Aṣṭāṅgahṛdayasūtra · Chapter 61

8.164dv rakṣet tatas teṣu viśeṣato 'gnim
Cikitsāsthāna
atīsāro hi bhūyiṣṭhaṃ bhavaty āmāśayānvayaḥ |
hatvāgniṃ vāta-je 'py asmāt prāk tasmiō̃ laṅghanaṃ hitam

9.1dv prāg asmiō̃ laṅghanaṃ hitam
śūlānāha-prasekārtaṃ vāmayed atisāriṇam |
doṣāḥ saṃnicitā ye ca vidagdhāhāra-mūrchitāḥ

atīsārāya kalpante teṣūpekṣaiva bheṣajam |
bhṛśotkleśa-pravṛtteṣu svayam eva calātmasu

na tu saṃgrahaṇaṃ yojyaṃ pūrvam āmātisāriṇi |
api cādhmāna-guru-tā-śūla-staimitya-kāriṇi

9.4av prayojyaṃ na tu saṃgrāhi 9.4bv pūrvam āmolbaṇe na tu
prāṇadā prāṇa-dā doṣe vibaddhe saṃpravartinī |
pibet prakvathitās toye madhya-doṣo viśoṣayan

bhūtika-pippalī-śuṇṭhī-vacā-dhānya-harītakīḥ |
atha-vā bilva-dhanikā-musta-nāgara-vālakam

viḍa-pāṭhā-vacā-pathyā-kṛmijin-nāgarāṇi vā |
śuṇṭhī-ghana-vacā-mādrī-bilva-vatsaka-hiṅgu vā

śasyate tv alpa-doṣāṇām upavāso 'tisāriṇām |
vacā-prativiṣābhyāṃ vā mustā-parpaṭakena vā

hrīvera-nāgarābhyāṃ vā vipakvaṃ pāyayej jalam |
yukte 'nna-kāle kṣut-kṣāmaṃ laghv-anna-prati bhojayet

9.9dv laghv annaṃ pratibhojayet
tathā sa śīghraṃ prāpnoti rucim agni-balaṃ balam |
takreṇāvanti-somena yavāgvā tarpaṇena vā

surayā madhunā vātha yathā-sātmyam upācaret |
bhojyāni kalpayed ūrdhvaṃ grāhi-dīpana-pācanaiḥ

9.11av surayā madhunā cātha
bāla-bilva-śaṭhī-dhānya-hiṅgu-vṛkṣāmla-dāḍimaiḥ |
palāśa-hapuṣājājī-yavānī-viḍa-saindhavaiḥ

laghunā pañca-mūlena pañca-kolena pāṭhayā |
śāliparṇī-balā-bilvaiḥ pṛśniparṇyā ca sādhitā

dāḍimāmlā hitā peyā kapha-pitte samulbaṇe |
abhayā-pippalī-mūla-bilvair vātānulomanī

vibaddhaṃ doṣa-bahulo dīptāgnir yo 'tisāryate |
kṛṣṇā-viḍaṅga-tri-phalā-kaṣāyais taṃ virecayet

peyāṃ yuñjyād viriktasya vāta-ghnair dīpanaiḥ kṛtām |
āme pariṇate yas tu dīpte 'gnāv upaveśyate

sa-phena-picchaṃ sa-rujaṃ sa-vibandhaṃ punaḥ punaḥ |
alpālpam alpa-śamalaṃ nir-viḍ vā sa-pravāhikam

9.17cv alpālpam alpaṃ sa-malaṃ
dadhi-taila-ghṛta-kṣīraiḥ sa śuṇṭhīṃ sa-guḍāṃ pibet |
svinnāni guḍa-tailena bhakṣayed badarāṇi vā

gāḍha-viḍ-vihitaiḥ śākair bahu-snehais tathā rasaiḥ |
kṣudhitaṃ bhojayed enaṃ dadhi-dāḍima-sādhitaiḥ

