturaṅgulam |
kembukailā-karañjaṃ ca pākyaṃ sa-madhu sādhitām

11.12cv kaṭukailā-karañjaṃ ca
tair vā peyāṃ pravālaṃ vā cūrṇitaṃ taṇḍulāmbunā |
sa-tailaṃ pāṭalā-kṣāraṃ sapta-kṛtvo 'tha-vā srutam

pāṭalī-yāva-śūkābhyāṃ pāribhadrāt tilād api |
kṣārodakena madirāṃ tvag-eloṣaṇa-saṃyutām

pibed guḍopadaṃśān vā lihyād etān pṛthak pṛthak |
saṃnipātātmake sarvaṃ yathāvastham idaṃ hitam

aśmany apy a-cirotthāne vāta-vasty-ādikeṣu ca |
aśmarī dāruṇo vyādhir antaka-pratimo mataḥ

11.16bv vāta-vasty-ādikeṣv api
taruṇo bheṣajaiḥ sādhyaḥ pravṛddhaś chedam arhati |
tasya pūrveṣu rūpeṣu snehādi-krama iṣyate

pāṣāṇabhedo vasuko vaśiro 'śmantako varī |
kapotavaṅkātibalā-bhallūkośīra-kacchakam

11.18dv -bhallūkośīra-kantakam
vṛkṣādanī śāka-phalaṃ vyāghryau guṇṭhas trikaṇṭakaḥ |
yavāḥ kulatthāḥ kolāni varuṇaḥ katakāt phalam

ūṣakādi-pratīvāpam eṣāṃ kvāthe śṛtaṃ ghṛtam |
bhinatti vāta-saṃbhūtāṃ tat pītaṃ śīghram aśmarīm

gandharvahasta-bṛhatī-vyāghrī-gokṣurakekṣurāt |
mūla-kalkaṃ pibed dadhnā madhureṇāśma-bhedanam

kuśaḥ kāśaḥ śaro guṇṭha itkaṭo moraṭo 'śmabhit |
darbho vidārī vārāhī śāli-mūlaṃ trikaṇṭakaḥ

bhallūkaḥ pāṭalī pāṭhā pattūraḥ sa-kuraṇṭakaḥ |
punarnave śirīṣaś ca teṣāṃ kvāthe paced ghṛtam

piṣṭena trapusādīnāṃ bījenendīvareṇa ca |
madhukena śilā-jena tat pittāśmari-bhedanam

varuṇādiḥ samīra-ghnau gaṇāv elā hareṇukā |
guggulur maricaṃ kuṣṭhaṃ citrakaḥ sa-surāhvayaḥ

taiḥ kalkitaiḥ kṛtāv āpam ūṣakādi-gaṇena ca |
bhinatti kapha-jām āśu sādhitaṃ ghṛtam aśmarīm

kṣāra-kṣīra-yavāgv-ādi dravyaiḥ svaiḥ svaiś ca kalpayet |
picukāṅkolla-kataka-śākendīvara-jaiḥ phalaiḥ

pītam uṣṇāmbu sa-guḍaṃ śarkarā-pātanaṃ param |
krauñcoṣṭra-rāsabhāsthīni śvadaṃṣṭrā tālapattrikā

11.28av pītam uṣṇāmbu sa-ghṛtaṃ
ajamodā kadambasya mūlaṃ viśvasya cauṣadham |
pītāni śarkarāṃ bhindyuḥ surayoṣṇodakena vā

11.29bv mūlaṃ bilvasya cauṣadham
nṛtyakuṇḍaka-bījānāṃ cūrṇaṃ mākṣika-saṃyutam |
avi-kṣīreṇa saptāhaṃ pītam aśmari-pātanaḥ

11.30av nṛtyakuṇḍala-bījānāṃ 11.30av markaṭakasya bījānāṃ
kvāthaś ca śigru-mūlotthaḥ kad-uṣṇo 'śmarī-pātanaḥ |
tilāpāmārga-kadalī-palāśa-yava-saṃbhavaḥ

kṣāraḥ peyo 'vi-mūtreṇa śarkarāsv aśmarīṣu ca |
kapotavaṅkā-mūlaṃ vā pibed ekaṃ surādibhiḥ

tat-siddhaṃ vā pibet kṣīraṃ vedanābhir upadrutaḥ |
harītaky-asthi-siddhaṃ vā sādhitaṃ vā punarnavaiḥ

kṣīrānna-bhug barhi-śikhā-mūlaṃ vā taṇḍulāmbunā |
mūtrāghāteṣu vibhajed ataḥ śeṣeṣv api kriyām

bṛhaty-ādi-gaṇe siddhaṃ dvi-guṇī-kṛta-gokṣure |
toyaṃ payo vā sarpir vā sarva-mūtra-vikāra-jit

devadāruṃ ghanaṃ mūrvāṃ yaṣṭīmadhu harītakīm |
mūtrāghāteṣu sarveṣu surā-kṣīra-jalaiḥ pibet

rasaṃ vā dhanvayāsasya kaṣāyaṃ kakubhasya vā |
sukhāmbhasā vā tri-phalāṃ piṣṭāṃ saindhava-saṃyutām

vyāghrī-gokṣuraka-kvāthe yavāgūṃ vā sa-phāṇitām |
kvāthe vīratarāder vā tāmra-cūḍa-rase 'pi vā

adyād vīratarādyena bhāvitaṃ vā śilā-jatu |
madyaṃ vā nigadaṃ pītvā rathenāśvena vā vrajet

