Language

ENहिગુ
Scripture Library

Aṣṭāṅgahṛdayasūtra · Chapter 62

62.1

Cikitsāsthāna
grahaṇīm āśritaṃ doṣam a-jīrṇa-vad upācaret |
atīsārokta-vidhinā tasyāmaṃ ca vipācayet

62.2

anna-kāle yavāgv-ādi pañca-kolādibhir yutam |
vitaret paṭu-laghv-annaṃ punar yogāṃś ca dīpanān

62.3

dadyāt sātiviṣāṃ peyām āme sāmlāṃ sa-nāgarām |
pāne 'tīsāra-vihitaṃ vāri takraṃ surādi ca

62.4

grahaṇī-doṣiṇāṃ takraṃ dīpana-grāhi-lāghavāt |
pathyaṃ madhura-pāki-tvān na ca pitta-pradūṣaṇam

62.5

kaṣāyoṣṇa-vikāśi-tvād rūkṣa-tvāc ca kaphe hitam |
vāte svādv-amla-sāndra-tvāt sadyaskam a-vidāhi tat

62.6

10.5av kaṣāyoṣṇa-vikāṣi-tvād
caturṇāṃ prastham amlānāṃ try-ūṣaṇāc ca pala-trayam |
lavaṇānāṃ ca catvāri śarkarāyāḥ palāṣṭakam

62.7

tac cūrṇaṃ śāka-sūpānna-rāgādiṣv avacārayet |
kāsā-jīrṇā-ruci-śvāsa-hṛt-pāṇḍu-plīha-gulma-nut

62.8

10.7dv -hṛt-pārśvāmaya-śūla-nut 10.7dv -hṛt-pāṇḍv-āmaya-śūla-nut
nāgarātiviṣā-mustaṃ pākyam āma-haraṃ pibet |
uṣṇāmbunā vā tat-kalkaṃ nāgaraṃ vātha-vābhayām

62.9

sa-saindhavaṃ vacādiṃ vā tad-van madirayātha-vā |
varcasy āme sa-pravāhe pibed vā dāḍimāmbunā

62.10

viḍena lavaṇaṃ piṣṭaṃ bilva-citraka-nāgaram |
sāme kaphānile koṣṭha-ruk-kare koṣṇa-vāriṇā

62.11

kaliṅga-hiṅgv-ativiṣā-vacā-sauvarcalābhayam |
chardi-hṛd-roga-śūleṣu peyam uṣṇena vāriṇā

62.12

pathyā-sauvarcalājājī-cūrṇaṃ marica-saṃyutam |
pippalīṃ nāgaraṃ pāṭhāṃ śārivāṃ bṛhatī-dvayam

62.13

citrakaṃ kauṭajaṃ kṣāraṃ tathā lavaṇa-pañcakam |
cūrṇī-kṛtaṃ dadhi-surā-tan-maṇḍoṣṇāmbu-kāñjikaiḥ

62.14

pibed agni-vivṛddhy-arthaṃ koṣṭha-vāta-haraṃ param |
paṭūni pañca dvau kṣārau maricaṃ pañca-kolakam

62.15

dīpyakaṃ hiṅgu guṭikā bījapūra-rase kṛtā |
kola-dāḍima-toye vā paraṃ pācana-dīpanī

62.16

tālīśa-pattra-cavikā-maricānāṃ palaṃ palam |
kṛṣṇā-tan-mūlayor dve dve pale śuṇṭhī-pala-trayam

62.17

catur-jātam uśīraṃ ca karṣāṃśaṃ ślakṣṇa-cūrṇitam |
guḍena vaṭakān kṛtvā tri-guṇena sadā bhajet

62.18

madya-yūṣa-rasāriṣṭa-mastu-peyā-payo-'nupaḥ |
vāta-śleṣmātmanāṃ chardi-grahaṇī-pārśva-hṛd-rujām

62.19

jvara-śvayathu-pāṇḍu-tva-gulma-pānātyayārśasām |
praseka-pīnasa-śvāsa-kāsānāṃ ca nivṛttaye