9.19dv dadhi-dāḍima-saṃskṛtaiḥ
śāly-odanaṃ tilair māṣair mudgair vā sādhu sādhitam |
śaṭhyā mūlaka-potāyāḥ pāṭhāyāḥ svastikasya vā

9.20cv śuṇṭhyā mūlaka-potāyāḥ
sūṣā-yavānī-karkāru-kṣīriṇī-cirbhaṭasya vā |
upodakāyā jīvantyā vākucyā vāstukasya vā

suvarcalāyāś cuñcor vā loṇikāyā rasair api |
kūrma-vartaka-lopāka-śikhi-tittiri-kaukkuṭaiḥ

9.22dv -śikhi-tittiri-dakṣa-jaiḥ
bilva-mustākṣi-bhaiṣajya-dhātakī-puṣpa-nāgaraiḥ |
pakvātīsāra-jit takre yavāgūr dādhikī tathā

kapittha-kacchurā-phañjī-yūthikā-vaṭa-śelu-jaiḥ |
dāḍimī-śaṇa-kārpāsī-śālmalīnāṃ ca pallavaiḥ

9.24dv -śālmalī-moca-pallavaiḥ
kalko bilva-śalāṭūnāṃ tila-kalkaś ca tat-samaḥ |
dadhnaḥ saro 'mlaḥ sa-snehaḥ khalo hanti pravāhikām

maricaṃ dhanikājājī tintiḍīkaṃ śaṭhī viḍam |
dāḍimaṃ dhātakī pāṭhā tri-phalā pañca-kolakam

yāva-śūkaṃ kapitthāmra-jambū-madhyaṃ sa-dīpyakam |
piṣṭaiḥ ṣaḍ-guṇa-bilvais tair dadhni mudga-rase guḍe

snehe ca yamake siddhaḥ khalo 'yam a-parājitaḥ |
dīpanaḥ pācano grāhī rucyo bimbiśi-nāśanaḥ

kolānāṃ bāla-bilvānāṃ kalkaiḥ śāli-yavasya ca |
mudga-māṣa-tilānāṃ ca dhānya-yūṣaṃ prakalpayet

aikadhyaṃ yamake bhṛṣṭaṃ dadhi-dāḍima-sārikam |
varcaḥ-kṣaye śuṣka-mukhaṃ śāly-annaṃ tena bhojayet

dadhnaḥ saraṃ vā yamake bhṛṣṭaṃ sa-guḍa-nāgaram |
surāṃ vā yamake bhṛṣṭāṃ vyañjanārthaṃ prayojayet

phalāmlaṃ yamake bhṛṣṭaṃ yūṣaṃ gṛñjanakasya vā |
bhṛṣṭān vā yamake saktūn khāded vyoṣāvacūrṇitān

māṣān su-siddhāṃs tad-vad vā ghṛta-maṇḍopasevanān |
rasaṃ su-siddha-pūtaṃ vā chāga-meṣāntar-ādhi-jam

9.33cv rasaṃ su-siddhaṃ pūtaṃ vā
paced dāḍima-sārāmlaṃ sa-dhānya-sneha-nāgaram |
rakta-śāly-odanaṃ tena bhuñjānaḥ prapibaṃś ca tam

varcaḥ-kṣaya-kṛtair āśu vikāraiḥ parimucyate |
bāla-bilvaṃ guḍaṃ tailaṃ pippalīṃ viśva-bheṣajam

9.35dv pippalī-viśva-bheṣajam
lihyād vāte pratihate sa-śūlaḥ sa-pravāhikaḥ |
valkalaṃ śābaraṃ puṣpaṃ dhātakyā badarī-dalam

9.36bv sa-śūle sa-pravāhike 9.36dv dhātakyā badarī-phalam
eraṇḍa-bilva-yava-gokṣurakāmla-siddhāṃ pathyāṃ lihan madhu-yutām atha vā guḍena |
kṛcchra-pravṛttam ati-śūlam asṛg-vimiśraṃ hanyād avaśyam atisāram udīrṇa-vegam ||
36.1+1 ||
pibed dadhi-sara-kṣaudra-kapittha-sva-rasāplutam |
vibaddha-vāta-varcās tu bahu-śūla-pravāhikaḥ

sa-rakta-picchas tṛṣṇārtaḥ kṣīra-sauhityam arhati |
yamakasyopari kṣīraṃ dhāroṣṇaṃ vā prayojayet

