Aṣṭāṅgahṛdayasūtra · Chapter 62
Cikitsāsthāna
grahaṇīm āśritaṃ doṣam a-jīrṇa-vad upācaret |
atīsārokta-vidhinā tasyāmaṃ ca vipācayet
anna-kāle yavāgv-ādi pañca-kolādibhir yutam |
vitaret paṭu-laghv-annaṃ punar yogāṃś ca dīpanān
dadyāt sātiviṣāṃ peyām āme sāmlāṃ sa-nāgarām |
pāne 'tīsāra-vihitaṃ vāri takraṃ surādi ca
grahaṇī-doṣiṇāṃ takraṃ dīpana-grāhi-lāghavāt |
pathyaṃ madhura-pāki-tvān na ca pitta-pradūṣaṇam
kaṣāyoṣṇa-vikāśi-tvād rūkṣa-tvāc ca kaphe hitam |
vāte svādv-amla-sāndra-tvāt sadyaskam a-vidāhi tat
10.5av kaṣāyoṣṇa-vikāṣi-tvād
caturṇāṃ prastham amlānāṃ try-ūṣaṇāc ca pala-trayam |
lavaṇānāṃ ca catvāri śarkarāyāḥ palāṣṭakam
tac cūrṇaṃ śāka-sūpānna-rāgādiṣv avacārayet |
kāsā-jīrṇā-ruci-śvāsa-hṛt-pāṇḍu-plīha-gulma-nut
10.7dv -hṛt-pārśvāmaya-śūla-nut 10.7dv -hṛt-pāṇḍv-āmaya-śūla-nut
nāgarātiviṣā-mustaṃ pākyam āma-haraṃ pibet |
uṣṇāmbunā vā tat-kalkaṃ nāgaraṃ vātha-vābhayām
sa-saindhavaṃ vacādiṃ vā tad-van madirayātha-vā |
varcasy āme sa-pravāhe pibed vā dāḍimāmbunā
viḍena lavaṇaṃ piṣṭaṃ bilva-citraka-nāgaram |
sāme kaphānile koṣṭha-ruk-kare koṣṇa-vāriṇā
kaliṅga-hiṅgv-ativiṣā-vacā-sauvarcalābhayam |
chardi-hṛd-roga-śūleṣu peyam uṣṇena vāriṇā
pathyā-sauvarcalājājī-cūrṇaṃ marica-saṃyutam |
pippalīṃ nāgaraṃ pāṭhāṃ śārivāṃ bṛhatī-dvayam
citrakaṃ kauṭajaṃ kṣāraṃ tathā lavaṇa-pañcakam |
cūrṇī-kṛtaṃ dadhi-surā-tan-maṇḍoṣṇāmbu-kāñjikaiḥ
pibed agni-vivṛddhy-arthaṃ koṣṭha-vāta-haraṃ param |
paṭūni pañca dvau kṣārau maricaṃ pañca-kolakam
dīpyakaṃ hiṅgu guṭikā bījapūra-rase kṛtā |
kola-dāḍima-toye vā paraṃ pācana-dīpanī
tālīśa-pattra-cavikā-maricānāṃ palaṃ palam |
kṛṣṇā-tan-mūlayor dve dve pale śuṇṭhī-pala-trayam
catur-jātam uśīraṃ ca karṣāṃśaṃ ślakṣṇa-cūrṇitam |
guḍena vaṭakān kṛtvā tri-guṇena sadā bhajet
madya-yūṣa-rasāriṣṭa-mastu-peyā-payo-'nupaḥ |
vāta-śleṣmātmanāṃ chardi-grahaṇī-pārśva-hṛd-rujām
jvara-śvayathu-pāṇḍu-tva-gulma-pānātyayārśasām |
praseka-pīnasa-śvāsa-kāsānāṃ ca nivṛttaye
abhayāṃ nāgara-sthāne dadyāt tatraiva viḍ-grahe |
chardy-ādiṣu ca paitteṣu catur-guṇa-sitānvitāḥ
10.20bv dadyād atraiva viḍ-grahe
pakvena vaṭakāḥ kāryā guḍena sitayāpi vā |
paraṃ hi vahni-saṃparkāl laghimānaṃ bhajanti te
athainaṃ paripakvāmaṃ māruta-grahaṇī-gadam |
dīpanīya-yutaṃ sarpiḥ pāyayed alpa-śo bhiṣak
10.22av athainaṃ paripakvāma- 10.22bv -māruta-grahaṇī-gadam
kiñ-cit-saṃdhukṣite tv agnau sakta-viṇ-mūtra-mārutam |
dvy-ahaṃ try-ahaṃ vā saṃsnehya svinnābhyaktaṃ nirūhayet
tata eraṇḍa-tailena sarpiṣā tailvakena vā |
sa-kṣāreṇānile śānte srasta-doṣaṃ virecayet