62.20

abhayāṃ nāgara-sthāne dadyāt tatraiva viḍ-grahe |
chardy-ādiṣu ca paitteṣu catur-guṇa-sitānvitāḥ

62.21

10.20bv dadyād atraiva viḍ-grahe
pakvena vaṭakāḥ kāryā guḍena sitayāpi vā |
paraṃ hi vahni-saṃparkāl laghimānaṃ bhajanti te

62.22

athainaṃ paripakvāmaṃ māruta-grahaṇī-gadam |
dīpanīya-yutaṃ sarpiḥ pāyayed alpa-śo bhiṣak

62.23

10.22av athainaṃ paripakvāma- 10.22bv -māruta-grahaṇī-gadam
kiñ-cit-saṃdhukṣite tv agnau sakta-viṇ-mūtra-mārutam |
dvy-ahaṃ try-ahaṃ vā saṃsnehya svinnābhyaktaṃ nirūhayet

62.24

tata eraṇḍa-tailena sarpiṣā tailvakena vā |
sa-kṣāreṇānile śānte srasta-doṣaṃ virecayet

62.25

śuddha-rūkṣāśayaṃ baddha-varcaskaṃ cānuvāsayet |
dīpanīyāmla-vāta-ghna-siddha-tailena taṃ tataḥ

62.26

nirūḍhaṃ ca viriktaṃ ca samyak cāpy anuvāsitam |
laghv-anna-pratisaṃyuktaṃ sarpir abhyāsayet punaḥ

62.27

10.26bv samyag vāpy anuvāsitam
pañca-mūlābhayā-vyoṣa-pippalī-mūla-saindhavaiḥ |
rāsnā-kṣāra-dvayājājī-viḍaṅga-śaṭhibhir ghṛtam

62.28

śuktena mātuluṅgasya sva-rasenārdrakasya ca |
śuṣka-mūlaka-kolāmla-cukrikā-dāḍimasya ca

62.29

takra-mastu-surā-maṇḍa-sauvīraka-tuṣodakaiḥ |
kāñjikena ca tat pakvam agni-dīpti-karaṃ param

62.30

śūla-gulmodara-śvāsa-kāsānila-kaphāpaham |
sa-bījapūraka-rasaṃ siddhaṃ vā pāyayed ghṛtam

62.31

tailam abhyañjanārthaṃ ca siddham ebhiś calāpaham |
eteṣām auṣadhānāṃ vā pibec cūrṇaṃ sukhāmbunā

62.32

vāte śleṣmāvṛte sāme kaphe vā vāyunoddhate |
agner nirvāpakaṃ pittaṃ rekeṇa vamanena vā

62.33

hatvā tikta-laghu-grāhi-dīpanair a-vidāhibhiḥ |
annaiḥ saṃdhukṣayed agniṃ cūrṇaiḥ snehaiś ca tiktakaiḥ

62.34

paṭola-nimba-trāyantī-tiktā-tiktaka-parpaṭam |
kuṭaja-tvak-phalaṃ mūrvā madhu-śigru-phalaṃ vacā

62.35

dārvī-tvak-padmakośīra-yavānī-musta-candanam |
saurāṣṭry-ativiṣā-vyoṣa-tvag-elā-pattra-dāru ca

62.36

cūrṇitaṃ madhunā lehyaṃ peyaṃ madyair jalena vā |
hṛt-pāṇḍu-grahaṇī-roga-gulma-śūlā-ruci-jvarān

62.37

kāmalāṃ saṃnipātaṃ ca mukha-rogāṃś ca nāśayet |
bhūnimba-kaṭukā-mustā-try-ūṣaṇendrayavān samān

62.38

dvau citrakād vatsaka-tvag-bhāgān ṣo-ḍaśa cūrṇayet |
guḍa-śītāmbunā pītaṃ grahaṇī-doṣa-gulma-nut

62.39

kāmalā-jvara-pāṇḍu-tva-mehā-rucy-atisāra-jit |
nāgarātiviṣā-mustā-pāṭhā-bilvaṃ rasāñjanam