śṛtam eraṇḍa-mūlena bāla-bilvena vā punaḥ |
payasy utkvāthya mustānāṃ viṃśatiṃ tri-guṇe 'mbhasi

9.39dv viṃśatiṃ tri-guṇāmbhasi
kṣīrāvaśiṣṭaṃ tat pītaṃ hanyād āmaṃ sa-vedanam |
pippalyāḥ pibataḥ sūkṣmaṃ rajo marica-janma vā

cira-kālānuṣaktāpi naśyaty āśu pravāhikā |
nir-āma-rūpaṃ śūlārtaṃ laṅghanādyaiś ca karṣitam

rūkṣa-koṣṭham apekṣyāgniṃ sa-kṣāraṃ pāyayed ghṛtam |
siddhaṃ dadhi-surā-maṇḍe daśa-mūlasya cāmbhasi

9.42dv daśa-mūlasya vāmbhasi
sindhūttha-pañca-kolābhyāṃ tailaṃ sadyo 'rti-nāśanam |
ṣaḍbhiḥ śuṇṭhyāḥ palair dvābhyāṃ dvābhyāṃ granthy-agni-saindhavāt

taila-prasthaṃ paced dadhnā niḥ-sāraka-rujāpaham |
ekato māṃsa-dugdhājyaṃ purīṣa-graha-śūla-jit

pānānuvāsanābhyaṅga-prayuktaṃ tailam ekataḥ |
tad dhi vāta-jitām agryaṃ śūlaṃ ca vi-guṇo 'nilaḥ

dhātv-antaropamardeddhaś calo vyāpī sva-dhāma-gaḥ |
tailaṃ mandānalasyāpi yuktyā śarma-karaṃ param

9.46av dhātv-antaropamardād vai 9.46av dhātv-antaropamardena
vāyv-āśaye sa-taile hi bimbiśir nāvatiṣṭhate || 46ū̆ab ||
kṣīṇe male svāyatana-cyuteṣu doṣāntareṣv īraṇa eka-vīre |
ko niṣṭanan prāṇiti koṣṭha-śūlī nāntar-bahis-taila-paro yadi syāt

guda-rug-bhraṃśayor yuñjyāt sa-kṣīraṃ sādhitaṃ haviḥ || 48ab ||
rase kolāmla-cāṅgeryor dadhni piṣṭe ca nāgare |
tair eva cāmlaiḥ saṃyojya siddhaṃ su-ślakṣṇa-kalkitaiḥ

9.49cv tair eva cāmlaiḥ saṃyuktaiḥ
dhānyoṣaṇa-viḍājājī-pañca-kolaka-dāḍimaiḥ |
yojayet sneha-vastiṃ vā daśa-mūlena sādhitam

śaṭhī-śatāhvā-kuṣṭhair vā vacayā citrakeṇa vā |
pravāhaṇe guda-bhraṃśe mūtrāghāte kaṭī-grahe

madhurāmlaiḥ śṛtaṃ tailaṃ ghṛtaṃ vāpy anuvāsanam |
praveśayed gudaṃ dhvastam abhyaktaṃ sveditaṃ mṛdu

kuryāc ca go-phaṇā-bandhaṃ madhya-cchidreṇa carmaṇā |
pañca-mūlasya mahataḥ kvāthaṃ kṣīre vipācayet

9.53dv kvāthaṃ kṣīreṇa pācayet
unduruṃ cāntra-rahitaṃ tena vāta-ghna-kalka-vat |
tailaṃ paced guda-bhraṃśaṃ pānābhyaṅgena taj jayet

paitte tu sāme tīkṣṇoṣṇa-varjyaṃ prāg iva laṅghanam |
tṛḍ-vān pibet ṣaḍ-aṅgāmbu sa-bhūnimbaṃ sa-śārivam

peyādi kṣudhitasyānnam agni-saṃdhukṣaṇaṃ hitam |
bṛhaty-ādi-gaṇābhīru-dvi-balā-śūrpaparṇibhiḥ

pāyayed anubandhe tu sa-kṣaudraṃ taṇḍulāmbhasā |
kuṭajasya phalaṃ piṣṭaṃ sa-valkaṃ sa-ghuṇapriyam

