અષ્ટાઙ્ગહૃદયસૂત્ર · અધ્યાય 64

ચિકિત્સાસ્થાન
મેહિનો બલિનઃ કુર્યાદ્ આદૌ વમન-રેચને ।
સ્નિગ્ધસ્ય સર્ષપારિષ્ટ-નિકુમ્ભાક્ષ-કરઞ્જ-જૈઃ

તૈલસ્ ત્રિકણ્ટકાદ્યેન યથા-સ્વં સાધિતેન વા ।
સ્નેહેન મુસ્ત-દેવાહ્વ-નાગર-પ્રતિવાપ-વત્

સુરસાદિ-કષાયેણ દદ્યાદ્ આસ્થાપનં તતઃ ।
ન્યગ્રોધાદેસ્ તુ પિત્તાર્તં રસૈઃ શુદ્ધં ચ તર્પયેત્

12.3ચ્વ્ ન્યગ્રોધાદેસ્ તુ પિત્તાર્તે
મૂત્ર-ગ્રહ-રુજા-ગુલ્મ-ક્ષયાદ્યાસ્ ત્વ્ અપતર્પણાત્ ।
તતો ઽનુબન્ધ-રક્ષાર્થં શમનાનિ પ્રયોજયેત્

અ-સંશોધ્યસ્ય તાન્ય્ એવ સર્વ-મેહેષુ પાયયેત્ ।
ધાત્રી-રસ-પ્લુતાં પ્રાહ્ણે હરિદ્રાં માક્ષિકાન્વિતામ્

દાર્વી-સુરાહ્વ-ત્રિ-ફલા-મુસ્તા વા ક્વથિતા જલે ।
ચિત્રક-ત્રિ-ફલા-દાર્વી-કલિઙ્ગાન્ વા સ-માક્ષિકાન્

મધુ-યુક્તં ગુડૂચ્યા વા રસમ્ આમલકસ્ય વા ॥ 7અબ્ ॥
લોધ્રાભયા-તોયદ-કટ્ફલાનાં પાઠા-વિડઙ્ગાર્જુન-ધન્વનાનામ્ ॥ 7ચ્દ્ ॥
ગાયત્રિ-દાર્વી-કૃમિહૃદ્-ધવાનાં કફે ત્રયઃ ક્ષૌદ્ર-યુતાઃ કષાયાઃ ॥ 7એf ॥
ઉશીર-લોધ્રાર્જુન-ચન્દનાનાં પટોલ-નિમ્બામલકામૃતાનામ્ ।
લોધ્રામ્બુ-કાલીયક-ધાતકીનાં પિત્તે ત્રયઃ ક્ષૌદ્ર-યુતાઃ કષાયાઃ

યથા-સ્વમ્ એભિઃ પાનાન્નં યવ-ગોધૂમ-ભાવનાઃ ॥ 9અબ્ ॥
12.9બ્વ્ યવ-ગોધૂમ-ભાવનામ્ 12.9બ્વ્ યવ-ગોધૂમ-ભાવનમ્
વાતોલ્બણેષુ સ્નેહાંશ્ ચ પ્રમેહેષુ પ્રકલ્પયેત્ ।
અપૂપ-સક્તુ-વાટ્યાદિર્ યવાનાં વિકૃતિર્ હિતા

ગજાશ્વ-ગુદ-મુક્તાનામ્ અથ-વા વેણુ-જન્મનામ્ ।
તૃણ-ધાન્યાનિ મુદ્ગાદ્યાઃ શાલિર્ જીર્ણઃ સ-ષષ્ટિકઃ

શ્રી-કુક્કુટો ઽમ્લઃ ખલકસ્ તિલ-સર્ષપ-કિટ્ટ-જઃ ।
કપિત્થં તિન્દુકં જમ્બૂસ્ તત્-કૃતા રાગ-ષાડવાઃ

તિક્તં શાકં મધુ શ્રેષ્ઠા ભક્ષ્યાઃ શુષ્કાઃ સ-સક્તવઃ ।
ધન્વ-માંસાનિ શૂલ્યાનિ પરિશુષ્કાણ્ય્ અયસ્-કૃતિઃ

મધ્વ્-અરિષ્ટાસવા જીર્ણાઃ સીધુઃ પક્વ-રસોદ્ભવઃ ।
તથાસનાદિ-સારામ્બુ દર્ભામ્ભો માક્ષિકોદકમ્