62.40

10.39bv -mehā-rucy-atisāra-nut
kuṭaja-tvak-phalaṃ tiktā dhātakī ca kṛtaṃ rajaḥ |
kṣaudra-taṇḍula-vāribhyāṃ paittike grahaṇī-gade

62.41

pravāhikārśo-guda-rug-raktotthāneṣu ceṣyate |
candanaṃ padmakośīraṃ pāṭhāṃ mūrvāṃ kuṭannaṭam

62.42

ṣaḍgranthā-śārivāsphotā-saptaparṇāṭarūṣakān |
paṭolodumbarāśvattha-vaṭa-plakṣa-kapītanān

62.43

10.42dv -vaṭa-plakṣa-kapītanam
kaṭukāṃ rohiṇīṃ mustāṃ nimbaṃ ca dvi-palāṃśakān |
droṇe 'pāṃ sādhayet tena pacet sarpiḥ picūnmitaiḥ

62.44

kirātatiktendrayava-vīrā-māgadhikotpalaiḥ |
pitta-grahaṇyāṃ tat peyaṃ kuṣṭhoktaṃ tiktakaṃ ca yat

62.45

grahaṇyāṃ śleṣma-duṣṭāyāṃ tīkṣṇaiḥ pracchardane kṛte |
kaṭv-amla-lavaṇa-kṣāraiḥ kramād agniṃ vivardhayet

62.46

pañca-kolābhayā-dhānya-pāṭhā-gandha-palāśakaiḥ |
bījapūra-pragāḍhaiś ca siddhaiḥ peyādi kalpayet

62.47

droṇaṃ madhūka-puṣpāṇāṃ viḍaṅgaṃ ca tato 'rdhataḥ |
citrakasya tato 'rdhaṃ ca tathā bhallātakāḍhakam

62.48

mañjiṣṭhāṣṭa-palaṃ caitaj jala-droṇa-traye pacet |
droṇa-śeṣaṃ śṛtaṃ śītaṃ madhv-ardhāḍhaka-saṃyutam

62.49

elā-mṛṇālāgurubhiś candanena ca rūṣite |
kumbhe māsaṃ sthitaṃ jātam āsavaṃ taṃ prayojayet

62.50

10.49cv kumbhe māsa-sthitaṃ jātam
grahaṇīṃ dīpayaty eṣa bṛṃhaṇaḥ pitta-rakta-nut |
śoṣa-kuṣṭha-kilāsānāṃ pramehāṇāṃ ca nāśanaḥ

62.51

10.50bv bṛṃhaṇo rakta-pitta-nut
madhūka-puṣpa-sva-rasaṃ śṛtam ardha-kṣayī-kṛtam |
kṣaudra-pāda-yutaṃ śītaṃ pūrva-vat saṃnidhāpayet

62.52

10.51av madhūka-puṣpa-kuḍavaṃ
tat piban grahaṇī-doṣān jayet sarvān hitāśanaḥ |
tad-vad drākṣekṣu-kharjūra-sva-rasān āsutān pibet

62.53

hiṅgu-tiktā-vacā-mādrī-pāṭhendrayava-gokṣuram |
pañca-kolaṃ ca karṣāṃśaṃ palāṃśaṃ paṭu-pañcakam

62.54

ghṛta-taila-dvi-kuḍave dadhnaḥ prastha-dvaye ca tat |
āpothya kvāthayed agnau mṛdāv anugate rase

62.55

antar-dhūmaṃ tato dagdhvā cūrṇī-kṛtya ghṛtāplutam |
pibet pāṇi-talaṃ tasmiñ jīrṇe syān madhurāśanaḥ

62.56

vāta-śleṣmāmayān sarvān hanyād viṣa-garāṃś ca saḥ |
bhūnimbaṃ rohiṇīṃ tiktāṃ paṭolaṃ nimba-parpaṭam

62.57

dagdhvā māhiṣa-mūtreṇa pibed agni-vivardhanam |
dve haridre vacā kuṣṭhaṃ citrakaḥ kaṭu-rohiṇī