9.57bv sa-kṣaudraṃ taṇḍulāmbunā 9.57cv vatsakasya phalaṃ piṣṭaṃ
pāṭhā-vatsaka-bīja-tvag-dārvī-granthika-śuṇṭhi vā |
kvāthaṃ vātiviṣā-bilva-vatsakodīcya-musta-jam

atha-vātiviṣā-mūrvā-niśendrayava-tārkṣya-jam |
sa-madhv-ativiṣā-śuṇṭhī-mustendrayava-kaṭphalam

palaṃ vatsaka-bījasya śrapayitvā rasaṃ pibet |
yo rasāśī jayec chīghraṃ sa paittaṃ jaṭharāmayam

mustā-kaṣāyam evaṃ vā piben madhu-samāyutam |
sa-kṣaudraṃ śālmalī-vṛnta-kaṣāyaṃ vā himāhvayam

kirātatiktakaṃ mustaṃ vatsakaṃ sa-rasāñjanam |
kaṭaṅkaṭerī hrīveraṃ bilva-madhyaṃ durālabhā

tilā moca-rasaṃ lodhraṃ samaṅgā kamalotpalam |
nāgaraṃ dhātakī-puṣpaṃ dāḍimasya tvag utpalam

ardha-ślokaiḥ smṛtā yogāḥ sa-kṣaudrās taṇḍulāmbunā |
niśendrayava-lodhrailā-kvāthaḥ pakvātisāra-jit

9.64dv -kvāthaḥ pakvātisāra-nut
nāgarātiviṣā-mustā-bhūnimbāmṛta-vatsakaiḥ |
sarva-jvara-haraḥ kvāthaḥ sarvātīsāra-nāśanaḥ || 64+1 ||
guḍūcy-ativiṣā-dhānya-śuṇṭhī-bilvābda-vālakaiḥ |
pāṭhā-bhūnimba-kuṭaja-candanośīra-padmakaiḥ || 64+2 ||
kaṣāyaḥ śitalaḥ peyo jvarātīsāra-śāntaye |
hṛl-lāsā-rocaka-cchardi-pipāsā-dāha-nāśanaḥ || 64+3 ||
lodhrāmbaṣṭhā-priyaṅgv-ādi-gaṇāṃs tad-vat pṛthak pibet |
kaṭvaṅga-valka-yaṣṭy-āhva-phalinī-dāḍimāṅkuraiḥ

peyā-vilepī-khalakān kuryāt sa-dadhi-dāḍimān |
tad-vad dadhittha-bilvāmra-jambū-madhyaiḥ prakalpayet

ajā-payaḥ prayoktavyaṃ nir-āme tena cec chamaḥ |
doṣādhikyān na jāyeta balinaṃ taṃ virecayet

vyatyāsena śakṛd-raktam upaveśyeta yo 'pi vā |
palāśa-phala-niryūhaṃ yuktaṃ vā payasā pibet

tato 'nu koṣṇaṃ pātavyaṃ kṣīram eva yathā-balam |
pravāhite tena male praśāmyaty udarāmayaḥ

palāśa-vat prayojyā vā trāyamāṇā viśodhanī |
saṃsargyāṃ kriyamāṇāyāṃ śūlaṃ yady anuvartate

