અષ્ટાઙ્ગહૃદયસૂત્ર · અધ્યાય 61

8.164દ્વ્ રક્ષેત્ તતસ્ તેષુ વિશેષતો ઽગ્નિમ્
ચિકિત્સાસ્થાન
અતીસારો હિ ભૂયિષ્ઠં ભવત્ય્ આમાશયાન્વયઃ ।
હત્વાગ્નિં વાત-જે ઽપ્ય્ અસ્માત્ પ્રાક્ તસ્મિō̃ લઙ્ઘનં હિતમ્

9.1દ્વ્ પ્રાગ્ અસ્મિō̃ લઙ્ઘનં હિતમ્
શૂલાનાહ-પ્રસેકાર્તં વામયેદ્ અતિસારિણમ્ ।
દોષાઃ સંનિચિતા યે ચ વિદગ્ધાહાર-મૂર્છિતાઃ

અતીસારાય કલ્પન્તે તેષૂપેક્ષૈવ ભેષજમ્ ।
ભૃશોત્ક્લેશ-પ્રવૃત્તેષુ સ્વયમ્ એવ ચલાત્મસુ

ન તુ સંગ્રહણં યોજ્યં પૂર્વમ્ આમાતિસારિણિ ।
અપિ ચાધ્માન-ગુરુ-તા-શૂલ-સ્તૈમિત્ય-કારિણિ

9.4અવ્ પ્રયોજ્યં ન તુ સંગ્રાહિ 9.4બ્વ્ પૂર્વમ્ આમોલ્બણે ન તુ
પ્રાણદા પ્રાણ-દા દોષે વિબદ્ધે સંપ્રવર્તિની ।
પિબેત્ પ્રક્વથિતાસ્ તોયે મધ્ય-દોષો વિશોષયન્

ભૂતિક-પિપ્પલી-શુણ્ઠી-વચા-ધાન્ય-હરીતકીઃ ।
અથ-વા બિલ્વ-ધનિકા-મુસ્ત-નાગર-વાલકમ્

વિડ-પાઠા-વચા-પથ્યા-કૃમિજિન્-નાગરાણિ વા ।
શુણ્ઠી-ઘન-વચા-માદ્રી-બિલ્વ-વત્સક-હિઙ્ગુ વા

શસ્યતે ત્વ્ અલ્પ-દોષાણામ્ ઉપવાસો ઽતિસારિણામ્ ।
વચા-પ્રતિવિષાભ્યાં વા મુસ્તા-પર્પટકેન વા

હ્રીવેર-નાગરાભ્યાં વા વિપક્વં પાયયેજ્ જલમ્ ।
યુક્તે ઽન્ન-કાલે ક્ષુત્-ક્ષામં લઘ્વ્-અન્ન-પ્રતિ ભોજયેત્

9.9દ્વ્ લઘ્વ્ અન્નં પ્રતિભોજયેત્
તથા સ શીઘ્રં પ્રાપ્નોતિ રુચિમ્ અગ્નિ-બલં બલમ્ ।
તક્રેણાવન્તિ-સોમેન યવાગ્વા તર્પણેન વા

સુરયા મધુના વાથ યથા-સાત્મ્યમ્ ઉપાચરેત્ ।
ભોજ્યાનિ કલ્પયેદ્ ઊર્ધ્વં ગ્રાહિ-દીપન-પાચનૈઃ

9.11અવ્ સુરયા મધુના ચાથ
બાલ-બિલ્વ-શઠી-ધાન્ય-હિઙ્ગુ-વૃક્ષામ્લ-દાડિમૈઃ ।
પલાશ-હપુષાજાજી-યવાની-વિડ-સૈન્ધવૈઃ

લઘુના પઞ્ચ-મૂલેન પઞ્ચ-કોલેન પાઠયા ।
શાલિપર્ણી-બલા-બિલ્વૈઃ પૃશ્નિપર્ણ્યા ચ સાધિતા

દાડિમામ્લા હિતા પેયા કફ-પિત્તે સમુલ્બણે ।
અભયા-પિપ્પલી-મૂલ-બિલ્વૈર્ વાતાનુલોમની

વિબદ્ધં દોષ-બહુલો દીપ્તાગ્નિર્ યો ઽતિસાર્યતે ।
કૃષ્ણા-વિડઙ્ગ-ત્રિ-ફલા-કષાયૈસ્ તં વિરેચયેત્