62.58

mustā ca cchāga-mūtreṇa siddhaḥ kṣāro 'gni-vardhanaḥ |
catuḥ-palaṃ sudhā-kāṇḍāt tri-palaṃ lavaṇa-trayāt

62.59

10.58dv tri-phalā-lavaṇāni ca
vārtāka-kuḍavaṃ cārkād aṣṭau dve citrakāt pale |
dagdhvā rasena vārtākād guṭikā bhojanottarāḥ

62.60

10.59av vārtākāt kuḍavaṃ cārkād
bhuktam annaṃ pacanty āśu kāsa-śvāsārśasāṃ hitāḥ |
viṣūcikā-pratiśyāya-hṛd-roga-śamanāś ca tāḥ

62.61

mātuluṅga-śaṭhī-rāsnā-kaṭu-traya-harītaki |
svarjikā-yāva-śūkākhyau kṣārau pañca-paṭūni ca

62.62

10.61bv -kaṭu-traya-harītakīḥ
sukhāmbu-pītaṃ tac-cūrṇaṃ bala-varṇāgni-vardhanam |
ślaiṣmike grahaṇī-doṣe sa-vāte tair ghṛtaṃ pacet

62.63

dhānvantaraṃ ṣaṭ-palaṃ ca bhallātaka-ghṛtābhayam |
viḍa-kācoṣa-lavaṇa-svarjikā-yāva-śūka-jān

62.64

saptalāṃ kaṇṭakārīṃ ca citrakaṃ caikato dahet |
sapta-kṛtvaḥ srutasyāsya kṣārasyārdhāḍhake pacet

62.65

āḍhakaṃ sarpiṣaḥ peyaṃ tad agni-bala-vṛddhaye |
nicaye pañca karmāṇi yuñjyāc caitad yathā-balam

62.66

praseke ślaiṣmike 'lpāgner dīpanaṃ rūkṣa-tiktakam |
yojyaṃ kṛśasya vyatyāsāt snigdha-rūkṣaṃ kaphodaye

62.67

kṣīṇa-kṣāma-śarīrasya dīpanaṃ sneha-saṃyutam |
dīpanaṃ bahu-pittasya tiktaṃ madhurakair yutam

62.68

sneho 'mla-lavaṇair yukto bahu-vātasya śasyate |
sneham eva paraṃ vidyād dur-balānala-dīpanam

62.69

nālaṃ sneha-samiddhasya śamāyānnaṃ su-gurv api |
yo 'lpāgni-tvāt kaphe kṣīṇe varcaḥ pakvam api ślatham

62.70

muñcet paṭv-auṣadha-yutaṃ sa pibed alpa-śo ghṛtam |
tena sva-mārgam ānītaḥ sva-karmaṇi niyojitaḥ

62.71

samāno dīpayaty agnim agneḥ saṃdhukṣako hi saḥ |
purīṣaṃ yaś ca kṛcchreṇa kaṭhina-tvād vimuñcati

62.72

10.71bv agneḥ saṃdhukṣako hy asau
sa ghṛtaṃ lavaṇair yuktaṃ naro 'nnāvagrahaṃ pibet |
raukṣyān mande 'nale sarpis tailaṃ vā dīpanaiḥ pibet

62.73

kṣāra-cūrṇāsavāriṣṭan mande snehāti-pānataḥ |
udāvartāt tu yoktavyā nirūha-sneha-vastayaḥ

62.74

10.73cv udāvartāt prayoktavyā
doṣāti-vṛddhyā mande 'gnau saṃśuddho 'nna-vidhiṃ caret |
vyādhi-muktasya mande 'gnau sarpir eva tu dīpanam

62.75

10.74bv saṃśuddho 'nna-vidhiṃ bhajet
adhvopavāsa-kṣāma-tvair yavāgvā pāyayed ghṛtam |
annāvapīḍitaṃ balyaṃ dīpanaṃ bṛṃhaṇaṃ ca tat