9.70bv trāyamāṇā viśodhane
sruta-doṣasya taṃ śīghraṃ yathā-vahny anuvāsayet |
śatapuṣpā-varībhyāṃ ca bilvena madhukena ca

taila-pādaṃ payo-yuktaṃ pakvam anvāsanaṃ ghṛtam |
a-śāntāv ity atīsāre picchā-vastiḥ paraṃ hitaḥ

pariveṣṭya kuśair ārdrair ārdra-vṛntāni śālmaleḥ |
kṛṣṇa-mṛttikayālipya svedayed go-mayāgninā

mṛc-choṣe tāni saṃkṣudya tat-piṇḍaṃ muṣṭi-saṃmitam |
mardayet payasaḥ prasthe pūtenāsthāpayet tataḥ

nata-yaṣṭy-āhva-kalkājya-kṣaudra-taila-vatānu ca |
snāto bhuñjīta payasā jāṅgalena rasena vā

pittātisāra-jvara-śopha-gulma-samīraṇāsra-grahaṇī-vikārān |
jayaty ayaṃ śīghram ati-pravṛttiṃ virecanāsthāpanayoś ca vastiḥ

kaṭvaṅga-bilva-jaṃ tv asthi kapitthaṃ surasāñjanam |
lākṣā-haridre hrīveraṃ kaṭphalaṃ śukanāsikā || 76+1 ||
lodhraṃ moca-rasaṃ mustaṃ dhātakī vaṭa-śuṅgakān |
piṣṭvā taṇḍula-toyena vaṭakān akṣa-saṃmitān || 76+2 ||
pibet tenaiva toyena jvarātīsāra-nāśanaḥ |
rakta-prasādano hy eṣa śophātīsāra-nāśanaḥ || 76+3 ||
phāṇitaṃ kuṭajotthaṃ ca sarvātīsāra-nāśanam |
vatsakādi-samāyuktaṃ sāmbaṣṭhādi sa-mākṣikam

nī-ruṅ-nir-āmaṃ dīptāgner api sāsraṃ cirotthitam |
nānā-varṇam atīsāraṃ puṭa-pākair upācaret

tvak-piṇḍād dīrghavṛntasya śrīparṇī-pattra-saṃvṛtāt |
mṛl-liptād agninā svinnād rasaṃ niṣpīḍitaṃ himam

atīsārī pibed yuktaṃ madhunā sitayātha-vā |
evaṃ kṣīri-druma-tvagbhis tat-prarohaiś ca kalpayet

9.80cv evaṃ kṣīra-druma-tvagbhis
kaṭvaṅga-tvag-ghṛta-yutā sveditā saliloṣmaṇā |
sa-kṣaudrā hanty atīsāraṃ bala-vantam api drutam

pittātīsārī seveta pittalāny eva yaḥ punaḥ |
raktātīsāraṃ kurute tasya pittaṃ sa-tṛḍ-jvaram

dāruṇaṃ guda-pākaṃ ca tatra cchāgaṃ payo hitam |
padmotpala-samaṅgābhiḥ śṛtaṃ moca-rasena ca

śārivā-yaṣṭi-lodhrair vā prasavair vā vaṭādi-jaiḥ |
sa-kṣaudra-śarkaraṃ pāne bhojane guda-secane

tad-vad rasādayo 'n-amlāḥ sājyāḥ pānānnayor hitāḥ |
kāśmarya-phala-yūṣaś ca kiñ-cid-amlaḥ sa-śarkaraḥ

payasy ardhodake chāge hrīverotpala-nāgaraiḥ |
peyā raktātisāra-ghnī pṛśniparṇī-rasānvitā

prāg-bhaktaṃ nava-nītaṃ vā lihyān madhu-sitā-yutam |
baliny asre 'sram evājaṃ mārgaṃ vā ghṛta-bharjitam

kṣīrānu-pānaṃ kṣīrāśī try-ahaṃ kṣīrodbhavaṃ ghṛtam |
kapiñjala-rasāśī vā lihann ārogyam aśnute

pītvā śatāvarī-kalkaṃ kṣīreṇa kṣīra-bhojanaḥ |
raktātīsāraṃ hanty āśu tayā vā sādhitaṃ ghṛtam

lākṣā-nāgara-vaidehī-kaṭukā-dārvi-valkalaiḥ |
sarpiḥ sendrayavaiḥ siddhaṃ peyā-maṇḍāvacāritam

atīsāraṃ jayec chīghraṃ tri-doṣam api dāruṇam |
kṛṣṇa-mṛc-chaṅkha-yaṣṭy-āhva-kṣaudrāsṛk-taṇḍulodakam

jayaty asraṃ priyaṅguś ca taṇḍulāmbu-madhu-plutā |
kalkas tilānāṃ kṛṣṇānāṃ śarkarā-pāñcabhāgikaḥ