પેયાં યુઞ્જ્યાદ્ વિરિક્તસ્ય વાત-ઘ્નૈર્ દીપનૈઃ કૃતામ્ ।
આમે પરિણતે યસ્ તુ દીપ્તે ઽગ્નાવ્ ઉપવેશ્યતે

સ-ફેન-પિચ્છં સ-રુજં સ-વિબન્ધં પુનઃ પુનઃ ।
અલ્પાલ્પમ્ અલ્પ-શમલં નિર્-વિડ્ વા સ-પ્રવાહિકમ્

9.17ચ્વ્ અલ્પાલ્પમ્ અલ્પં સ-મલં
દધિ-તૈલ-ઘૃત-ક્ષીરૈઃ સ શુણ્ઠીં સ-ગુડાં પિબેત્ ।
સ્વિન્નાનિ ગુડ-તૈલેન ભક્ષયેદ્ બદરાણિ વા

ગાઢ-વિડ્-વિહિતૈઃ શાકૈર્ બહુ-સ્નેહૈસ્ તથા રસૈઃ ।
ક્ષુધિતં ભોજયેદ્ એનં દધિ-દાડિમ-સાધિતૈઃ

9.19દ્વ્ દધિ-દાડિમ-સંસ્કૃતૈઃ
શાલ્ય્-ઓદનં તિલૈર્ માષૈર્ મુદ્ગૈર્ વા સાધુ સાધિતમ્ ।
શઠ્યા મૂલક-પોતાયાઃ પાઠાયાઃ સ્વસ્તિકસ્ય વા

9.20ચ્વ્ શુણ્ઠ્યા મૂલક-પોતાયાઃ
સૂષા-યવાની-કર્કારુ-ક્ષીરિણી-ચિર્ભટસ્ય વા ।
ઉપોદકાયા જીવન્ત્યા વાકુચ્યા વાસ્તુકસ્ય વા

સુવર્ચલાયાશ્ ચુઞ્ચોર્ વા લોણિકાયા રસૈર્ અપિ ।
કૂર્મ-વર્તક-લોપાક-શિખિ-તિત્તિરિ-કૌક્કુટૈઃ

9.22દ્વ્ -શિખિ-તિત્તિરિ-દક્ષ-જૈઃ
બિલ્વ-મુસ્તાક્ષિ-ભૈષજ્ય-ધાતકી-પુષ્પ-નાગરૈઃ ।
પક્વાતીસાર-જિત્ તક્રે યવાગૂર્ દાધિકી તથા

કપિત્થ-કચ્છુરા-ફઞ્જી-યૂથિકા-વટ-શેલુ-જૈઃ ।
દાડિમી-શણ-કાર્પાસી-શાલ્મલીનાં ચ પલ્લવૈઃ

9.24દ્વ્ -શાલ્મલી-મોચ-પલ્લવૈઃ
કલ્કો બિલ્વ-શલાટૂનાં તિલ-કલ્કશ્ ચ તત્-સમઃ ।
દધ્નઃ સરો ઽમ્લઃ સ-સ્નેહઃ ખલો હન્તિ પ્રવાહિકામ્

મરિચં ધનિકાજાજી તિન્તિડીકં શઠી વિડમ્ ।
દાડિમં ધાતકી પાઠા ત્રિ-ફલા પઞ્ચ-કોલકમ્

યાવ-શૂકં કપિત્થામ્ર-જમ્બૂ-મધ્યં સ-દીપ્યકમ્ ।
પિષ્ટૈઃ ષડ્-ગુણ-બિલ્વૈસ્ તૈર્ દધ્નિ મુદ્ગ-રસે ગુડે

સ્નેહે ચ યમકે સિદ્ધઃ ખલો ઽયમ્ અ-પરાજિતઃ ।
દીપનઃ પાચનો ગ્રાહી રુચ્યો બિમ્બિશિ-નાશનઃ