11.39cv madyaṃ vā nir-gadaṃ pītvā
śīghra-vegena saṃkṣobhāt tathāsya cyavate 'śmarī |
sarva-thā copayoktavyo vargo vīratarādikaḥ

rekārthaṃ tailvakaṃ sarpir vasti-karma ca śīlayet |
viśeṣād uttarān vastīñ chukrāśmaryāṃ tu śodhite

11.41dv chukrāśmaryāṃ ca śodhite
tair mūtra-mārge bala-vān śukrāśaya-viśuddhaye |
pumān su-tṛpto vṛṣyāṇāṃ māṃsānāṃ kukkuṭasya ca

kāmaṃ sa-kāmaḥ seveta pramadā mada-dāyinīḥ |
siddhair upakramair ebhir na cec chāntis tadā bhiṣak

11.43dv na cec chāntis tato bhiṣak
iti rājānam āpṛcchya śastraṃ sādhv avacārayet |
a-kriyāyāṃ dhruvo mṛtyuḥ kriyāyāṃ saṃśayo bhavet

niścitasyāpi vaidyasya bahu-śaḥ siddha-karmaṇaḥ |
athāturam upasnigdha-śuddham īṣac ca karśitam

11.45cv athāturam upasnigdhaṃ 11.45dv -śuddham īṣac ca karṣitam 11.45dv
śuddham īṣac ca karśitam
abhyakta-svinna-vapuṣam a-bhuktaṃ kṛta-maṅgalam |
ā-jānu-phalaka-sthasya narasyāṅke vyapāśritam

pūrveṇa kāyenottānaṃ niṣaṇṇaṃ vastra-cumbhale |
tato 'syākuñcite jānu-kūrpare vāsasā dṛḍham

sahāśraya-manuṣyeṇa baddhasyāśvāsitasya ca |
nābheḥ samantād abhyajyād adhas tasyāś ca vāmataḥ

mṛditvā muṣṭinākrāmed yāvad aśmary adho-gatā |
tailākte vardhita-nakhe tarjanī-madhyame tataḥ

a-dakṣiṇe gude 'ṅgulyau praṇidhāyānu-sevani |
āsādya bala-yatnābhyām aśmarīṃ guda-meḍhrayoḥ

11.50bv praṇidhāyānu-sevanīm
kṛtvāntare tathā vastiṃ nir-valīkam an-āyatam |
utpīḍayed aṅgulībhyāṃ yāvad granthir ivonnatam

śalyaṃ syāt sevanīṃ muktvā yava-mātreṇa pāṭayet |
aśma-mānena na yathā bhidyate sā tathāharet

samagraṃ sarpa-vaktreṇa strīṇāṃ vastis tu pārśva-gaḥ |
garbhāśayāśrayas tāsāṃ śastram utsaṅga-vat tataḥ

nyased ato 'nya-thā hy āsāṃ mūtra-srāvī vraṇo bhavet |
mūtra-praseka-kṣaṇanān narasyāpy api caika-dhā

vasti-bhedo 'śmarī-hetuḥ siddhiṃ yāti na tu dvi-dhā |
vi-śalyam uṣṇa-pānīya-droṇyāṃ tam avagāhayet

tathā na pūryate 'sreṇa vastiḥ pūrṇe tu pīḍayet |
meḍhrāntaḥ kṣīri-vṛkṣāmbu mūtra-saṃśuddhaye tataḥ

11.56cv meḍhrataḥ kṣīri-vṛkṣāmbu 11.56cv meḍhre 'ntaḥ kṣīri-vṛkṣāmbu
kuryād guḍasya sauhityaṃ madhv-ājyākta-vraṇaḥ pibet |
dvau kālau sa-ghṛtāṃ koṣṇāṃ yavāgūṃ mūtra-śodhanaiḥ

try-ahaṃ daśāhaṃ payasā guḍāḍhyenālpam odanam |
bhuñjītordhvaṃ phalāmlaiś ca rasair jāṅgala-cāriṇām

kṣīri-vṛkṣa-kaṣāyeṇa vraṇaṃ prakṣālya lepayet |
prapauṇḍarīka-mañjiṣṭhā-yaṣṭy-āhva-nayanauṣadhaiḥ

vraṇābhyaṅge pacet tailam ebhir eva niśānvitaiḥ |
daśāhaṃ svedayec cainaṃ sva-mārgaṃ sapta-rātrataḥ

11.60cv daśāhaṃ svedayec caiva 11.60cv daśāhaṃ svedayec caivaṃ
mūtre tv a-gacchati dahed aśmarī-vraṇam agninā |
sva-mārga-pratipattau tu svādu-prāyair upācaret

taṃ vastibhir na cārohed varṣaṃ rūḍha-vraṇo 'pi saḥ |
naga-nāgāśva-vṛkṣa-strī-rathān nāpsu plaveta ca

mūtra-śukra-vahau vasti-vṛṣaṇau sevanīṃ gudam |
mūtra-prasekaṃ yoniṃ ca śastreṇāṣṭau vivarjayet