śuddha-rūkṣāśayaṃ baddha-varcaskaṃ cānuvāsayet |
dīpanīyāmla-vāta-ghna-siddha-tailena taṃ tataḥ
nirūḍhaṃ ca viriktaṃ ca samyak cāpy anuvāsitam |
laghv-anna-pratisaṃyuktaṃ sarpir abhyāsayet punaḥ
10.26bv samyag vāpy anuvāsitam
pañca-mūlābhayā-vyoṣa-pippalī-mūla-saindhavaiḥ |
rāsnā-kṣāra-dvayājājī-viḍaṅga-śaṭhibhir ghṛtam
śuktena mātuluṅgasya sva-rasenārdrakasya ca |
śuṣka-mūlaka-kolāmla-cukrikā-dāḍimasya ca
takra-mastu-surā-maṇḍa-sauvīraka-tuṣodakaiḥ |
kāñjikena ca tat pakvam agni-dīpti-karaṃ param
śūla-gulmodara-śvāsa-kāsānila-kaphāpaham |
sa-bījapūraka-rasaṃ siddhaṃ vā pāyayed ghṛtam
tailam abhyañjanārthaṃ ca siddham ebhiś calāpaham |
eteṣām auṣadhānāṃ vā pibec cūrṇaṃ sukhāmbunā
vāte śleṣmāvṛte sāme kaphe vā vāyunoddhate |
agner nirvāpakaṃ pittaṃ rekeṇa vamanena vā
hatvā tikta-laghu-grāhi-dīpanair a-vidāhibhiḥ |
annaiḥ saṃdhukṣayed agniṃ cūrṇaiḥ snehaiś ca tiktakaiḥ
paṭola-nimba-trāyantī-tiktā-tiktaka-parpaṭam |
kuṭaja-tvak-phalaṃ mūrvā madhu-śigru-phalaṃ vacā
dārvī-tvak-padmakośīra-yavānī-musta-candanam |
saurāṣṭry-ativiṣā-vyoṣa-tvag-elā-pattra-dāru ca
cūrṇitaṃ madhunā lehyaṃ peyaṃ madyair jalena vā |
hṛt-pāṇḍu-grahaṇī-roga-gulma-śūlā-ruci-jvarān
kāmalāṃ saṃnipātaṃ ca mukha-rogāṃś ca nāśayet |
bhūnimba-kaṭukā-mustā-try-ūṣaṇendrayavān samān
dvau citrakād vatsaka-tvag-bhāgān ṣo-ḍaśa cūrṇayet |
guḍa-śītāmbunā pītaṃ grahaṇī-doṣa-gulma-nut
kāmalā-jvara-pāṇḍu-tva-mehā-rucy-atisāra-jit |
nāgarātiviṣā-mustā-pāṭhā-bilvaṃ rasāñjanam
10.39bv -mehā-rucy-atisāra-nut
kuṭaja-tvak-phalaṃ tiktā dhātakī ca kṛtaṃ rajaḥ |
kṣaudra-taṇḍula-vāribhyāṃ paittike grahaṇī-gade
pravāhikārśo-guda-rug-raktotthāneṣu ceṣyate |
candanaṃ padmakośīraṃ pāṭhāṃ mūrvāṃ kuṭannaṭam
ṣaḍgranthā-śārivāsphotā-saptaparṇāṭarūṣakān |
paṭolodumbarāśvattha-vaṭa-plakṣa-kapītanān
10.42dv -vaṭa-plakṣa-kapītanam
kaṭukāṃ rohiṇīṃ mustāṃ nimbaṃ ca dvi-palāṃśakān |
droṇe 'pāṃ sādhayet tena pacet sarpiḥ picūnmitaiḥ
kirātatiktendrayava-vīrā-māgadhikotpalaiḥ |
pitta-grahaṇyāṃ tat peyaṃ kuṣṭhoktaṃ tiktakaṃ ca yat
grahaṇyāṃ śleṣma-duṣṭāyāṃ tīkṣṇaiḥ pracchardane kṛte |
kaṭv-amla-lavaṇa-kṣāraiḥ kramād agniṃ vivardhayet
pañca-kolābhayā-dhānya-pāṭhā-gandha-palāśakaiḥ |
bījapūra-pragāḍhaiś ca siddhaiḥ peyādi kalpayet
droṇaṃ madhūka-puṣpāṇāṃ viḍaṅgaṃ ca tato 'rdhataḥ |
citrakasya tato 'rdhaṃ ca tathā bhallātakāḍhakam
mañjiṣṭhāṣṭa-palaṃ caitaj jala-droṇa-traye pacet |
droṇa-śeṣaṃ śṛtaṃ śītaṃ madhv-ardhāḍhaka-saṃyutam
elā-mṛṇālāgurubhiś candanena ca rūṣite |
kumbhe māsaṃ sthitaṃ jātam āsavaṃ taṃ prayojayet