કોલાનાં બાલ-બિલ્વાનાં કલ્કૈઃ શાલિ-યવસ્ય ચ ।
મુદ્ગ-માષ-તિલાનાં ચ ધાન્ય-યૂષં પ્રકલ્પયેત્

ઐકધ્યં યમકે ભૃષ્ટં દધિ-દાડિમ-સારિકમ્ ।
વર્ચઃ-ક્ષયે શુષ્ક-મુખં શાલ્ય્-અન્નં તેન ભોજયેત્

દધ્નઃ સરં વા યમકે ભૃષ્ટં સ-ગુડ-નાગરમ્ ।
સુરાં વા યમકે ભૃષ્ટાં વ્યઞ્જનાર્થં પ્રયોજયેત્

ફલામ્લં યમકે ભૃષ્ટં યૂષં ગૃઞ્જનકસ્ય વા ।
ભૃષ્ટાન્ વા યમકે સક્તૂન્ ખાદેદ્ વ્યોષાવચૂર્ણિતાન્

માષાન્ સુ-સિદ્ધાંસ્ તદ્-વદ્ વા ઘૃત-મણ્ડોપસેવનાન્ ।
રસં સુ-સિદ્ધ-પૂતં વા છાગ-મેષાન્તર્-આધિ-જમ્

9.33ચ્વ્ રસં સુ-સિદ્ધં પૂતં વા
પચેદ્ દાડિમ-સારામ્લં સ-ધાન્ય-સ્નેહ-નાગરમ્ ।
રક્ત-શાલ્ય્-ઓદનં તેન ભુઞ્જાનઃ પ્રપિબંશ્ ચ તમ્

વર્ચઃ-ક્ષય-કૃતૈર્ આશુ વિકારૈઃ પરિમુચ્યતે ।
બાલ-બિલ્વં ગુડં તૈલં પિપ્પલીં વિશ્વ-ભેષજમ્

9.35દ્વ્ પિપ્પલી-વિશ્વ-ભેષજમ્
લિહ્યાદ્ વાતે પ્રતિહતે સ-શૂલઃ સ-પ્રવાહિકઃ ।
વલ્કલં શાબરં પુષ્પં ધાતક્યા બદરી-દલમ્

9.36બ્વ્ સ-શૂલે સ-પ્રવાહિકે 9.36દ્વ્ ધાતક્યા બદરી-ફલમ્
એરણ્ડ-બિલ્વ-યવ-ગોક્ષુરકામ્લ-સિદ્ધાં પથ્યાં લિહન્ મધુ-યુતામ્ અથ વા ગુડેન ।
કૃચ્છ્ર-પ્રવૃત્તમ્ અતિ-શૂલમ્ અસૃગ્-વિમિશ્રં હન્યાદ્ અવશ્યમ્ અતિસારમ્ ઉદીર્ણ-વેગમ્ ॥
36.1+1 ॥
પિબેદ્ દધિ-સર-ક્ષૌદ્ર-કપિત્થ-સ્વ-રસાપ્લુતમ્ ।
વિબદ્ધ-વાત-વર્ચાસ્ તુ બહુ-શૂલ-પ્રવાહિકઃ

સ-રક્ત-પિચ્છસ્ તૃષ્ણાર્તઃ ક્ષીર-સૌહિત્યમ્ અર્હતિ ।
યમકસ્યોપરિ ક્ષીરં ધારોષ્ણં વા પ્રયોજયેત્

શૃતમ્ એરણ્ડ-મૂલેન બાલ-બિલ્વેન વા પુનઃ ।
પયસ્ય્ ઉત્ક્વાથ્ય મુસ્તાનાં વિંશતિં ત્રિ-ગુણે ઽમ્ભસિ

9.39દ્વ્ વિંશતિં ત્રિ-ગુણામ્ભસિ
ક્ષીરાવશિષ્ટં તત્ પીતં હન્યાદ્ આમં સ-વેદનમ્ ।
પિપ્પલ્યાઃ પિબતઃ સૂક્ષ્મં રજો મરિચ-જન્મ વા

ચિર-કાલાનુષક્તાપિ નશ્યત્ય્ આશુ પ્રવાહિકા ।
નિર્-આમ-રૂપં શૂલાર્તં લઙ્ઘનાદ્યૈશ્ ચ કર્ષિતમ્