વાસિતેષુ વરા-ક્વાથે શર્વરીં શોષિતેષ્વ્ અહઃ ।
યવેષુ સુ-કૃતાન્ સક્તૂન્ સ-ક્ષૌદ્રાન્ સીધુના પિબેત્

શાલ-સપ્તાહ્વ-કમ્પિલ્લ-વૃક્ષકાક્ષ-કપિત્થ-જમ્ ।
રોહીતકં ચ કુસુમં મધુનાદ્યાત્ સુ-ચૂર્ણિતમ્

કફ-પિત્ત-પ્રમેહેષુ પિબેદ્ ધાત્રી-રસેન વા ।
ત્રિકણ્ટક-નિશા-લોધ્ર-સોમવલ્ક-વચાર્જુનૈઃ

પદ્મકાશ્મન્તકારિષ્ટ-ચન્દનાગુરુ-દીપ્યકૈઃ ।
પટોલ-મુસ્ત-મઞ્જિષ્ઠા-માદ્રી-ભલ્લાતકૈઃ પચેત્

તૈલં વાત-કફે પિત્તે ઘૃતં મિશ્રેષુ મિશ્રકમ્ ।
દશ-મૂલ-શઠી-દન્તી-સુરાહ્વં દ્વિ-પુનર્નવમ્

મૂલં સ્નુગ્-અર્કયોઃ પથ્યાં ભૂકદમ્બમ્ અરુષ્કરમ્ ।
કરઞ્જૌ વરુણાન્ મૂલં પિપ્પલ્યાઃ પૌષ્કરં ચ યત્

12.20ચ્વ્ કરઞ્જ-વરુણાન્ મૂલં
પૃથગ્ દશ-પલં પ્રસ્થાન્ યવ-કોલ-કુલત્થતઃ ।
ત્રીંશ્ ચાષ્ટ-ગુણિતે તોયે વિપચેત્ પાદ-વર્તિના

તેન દ્વિ-પિપ્પલી-ચવ્ય-વચા-નિચુલ-રોહિષૈઃ ।
ત્રિવૃદ્-વિડઙ્ગ-કમ્પિલ્લ-ભાર્ગી-વિશ્વૈશ્ ચ સાધયેત્

12.22દ્વ્ -ભાર્ગી-બિલ્વૈશ્ ચ સાધયેત્
પ્રસ્થં ઘૃતાજ્ જયેત્ સર્વાંસ્ તન્ મેહાન્ પિટિકા વિષમ્ ।
પાણ્ડુ-વિદ્રધિ-ગુલ્માર્શઃ-શોષ-શોફ-ગરોદરમ્

શ્વાસં કાસં વમિં વૃદ્ધિં પ્લીહાનં વાત-શોણિતમ્ ।
કુષ્ઠોન્માદાવ્ અપસ્મારં ધાન્વન્તરમ્ ઇદં ઘૃતમ્

લોધ્ર-મૂર્વા-શઠી-વેલ્લ-ભાર્ગી-નત-નખ-પ્લવાન્ ।
કલિઙ્ગ-કુષ્ઠ-ક્રમુક-પ્રિયઙ્ગ્વ્-અતિવિષાગ્નિકાન્

દ્વે વિશાલે ચતુર્-જાતં ભૂનિમ્બં કટુ-રોહિણીમ્ ।
યવાનીં પૌષ્કરં પાઠાં ગ્રન્થિં ચવ્યં ફલ-ત્રયમ્

કર્ષાંશમ્ અમ્બુ-કલશે પાદ-શેષે સ્રુતે હિમે ।
દ્વૌ પ્રસ્થૌ માક્ષિકાત્ ક્ષિપ્ત્વા રક્ષેત્ પક્ષમ્ ઉપેક્ષયા

લોધ્રાસવો ઽયં મેહાર્શઃ-શ્વિત્ર-કુષ્ઠા-રુચિ-કૃમીન્ ।
પાણ્ડુ-ત્વં ગ્રહણી-દોષં સ્થૂલ-તાં ચ નિયચ્છતિ

સાધયેદ્ અસનાદીનાં પલાનાં વિંશતિં પૃથક્ ।
દ્વિ-વહે ઽપાં ક્ષિપેત્ તત્ર પાદ-સ્થે દ્વે શતે ગુડાત્

ક્ષૌદ્રાઢકાર્ધં પલિકં વત્સકાદિં ચ કલ્કિતમ્ ।
તત્ ક્ષૌદ્ર-પિપ્પલી-ચૂર્ણ-પ્રદિગ્ધે ઘૃત-ભાજને