9.92dv śarkarā-bhāga-saṃyutaḥ
ājena payasā pītaḥ sadyo raktaṃ niyacchati |
pītvā sa-śarkarā-kṣaudraṃ candanaṃ taṇḍulāmbunā

dāha-tṛṣṇā-pramohebhyo rakta-srāvāc ca mucyate |
gudasya dāhe pāke vā seka-lepā hitā himāḥ

9.94av dāha-tṛṣṇā-pramehebhyo 9.94dv sekā lepā hitā himāḥ
alpālpaṃ bahu-śo raktaṃ sa-śūlam upaveśyate |
yadā vibaddho vāyuś ca kṛcchrāc carati vā na vā

picchā-vastiṃ tadā tasya pūrvoktam upakalpayet |
pallavān jarjarī-kṛtya śiṃśipā-kovidārayoḥ

paced yavāṃś ca sa kvāthe ghṛta-kṣīra-samanvitaḥ |
picchā-srutau guda-bhraṃśe pravāhaṇa-rujāsu vā

picchā-vastiḥ prayoktavyaḥ kṣata-kṣīṇa-balāvahaḥ |
prapauṇḍarīka-siddhena sarpiṣā cānuvāsanam

raktaṃ viṭ-sahitaṃ pūrvaṃ paścād vā yo 'tisāryate |
śatāvarī-ghṛtaṃ tasya lehārtham upakalpayet

śarkarārdhāṃśakaṃ līḍhaṃ nava-nītaṃ navoddhṛtam |
kṣaudra-pādaṃ jayec chīghraṃ taṃ vikāraṃ hitāśinaḥ

nyagrodhodumbarāśvattha-śuṅgān āpothya vāsayet |
aho-rātraṃ jale tapte ghṛtaṃ tenāmbhasā pacet

tad ardha-śarkarā-yuktaṃ lehayet kṣaudra-pādikam |
adho vā yadi vāpy urdhvaṃ yasya raktaṃ pravartate

9.102cv adho vā yadi vāty-urdhvaṃ
śleṣmātīsāre vātoktaṃ viśeṣād āma-pācanam |
kartavyam anubandhe 'sya pibet paktvāgni-dīpanam

bilva-karkaṭikā-musta-prāṇadā-viśva-bheṣajam |
vacā-viḍaṅga-bhūtīka-dhānakāmaradāru vā

9.104dv -dhānyakāmaradāru vā
atha-vā pippalī-mūla-pippalī-dvaya-citrakam |
pāṭhāgni-vatsaka-granthi-tiktā-śuṇṭhī-vacābhayāḥ

9.105bv -pippalī-dvaya-citrakān
kvathitā yadi vā piṣṭāḥ śleṣmātīsāra-bheṣajam |
sauvarcala-vacā-vyoṣa-hiṅgu-prativiṣābhayāḥ

pibec chleṣmātisārārtaś cūrṇitāḥ koṣṇa-vāriṇā |
madhyaṃ līḍhvā kapitthasya sa-vyoṣa-kṣaudra-śarkaram

9.107dv sa-kṣaudraṃ vyoṣa-śarkaram
kaṭphalaṃ madhu-yuktaṃ vā mucyate jaṭharāmayāt |
kaṇāṃ madhu-yutāṃ līḍhvā takraṃ pītvā sa-citrakam

bhuktvā vā bāla-bilvāni vyapohaty udarāmayam |
pāṭhā-moca-rasāmbhoda-dhātakī-bilva-nāgaram

su-kṛcchram apy atīsāraṃ guḍa-takreṇa nāśayet |
yavānī-pippalī-mūla-cāturjātaka-nāgaraiḥ

maricāgni-jalājājī-dhānya-sauvarcalaiḥ samaiḥ |
vṛṣāmla-dhātakī-kṛṣṇā-bilva-dāḍima-dīpyakaiḥ