રૂક્ષ-કોષ્ઠમ્ અપેક્ષ્યાગ્નિં સ-ક્ષારં પાયયેદ્ ઘૃતમ્ ।
સિદ્ધં દધિ-સુરા-મણ્ડે દશ-મૂલસ્ય ચામ્ભસિ

9.42દ્વ્ દશ-મૂલસ્ય વામ્ભસિ
સિન્ધૂત્થ-પઞ્ચ-કોલાભ્યાં તૈલં સદ્યો ઽર્તિ-નાશનમ્ ।
ષડ્ભિઃ શુણ્ઠ્યાઃ પલૈર્ દ્વાભ્યાં દ્વાભ્યાં ગ્રન્થ્ય્-અગ્નિ-સૈન્ધવાત્

તૈલ-પ્રસ્થં પચેદ્ દધ્ના નિઃ-સારક-રુજાપહમ્ ।
એકતો માંસ-દુગ્ધાજ્યં પુરીષ-ગ્રહ-શૂલ-જિત્

પાનાનુવાસનાભ્યઙ્ગ-પ્રયુક્તં તૈલમ્ એકતઃ ।
તદ્ ધિ વાત-જિતામ્ અગ્ર્યં શૂલં ચ વિ-ગુણો ઽનિલઃ

ધાત્વ્-અન્તરોપમર્દેદ્ધશ્ ચલો વ્યાપી સ્વ-ધામ-ગઃ ।
તૈલં મન્દાનલસ્યાપિ યુક્ત્યા શર્મ-કરં પરમ્

9.46અવ્ ધાત્વ્-અન્તરોપમર્દાદ્ વૈ 9.46અવ્ ધાત્વ્-અન્તરોપમર્દેન
વાય્વ્-આશયે સ-તૈલે હિ બિમ્બિશિર્ નાવતિષ્ઠતે ॥ 46ઊઅબ્ ॥
ક્ષીણે મલે સ્વાયતન-ચ્યુતેષુ દોષાન્તરેષ્વ્ ઈરણ એક-વીરે ।
કો નિષ્ટનન્ પ્રાણિતિ કોષ્ઠ-શૂલી નાન્તર્-બહિસ્-તૈલ-પરો યદિ સ્યાત્

ગુદ-રુગ્-ભ્રંશયોર્ યુઞ્જ્યાત્ સ-ક્ષીરં સાધિતં હવિઃ ॥ 48અબ્ ॥
રસે કોલામ્લ-ચાઙ્ગેર્યોર્ દધ્નિ પિષ્ટે ચ નાગરે ।
તૈર્ એવ ચામ્લૈઃ સંયોજ્ય સિદ્ધં સુ-શ્લક્ષ્ણ-કલ્કિતૈઃ

9.49ચ્વ્ તૈર્ એવ ચામ્લૈઃ સંયુક્તૈઃ
ધાન્યોષણ-વિડાજાજી-પઞ્ચ-કોલક-દાડિમૈઃ ।
યોજયેત્ સ્નેહ-વસ્તિં વા દશ-મૂલેન સાધિતમ્

શઠી-શતાહ્વા-કુષ્ઠૈર્ વા વચયા ચિત્રકેણ વા ।
પ્રવાહણે ગુદ-ભ્રંશે મૂત્રાઘાતે કટી-ગ્રહે

મધુરામ્લૈઃ શૃતં તૈલં ઘૃતં વાપ્ય્ અનુવાસનમ્ ।
પ્રવેશયેદ્ ગુદં ધ્વસ્તમ્ અભ્યક્તં સ્વેદિતં મૃદુ

કુર્યાચ્ ચ ગો-ફણા-બન્ધં મધ્ય-ચ્છિદ્રેણ ચર્મણા ।
પઞ્ચ-મૂલસ્ય મહતઃ ક્વાથં ક્ષીરે વિપાચયેત્

9.53દ્વ્ ક્વાથં ક્ષીરેણ પાચયેત્
ઉન્દુરું ચાન્ત્ર-રહિતં તેન વાત-ઘ્ન-કલ્ક-વત્ ।
તૈલં પચેદ્ ગુદ-ભ્રંશં પાનાભ્યઙ્ગેન તજ્ જયેત્