12.30બ્વ્ વત્સકાદિ ચ કલ્કિતમ્
સ્થિતં દૃઢે જતુ-સૃતે યવ-રાશૌ નિધાપયેત્ ।
ખદિરાઙ્ગાર-તપ્તાનિ બહુ-શો ઽત્ર નિમજ્જયેત્

તનૂનિ તીક્ષ્ણ-લોહસ્ય પત્ત્રાણ્ય્ આ-લોહ-સંક્ષયાત્ ।
અયસ્-કૃતિઃ સ્થિતા પીતા પૂર્વસ્માદ્ અધિકા ગુણૈઃ

રૂક્ષમ્ ઉદ્વર્તનં ગાઢં વ્યાયામો નિશિ જાગરઃ ।
યચ્ ચાન્યચ્ છ્લેષ્મ-મેદો-ઘ્નં બહિર્ અન્તશ્ ચ તદ્ ધિતમ્

સુ-ભાવિતાં સાર-જલૈસ્ તુલાં પીત્વા શિલોદ્ભવાત્ ।
સારામ્બુનૈવ ભુઞ્જાનઃ શાલીઞ્ જાઙ્ગલ-જૈ રસૈઃ

12.34દ્વ્ શાલિં જાઙ્ગલ-જૈ રસૈઃ
સર્વાન્ અભિભવેન્ મેહાન્ સુ-બહૂપદ્રવાન્ અપિ ।
ગણ્ડ-માલાર્બુદ-ગ્રન્થિ-સ્થૌલ્ય-કુષ્ઠ-ભગન્દરાન્

કૃમિ-શ્લીપદ-શોફાંશ્ ચ પરં ચૈતદ્ રસાયનમ્ ।
અ-ધનશ્ છત્ત્ર-પાદ-ત્ર-રહિતો મુનિ-વર્તનઃ

ચન્દનમ્ ઉત્પલં દ્રાક્ષા ઉશીરં ચ પુનર્નવા ।
યષ્ટીમધુક-શ્રીખણ્ડં ત્રિ-ફલોત્પલ-શારિવા ॥ 36.1+1 ॥
શમી વંશ-ફલં લોધ્રં ત્રિ-જાતં નાગકેસરમ્ ।
પદ્મકં ચ કણા-ચૂર્ણં તત્-તુલ્યા શર્કરા શુભા ॥ 36.1+2 ॥
એતચ્ ચૂર્ણં પિબેત્ પ્રાતસ્ તણ્ડુલોદક-વારિણા ।
પ્રમેહે રક્ત-પિત્તે ચ કૃચ્છ્ર-દોષે ચ દારુણે ॥ 36.1+3 ॥
યોજનાનાં શતં યાયાત્ ખનેદ્ વા સલિલાશયાન્ ।
ગો-શકૃન્-મૂત્ર-વૃત્તિર્ વા ગોભિર્ એવ સહ ભ્રમેત્

બૃંહયેદ્ ઔષધાહારૈર્ અ-મેદો-મૂત્રલૈઃ કૃશમ્ ।
શરાવિકાદ્યાઃ પિટિકાઃ શોફ-વત્ સમુપાચરેત્

અ-પક્વા વ્રણ-વત્ પક્વાસ્ તાસાં પ્રાગ્-રૂપમ્ એવ ચ ।
ક્ષીરિ-વૃક્ષામ્બુ પાનાય બસ્ત-મૂત્રં ચ શસ્યતે

તીક્ષ્ણં ચ શોધનં પ્રાયો દુર્-વિરેચ્યા હિ મેહિનઃ ।
તૈલમ્ એલાદિના કુર્યાદ્ ગણેન વ્રણ-રોપણમ્

ઉદ્વર્તને કષાયં તુ વર્ગેણારગ્વધાદિના ।
પરિષેકો ઽસનાદ્યેન પાનાન્ને વત્સકાદિના

12.41ચ્વ્ પરિષેકે ઽસનાદ્યેન
પાઠા-ચિત્રક-શાર્ઙ્ગષ્ટા-શારિવા-કણ્ટકારિકાઃ ।
સપ્તાહ્વં કૌટજં મૂલં સોમવલ્કં નૃપદ્રુમમ્

સંચૂર્ણ્ય મધુના લિહ્યાત્ તદ્-વચ્ ચૂર્ણં નવાયસમ્ ।
મધુ-મેહિ-ત્વમ્ આપન્નો ભિષગ્ભિઃ પરિવર્જિતઃ