9.111cc vṛkṣāmla-dhātakī-kṛṣṇā- 9.111dc -bilva-dāḍima-tindukaiḥ
tri-guṇaiḥ ṣaḍ-guṇa-sitaiḥ kapitthāṣṭa-guṇaiḥ kṛtaḥ |
cūrṇo 'tīsāra-grahaṇī-kṣaya-gulma-galāmayān

9.112av tri-guṇaiḥ ṣaḍ-guṇa-site 9.112bv kapitthe 'ṣṭa-guṇe kṛtaḥ 9.112dv
-kṣaya-gulmodarāmayān
kāsa-śvāsāgni-sādārśaḥ-pīnasā-rocakāñ jayet |
karṣonmitā tavakṣīrī cāturjātaṃ dvi-kārṣikam

9.113cv karṣonmitaṃ tavakṣīrī- 9.113dv -cāturjātaṃ dvi-kārṣikam
yavānī-dhānyakājājī-granthi-vyoṣaṃ palāṃśakam |
palāni dāḍimād aṣṭau sitāyāś caikataḥ kṛtaḥ

9.114av yavānī-dhānyakājāji 9.114bv granthi-vyoṣaṃ palāṃśakam
guṇaiḥ kapitthāṣṭaka-vac cūrṇo 'yaṃ dāḍimāṣṭakaḥ |
bhojyo vātātisāroktair yathāvasthaṃ khalādibhiḥ

sa-viḍaṅgaḥ sa-maricaḥ sa-kapitthaḥ sa-nāgaraḥ |
cāṅgerī-takra-kolāmlaḥ khalaḥ śleṣmātisāra-jit

kṣīṇe śleṣmaṇi pūrvoktam amlaṃ lākṣādi ṣaṭ-palam |
purāṇaṃ vā ghṛtaṃ dadyād yavāgū-maṇḍa-miśritam

kaṭphalaṃ madhukaṃ lodhraṃ tvag-dāḍima-phalasya ca |
vāta-pittātisāra-ghnaṃ pibet taṇḍula-vāriṇā || 117+1 ||
mustaṃ sātiviṣā dārvī vacā śuṇṭhī ca tat-samam |
kaṣāyaṃ kṣaudra-saṃyuktaṃ śleṣma-vātātisāriṇe || 117+2 ||
pītadāru vacā lodhraṃ kaliṅga-phala-nāgaram |
dāḍimāmbu-yutaṃ dadyāt pitta-śleṣmātisāriṇe || 117+3 ||
vāta-śleṣma-vibandhe vā sravaty ati kaphe 'pi vā |
śūle pravāhikāyāṃ vā picchā-vastiḥ praśasyate

9.118av vāta-śleṣma-vibandhe ca
vacā-bilva-kaṇā-kuṣṭha-śatāhvā-lavaṇānvitaḥ |
bilva-tailena tailena vacādyaiḥ sādhitena vā

bahu-śaḥ kapha-vātārte koṣṇenānvāsanaṃ hitam |
kṣīṇe kaphe gude dīrgha-kālātīsāra-dur-bale

anilaḥ prabalo 'vaśyaṃ sva-sthāna-sthaḥ prajāyate |
sa balī sahasā hanyāt tasmāt taṃ tvarayā jayet

vāyor an-antaraṃ pittaṃ pittasyān-antaraṃ kapham |
jayet pūrvaṃ trayāṇāṃ vā bhaved yo bala-vat-tamaḥ

bhī-śokābhyām api calaḥ śīghraṃ kupyaty atas tayoḥ |
kāryā kriyā vāta-harā harṣaṇāśvāsanāni ca

yasyoccārād vinā mūtraṃ pavano vā pravartate |
dīptāgner laghu-koṣṭhasya śāntas tasyodarāmayaḥ