પૈત્તે તુ સામે તીક્ષ્ણોષ્ણ-વર્જ્યં પ્રાગ્ ઇવ લઙ્ઘનમ્ ।
તૃડ્-વાન્ પિબેત્ ષડ્-અઙ્ગામ્બુ સ-ભૂનિમ્બં સ-શારિવમ્

પેયાદિ ક્ષુધિતસ્યાન્નમ્ અગ્નિ-સંધુક્ષણં હિતમ્ ।
બૃહત્ય્-આદિ-ગણાભીરુ-દ્વિ-બલા-શૂર્પપર્ણિભિઃ

પાયયેદ્ અનુબન્ધે તુ સ-ક્ષૌદ્રં તણ્ડુલામ્ભસા ।
કુટજસ્ય ફલં પિષ્ટં સ-વલ્કં સ-ઘુણપ્રિયમ્

9.57બ્વ્ સ-ક્ષૌદ્રં તણ્ડુલામ્બુના 9.57ચ્વ્ વત્સકસ્ય ફલં પિષ્ટં
પાઠા-વત્સક-બીજ-ત્વગ્-દાર્વી-ગ્રન્થિક-શુણ્ઠિ વા ।
ક્વાથં વાતિવિષા-બિલ્વ-વત્સકોદીચ્ય-મુસ્ત-જમ્

અથ-વાતિવિષા-મૂર્વા-નિશેન્દ્રયવ-તાર્ક્ષ્ય-જમ્ ।
સ-મધ્વ્-અતિવિષા-શુણ્ઠી-મુસ્તેન્દ્રયવ-કટ્ફલમ્

પલં વત્સક-બીજસ્ય શ્રપયિત્વા રસં પિબેત્ ।
યો રસાશી જયેચ્ છીઘ્રં સ પૈત્તં જઠરામયમ્

મુસ્તા-કષાયમ્ એવં વા પિબેન્ મધુ-સમાયુતમ્ ।
સ-ક્ષૌદ્રં શાલ્મલી-વૃન્ત-કષાયં વા હિમાહ્વયમ્

કિરાતતિક્તકં મુસ્તં વત્સકં સ-રસાઞ્જનમ્ ।
કટઙ્કટેરી હ્રીવેરં બિલ્વ-મધ્યં દુરાલભા

તિલા મોચ-રસં લોધ્રં સમઙ્ગા કમલોત્પલમ્ ।
નાગરં ધાતકી-પુષ્પં દાડિમસ્ય ત્વગ્ ઉત્પલમ્

અર્ધ-શ્લોકૈઃ સ્મૃતા યોગાઃ સ-ક્ષૌદ્રાસ્ તણ્ડુલામ્બુના ।
નિશેન્દ્રયવ-લોધ્રૈલા-ક્વાથઃ પક્વાતિસાર-જિત્

9.64દ્વ્ -ક્વાથઃ પક્વાતિસાર-નુત્
નાગરાતિવિષા-મુસ્તા-ભૂનિમ્બામૃત-વત્સકૈઃ ।
સર્વ-જ્વર-હરઃ ક્વાથઃ સર્વાતીસાર-નાશનઃ ॥ 64+1 ॥
ગુડૂચ્ય્-અતિવિષા-ધાન્ય-શુણ્ઠી-બિલ્વાબ્દ-વાલકૈઃ ।
પાઠા-ભૂનિમ્બ-કુટજ-ચન્દનોશીર-પદ્મકૈઃ ॥ 64+2 ॥
કષાયઃ શિતલઃ પેયો જ્વરાતીસાર-શાન્તયે ।
હૃલ્-લાસા-રોચક-ચ્છર્દિ-પિપાસા-દાહ-નાશનઃ ॥ 64+3 ॥
લોધ્રામ્બષ્ઠા-પ્રિયઙ્ગ્વ્-આદિ-ગણાંસ્ તદ્-વત્ પૃથક્ પિબેત્ ।
કટ્વઙ્ગ-વલ્ક-યષ્ટ્ય્-આહ્વ-ફલિની-દાડિમાઙ્કુરૈઃ