62.76

dīrgha-kāla-prasaṅgāt tu kṣāma-kṣīṇa-kṛśān narān |
prasahānāṃ rasaiḥ sāmlair bhojayet piśitāśinām

62.77

laghūṣṇa-kaṭu-śodhi-tvād dīpayanty āśu te 'nalam |
māṃsopacita-māṃsa-tvāt paraṃ ca bala-vardhanāḥ

62.78

10.77av laghūṣṇa-kaṭu-śodhi-tvair
snehāsava-surāriṣṭa-cūrṇa-kvātha-hitāśanaiḥ |
samyak-prayuktair dehasya balam agneś ca vardhate

62.79

dīpto yathaiva sthāṇuś ca bāhyo 'gniḥ sāra-dārubhiḥ |
sa-snehair jāyate tad-vad āhāraiḥ koṣṭha-go 'nalaḥ

62.80

nā-bhojanena kāyāgnir dīpyate nāti-bhojanāt |
yathā nir-indhano vahnir alpo vātīndhanāvṛtaḥ

62.81

10.80dv alpo vātīndhanānvitaḥ
yadā kṣīṇe kaphe pittaṃ sva-sthāne pavanānugam |
pravṛddhaṃ vardhayaty agniṃ tadāsau sānilo 'nalaḥ

62.82

paktvānnam āśu dhātūṃś ca sarvān ojaś ca saṃkṣipan |
mārayet syāt sa nā svastho bhukte jīrṇe tu tāmyati

62.83

10.82cv mārayet taṃ sa nā svastho
tṛṭ-kāsa-dāha-mūrchādyā vyādhayo 'ty-agni-saṃbhavāḥ |
tam aty-agniṃ guru-snigdha-manda-sāndra-hima-sthiraiḥ

62.84

anna-pānair nayec chāntiṃ dīptam agnim ivāmbubhiḥ |
muhur muhur a-jīrṇe 'pi bhojyāny asyopahārayet

62.85

10.84dv bhojyāny asyopakalpayet
nir-indhano 'ntaraṃ labdhvā yathainaṃ na vipādayet |
kṛśarāṃ pāyasaṃ snigdhaṃ paiṣṭikaṃ guḍa-vaikṛtam

62.86

10.85bv tathainaṃ na vipādayet
aśnīyād audakānūpa-piśitāni bhṛtāni ca |
matsyān viśeṣataḥ ślakṣṇān sthira-toya-carāś ca ye

62.87

āvikaṃ su-bhṛtaṃ māṃsam adyād aty-agni-vāraṇam |
payaḥ saha-madhūcchiṣṭaṃ ghṛtaṃ vā tṛṣitaḥ pibet

62.88

godhūma-cūrṇaṃ payasā bahu-sarpiḥ-pariplutam |
ānūpa-rasa-yuktān vā snehāṃs taila-vivarjitān

62.89

śyāmā-trivṛd-vipakvaṃ vā payo dadyād virecanam |
a-sakṛt pitta-haraṇaṃ pāyasa-pratibhojanam

62.90

yat kiñ-cid guru medyaṃ ca śleṣma-kāri ca bhojanam |
sarvaṃ tad aty-agni-hitaṃ bhuktvā ca svapanaṃ divā

62.91

āhāram agniḥ pacati doṣān āhāra-varjitaḥ |
dhātūn kṣīṇeṣu doṣeṣu jīvitaṃ dhātu-saṃkṣaye

62.92

etat prakṛtyaiva viruddham annaṃ saṃyoga-saṃskāra-vaśena cedam |
ity-ādi a-vijñāya yatheṣṭa-ceṣṭāś caranti yat sāgni-balasya śaktiḥ

62.93

tasmād agniṃ pālayet sarva-yatnais tasmin naṣṭe yāti nā nāśam eva |
doṣair graste grasyate roga-saṃghair yukte tu syān nī-rujo dīrgha-jīvī

Original text: Aṣṭāṅgahṛdayasūtra · Data entry R. P. Das R. E. Emmerick · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0

Esc