10.49cv kumbhe māsa-sthitaṃ jātam
grahaṇīṃ dīpayaty eṣa bṛṃhaṇaḥ pitta-rakta-nut |
śoṣa-kuṣṭha-kilāsānāṃ pramehāṇāṃ ca nāśanaḥ
10.50bv bṛṃhaṇo rakta-pitta-nut
madhūka-puṣpa-sva-rasaṃ śṛtam ardha-kṣayī-kṛtam |
kṣaudra-pāda-yutaṃ śītaṃ pūrva-vat saṃnidhāpayet
10.51av madhūka-puṣpa-kuḍavaṃ
tat piban grahaṇī-doṣān jayet sarvān hitāśanaḥ |
tad-vad drākṣekṣu-kharjūra-sva-rasān āsutān pibet
hiṅgu-tiktā-vacā-mādrī-pāṭhendrayava-gokṣuram |
pañca-kolaṃ ca karṣāṃśaṃ palāṃśaṃ paṭu-pañcakam
ghṛta-taila-dvi-kuḍave dadhnaḥ prastha-dvaye ca tat |
āpothya kvāthayed agnau mṛdāv anugate rase
antar-dhūmaṃ tato dagdhvā cūrṇī-kṛtya ghṛtāplutam |
pibet pāṇi-talaṃ tasmiñ jīrṇe syān madhurāśanaḥ
vāta-śleṣmāmayān sarvān hanyād viṣa-garāṃś ca saḥ |
bhūnimbaṃ rohiṇīṃ tiktāṃ paṭolaṃ nimba-parpaṭam
dagdhvā māhiṣa-mūtreṇa pibed agni-vivardhanam |
dve haridre vacā kuṣṭhaṃ citrakaḥ kaṭu-rohiṇī
mustā ca cchāga-mūtreṇa siddhaḥ kṣāro 'gni-vardhanaḥ |
catuḥ-palaṃ sudhā-kāṇḍāt tri-palaṃ lavaṇa-trayāt
10.58dv tri-phalā-lavaṇāni ca
vārtāka-kuḍavaṃ cārkād aṣṭau dve citrakāt pale |
dagdhvā rasena vārtākād guṭikā bhojanottarāḥ
10.59av vārtākāt kuḍavaṃ cārkād
bhuktam annaṃ pacanty āśu kāsa-śvāsārśasāṃ hitāḥ |
viṣūcikā-pratiśyāya-hṛd-roga-śamanāś ca tāḥ
mātuluṅga-śaṭhī-rāsnā-kaṭu-traya-harītaki |
svarjikā-yāva-śūkākhyau kṣārau pañca-paṭūni ca
10.61bv -kaṭu-traya-harītakīḥ
sukhāmbu-pītaṃ tac-cūrṇaṃ bala-varṇāgni-vardhanam |
ślaiṣmike grahaṇī-doṣe sa-vāte tair ghṛtaṃ pacet
dhānvantaraṃ ṣaṭ-palaṃ ca bhallātaka-ghṛtābhayam |
viḍa-kācoṣa-lavaṇa-svarjikā-yāva-śūka-jān
saptalāṃ kaṇṭakārīṃ ca citrakaṃ caikato dahet |
sapta-kṛtvaḥ srutasyāsya kṣārasyārdhāḍhake pacet
āḍhakaṃ sarpiṣaḥ peyaṃ tad agni-bala-vṛddhaye |
nicaye pañca karmāṇi yuñjyāc caitad yathā-balam
praseke ślaiṣmike 'lpāgner dīpanaṃ rūkṣa-tiktakam |
yojyaṃ kṛśasya vyatyāsāt snigdha-rūkṣaṃ kaphodaye
kṣīṇa-kṣāma-śarīrasya dīpanaṃ sneha-saṃyutam |
dīpanaṃ bahu-pittasya tiktaṃ madhurakair yutam
sneho 'mla-lavaṇair yukto bahu-vātasya śasyate |
sneham eva paraṃ vidyād dur-balānala-dīpanam
nālaṃ sneha-samiddhasya śamāyānnaṃ su-gurv api |
yo 'lpāgni-tvāt kaphe kṣīṇe varcaḥ pakvam api ślatham
muñcet paṭv-auṣadha-yutaṃ sa pibed alpa-śo ghṛtam |
tena sva-mārgam ānītaḥ sva-karmaṇi niyojitaḥ
samāno dīpayaty agnim agneḥ saṃdhukṣako hi saḥ |
purīṣaṃ yaś ca kṛcchreṇa kaṭhina-tvād vimuñcati
10.71bv agneḥ saṃdhukṣako hy asau
sa ghṛtaṃ lavaṇair yuktaṃ naro 'nnāvagrahaṃ pibet |
raukṣyān mande 'nale sarpis tailaṃ vā dīpanaiḥ pibet