પેયા-વિલેપી-ખલકાન્ કુર્યાત્ સ-દધિ-દાડિમાન્ ।
તદ્-વદ્ દધિત્થ-બિલ્વામ્ર-જમ્બૂ-મધ્યૈઃ પ્રકલ્પયેત્

અજા-પયઃ પ્રયોક્તવ્યં નિર્-આમે તેન ચેચ્ છમઃ ।
દોષાધિક્યાન્ ન જાયેત બલિનં તં વિરેચયેત્

વ્યત્યાસેન શકૃદ્-રક્તમ્ ઉપવેશ્યેત યો ઽપિ વા ।
પલાશ-ફલ-નિર્યૂહં યુક્તં વા પયસા પિબેત્

તતો ઽનુ કોષ્ણં પાતવ્યં ક્ષીરમ્ એવ યથા-બલમ્ ।
પ્રવાહિતે તેન મલે પ્રશામ્યત્ય્ ઉદરામયઃ

પલાશ-વત્ પ્રયોજ્યા વા ત્રાયમાણા વિશોધની ।
સંસર્ગ્યાં ક્રિયમાણાયાં શૂલં યદ્ય્ અનુવર્તતે

9.70બ્વ્ ત્રાયમાણા વિશોધને
સ્રુત-દોષસ્ય તં શીઘ્રં યથા-વહ્ન્ય્ અનુવાસયેત્ ।
શતપુષ્પા-વરીભ્યાં ચ બિલ્વેન મધુકેન ચ

તૈલ-પાદં પયો-યુક્તં પક્વમ્ અન્વાસનં ઘૃતમ્ ।
અ-શાન્તાવ્ ઇત્ય્ અતીસારે પિચ્છા-વસ્તિઃ પરં હિતઃ

પરિવેષ્ટ્ય કુશૈર્ આર્દ્રૈર્ આર્દ્ર-વૃન્તાનિ શાલ્મલેઃ ।
કૃષ્ણ-મૃત્તિકયાલિપ્ય સ્વેદયેદ્ ગો-મયાગ્નિના

મૃચ્-છોષે તાનિ સંક્ષુદ્ય તત્-પિણ્ડં મુષ્ટિ-સંમિતમ્ ।
મર્દયેત્ પયસઃ પ્રસ્થે પૂતેનાસ્થાપયેત્ તતઃ

નત-યષ્ટ્ય્-આહ્વ-કલ્કાજ્ય-ક્ષૌદ્ર-તૈલ-વતાનુ ચ ।
સ્નાતો ભુઞ્જીત પયસા જાઙ્ગલેન રસેન વા

પિત્તાતિસાર-જ્વર-શોફ-ગુલ્મ-સમીરણાસ્ર-ગ્રહણી-વિકારાન્ ।
જયત્ય્ અયં શીઘ્રમ્ અતિ-પ્રવૃત્તિં વિરેચનાસ્થાપનયોશ્ ચ વસ્તિઃ

કટ્વઙ્ગ-બિલ્વ-જં ત્વ્ અસ્થિ કપિત્થં સુરસાઞ્જનમ્ ।
લાક્ષા-હરિદ્રે હ્રીવેરં કટ્ફલં શુકનાસિકા ॥ 76+1 ॥
લોધ્રં મોચ-રસં મુસ્તં ધાતકી વટ-શુઙ્ગકાન્ ।
પિષ્ટ્વા તણ્ડુલ-તોયેન વટકાન્ અક્ષ-સંમિતાન્ ॥ 76+2 ॥
પિબેત્ તેનૈવ તોયેન જ્વરાતીસાર-નાશનઃ ।
રક્ત-પ્રસાદનો હ્ય્ એષ શોફાતીસાર-નાશનઃ ॥ 76+3 ॥
ફાણિતં કુટજોત્થં ચ સર્વાતીસાર-નાશનમ્ ।
વત્સકાદિ-સમાયુક્તં સામ્બષ્ઠાદિ સ-માક્ષિકમ્

ની-રુઙ્-નિર્-આમં દીપ્તાગ્નેર્ અપિ સાસ્રં ચિરોત્થિતમ્ ।
નાના-વર્ણમ્ અતીસારં પુટ-પાકૈર્ ઉપાચરેત્

ત્વક્-પિણ્ડાદ્ દીર્ઘવૃન્તસ્ય શ્રીપર્ણી-પત્ત્ર-સંવૃતાત્ ।
મૃલ્-લિપ્તાદ્ અગ્નિના સ્વિન્નાદ્ રસં નિષ્પીડિતં હિમમ્

અતીસારી પિબેદ્ યુક્તં મધુના સિતયાથ-વા ।
એવં ક્ષીરિ-દ્રુમ-ત્વગ્ભિસ્ તત્-પ્રરોહૈશ્ ચ કલ્પયેત્

9.80ચ્વ્ એવં ક્ષીર-દ્રુમ-ત્વગ્ભિસ્
કટ્વઙ્ગ-ત્વગ્-ઘૃત-યુતા સ્વેદિતા સલિલોષ્મણા ।
સ-ક્ષૌદ્રા હન્ત્ય્ અતીસારં બલ-વન્તમ્ અપિ દ્રુતમ્

પિત્તાતીસારી સેવેત પિત્તલાન્ય્ એવ યઃ પુનઃ ।
રક્તાતીસારં કુરુતે તસ્ય પિત્તં સ-તૃડ્-જ્વરમ્

દારુણં ગુદ-પાકં ચ તત્ર ચ્છાગં પયો હિતમ્ ।
પદ્મોત્પલ-સમઙ્ગાભિઃ શૃતં મોચ-રસેન ચ

શારિવા-યષ્ટિ-લોધ્રૈર્ વા પ્રસવૈર્ વા વટાદિ-જૈઃ ।
સ-ક્ષૌદ્ર-શર્કરં પાને ભોજને ગુદ-સેચને

તદ્-વદ્ રસાદયો ઽન્-અમ્લાઃ સાજ્યાઃ પાનાન્નયોર્ હિતાઃ ।
કાશ્મર્ય-ફલ-યૂષશ્ ચ કિઞ્-ચિદ્-અમ્લઃ સ-શર્કરઃ

પયસ્ય્ અર્ધોદકે છાગે હ્રીવેરોત્પલ-નાગરૈઃ ।
પેયા રક્તાતિસાર-ઘ્ની પૃશ્નિપર્ણી-રસાન્વિતા

પ્રાગ્-ભક્તં નવ-નીતં વા લિહ્યાન્ મધુ-સિતા-યુતમ્ ।
બલિન્ય્ અસ્રે ઽસ્રમ્ એવાજં માર્ગં વા ઘૃત-ભર્જિતમ્

ક્ષીરાનુ-પાનં ક્ષીરાશી ત્ર્ય્-અહં ક્ષીરોદ્ભવં ઘૃતમ્ ।
કપિઞ્જલ-રસાશી વા લિહન્ન્ આરોગ્યમ્ અશ્નુતે

પીત્વા શતાવરી-કલ્કં ક્ષીરેણ ક્ષીર-ભોજનઃ ।
રક્તાતીસારં હન્ત્ય્ આશુ તયા વા સાધિતં ઘૃતમ્

લાક્ષા-નાગર-વૈદેહી-કટુકા-દાર્વિ-વલ્કલૈઃ ।
સર્પિઃ સેન્દ્રયવૈઃ સિદ્ધં પેયા-મણ્ડાવચારિતમ્

અતીસારં જયેચ્ છીઘ્રં ત્રિ-દોષમ્ અપિ દારુણમ્ ।
કૃષ્ણ-મૃચ્-છઙ્ખ-યષ્ટ્ય્-આહ્વ-ક્ષૌદ્રાસૃક્-તણ્ડુલોદકમ્

જયત્ય્ અસ્રં પ્રિયઙ્ગુશ્ ચ તણ્ડુલામ્બુ-મધુ-પ્લુતા ।
કલ્કસ્ તિલાનાં કૃષ્ણાનાં શર્કરા-પાઞ્ચભાગિકઃ

9.92દ્વ્ શર્કરા-ભાગ-સંયુતઃ
આજેન પયસા પીતઃ સદ્યો રક્તં નિયચ્છતિ ।
પીત્વા સ-શર્કરા-ક્ષૌદ્રં ચન્દનં તણ્ડુલામ્બુના