kṣāra-cūrṇāsavāriṣṭan mande snehāti-pānataḥ |
udāvartāt tu yoktavyā nirūha-sneha-vastayaḥ
10.73cv udāvartāt prayoktavyā
doṣāti-vṛddhyā mande 'gnau saṃśuddho 'nna-vidhiṃ caret |
vyādhi-muktasya mande 'gnau sarpir eva tu dīpanam
10.74bv saṃśuddho 'nna-vidhiṃ bhajet
adhvopavāsa-kṣāma-tvair yavāgvā pāyayed ghṛtam |
annāvapīḍitaṃ balyaṃ dīpanaṃ bṛṃhaṇaṃ ca tat
dīrgha-kāla-prasaṅgāt tu kṣāma-kṣīṇa-kṛśān narān |
prasahānāṃ rasaiḥ sāmlair bhojayet piśitāśinām
laghūṣṇa-kaṭu-śodhi-tvād dīpayanty āśu te 'nalam |
māṃsopacita-māṃsa-tvāt paraṃ ca bala-vardhanāḥ
10.77av laghūṣṇa-kaṭu-śodhi-tvair
snehāsava-surāriṣṭa-cūrṇa-kvātha-hitāśanaiḥ |
samyak-prayuktair dehasya balam agneś ca vardhate
dīpto yathaiva sthāṇuś ca bāhyo 'gniḥ sāra-dārubhiḥ |
sa-snehair jāyate tad-vad āhāraiḥ koṣṭha-go 'nalaḥ
nā-bhojanena kāyāgnir dīpyate nāti-bhojanāt |
yathā nir-indhano vahnir alpo vātīndhanāvṛtaḥ
10.80dv alpo vātīndhanānvitaḥ
yadā kṣīṇe kaphe pittaṃ sva-sthāne pavanānugam |
pravṛddhaṃ vardhayaty agniṃ tadāsau sānilo 'nalaḥ
paktvānnam āśu dhātūṃś ca sarvān ojaś ca saṃkṣipan |
mārayet syāt sa nā svastho bhukte jīrṇe tu tāmyati
10.82cv mārayet taṃ sa nā svastho
tṛṭ-kāsa-dāha-mūrchādyā vyādhayo 'ty-agni-saṃbhavāḥ |
tam aty-agniṃ guru-snigdha-manda-sāndra-hima-sthiraiḥ
anna-pānair nayec chāntiṃ dīptam agnim ivāmbubhiḥ |
muhur muhur a-jīrṇe 'pi bhojyāny asyopahārayet
10.84dv bhojyāny asyopakalpayet
nir-indhano 'ntaraṃ labdhvā yathainaṃ na vipādayet |
kṛśarāṃ pāyasaṃ snigdhaṃ paiṣṭikaṃ guḍa-vaikṛtam
10.85bv tathainaṃ na vipādayet
aśnīyād audakānūpa-piśitāni bhṛtāni ca |
matsyān viśeṣataḥ ślakṣṇān sthira-toya-carāś ca ye
āvikaṃ su-bhṛtaṃ māṃsam adyād aty-agni-vāraṇam |
payaḥ saha-madhūcchiṣṭaṃ ghṛtaṃ vā tṛṣitaḥ pibet
godhūma-cūrṇaṃ payasā bahu-sarpiḥ-pariplutam |
ānūpa-rasa-yuktān vā snehāṃs taila-vivarjitān
śyāmā-trivṛd-vipakvaṃ vā payo dadyād virecanam |
a-sakṛt pitta-haraṇaṃ pāyasa-pratibhojanam
yat kiñ-cid guru medyaṃ ca śleṣma-kāri ca bhojanam |
sarvaṃ tad aty-agni-hitaṃ bhuktvā ca svapanaṃ divā
āhāram agniḥ pacati doṣān āhāra-varjitaḥ |
dhātūn kṣīṇeṣu doṣeṣu jīvitaṃ dhātu-saṃkṣaye
etat prakṛtyaiva viruddham annaṃ saṃyoga-saṃskāra-vaśena cedam |
ity-ādi a-vijñāya yatheṣṭa-ceṣṭāś caranti yat sāgni-balasya śaktiḥ
tasmād agniṃ pālayet sarva-yatnais tasmin naṣṭe yāti nā nāśam eva |
doṣair graste grasyate roga-saṃghair yukte tu syān nī-rujo dīrgha-jīvī
Original text: Aṣṭāṅgahṛdayasūtra · Data entry R. P. Das R. E. Emmerick · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0