દાહ-તૃષ્ણા-પ્રમોહેભ્યો રક્ત-સ્રાવાચ્ ચ મુચ્યતે ।
ગુદસ્ય દાહે પાકે વા સેક-લેપા હિતા હિમાઃ

9.94અવ્ દાહ-તૃષ્ણા-પ્રમેહેભ્યો 9.94દ્વ્ સેકા લેપા હિતા હિમાઃ
અલ્પાલ્પં બહુ-શો રક્તં સ-શૂલમ્ ઉપવેશ્યતે ।
યદા વિબદ્ધો વાયુશ્ ચ કૃચ્છ્રાચ્ ચરતિ વા ન વા

પિચ્છા-વસ્તિં તદા તસ્ય પૂર્વોક્તમ્ ઉપકલ્પયેત્ ।
પલ્લવાન્ જર્જરી-કૃત્ય શિંશિપા-કોવિદારયોઃ

પચેદ્ યવાંશ્ ચ સ ક્વાથે ઘૃત-ક્ષીર-સમન્વિતઃ ।
પિચ્છા-સ્રુતૌ ગુદ-ભ્રંશે પ્રવાહણ-રુજાસુ વા

પિચ્છા-વસ્તિઃ પ્રયોક્તવ્યઃ ક્ષત-ક્ષીણ-બલાવહઃ ।
પ્રપૌણ્ડરીક-સિદ્ધેન સર્પિષા ચાનુવાસનમ્

રક્તં વિટ્-સહિતં પૂર્વં પશ્ચાદ્ વા યો ઽતિસાર્યતે ।
શતાવરી-ઘૃતં તસ્ય લેહાર્થમ્ ઉપકલ્પયેત્

શર્કરાર્ધાંશકં લીઢં નવ-નીતં નવોદ્ધૃતમ્ ।
ક્ષૌદ્ર-પાદં જયેચ્ છીઘ્રં તં વિકારં હિતાશિનઃ

ન્યગ્રોધોદુમ્બરાશ્વત્થ-શુઙ્ગાન્ આપોથ્ય વાસયેત્ ।
અહો-રાત્રં જલે તપ્તે ઘૃતં તેનામ્ભસા પચેત્

તદ્ અર્ધ-શર્કરા-યુક્તં લેહયેત્ ક્ષૌદ્ર-પાદિકમ્ ।
અધો વા યદિ વાપ્ય્ ઉર્ધ્વં યસ્ય રક્તં પ્રવર્તતે

9.102ચ્વ્ અધો વા યદિ વાત્ય્-ઉર્ધ્વં
શ્લેષ્માતીસારે વાતોક્તં વિશેષાદ્ આમ-પાચનમ્ ।
કર્તવ્યમ્ અનુબન્ધે ઽસ્ય પિબેત્ પક્ત્વાગ્નિ-દીપનમ્

બિલ્વ-કર્કટિકા-મુસ્ત-પ્રાણદા-વિશ્વ-ભેષજમ્ ।
વચા-વિડઙ્ગ-ભૂતીક-ધાનકામરદારુ વા

9.104દ્વ્ -ધાન્યકામરદારુ વા
અથ-વા પિપ્પલી-મૂલ-પિપ્પલી-દ્વય-ચિત્રકમ્ ।
પાઠાગ્નિ-વત્સક-ગ્રન્થિ-તિક્તા-શુણ્ઠી-વચાભયાઃ

9.105બ્વ્ -પિપ્પલી-દ્વય-ચિત્રકાન્
ક્વથિતા યદિ વા પિષ્ટાઃ શ્લેષ્માતીસાર-ભેષજમ્ ।
સૌવર્ચલ-વચા-વ્યોષ-હિઙ્ગુ-પ્રતિવિષાભયાઃ

પિબેચ્ છ્લેષ્માતિસારાર્તશ્ ચૂર્ણિતાઃ કોષ્ણ-વારિણા ।
મધ્યં લીઢ્વા કપિત્થસ્ય સ-વ્યોષ-ક્ષૌદ્ર-શર્કરમ્

9.107દ્વ્ સ-ક્ષૌદ્રં વ્યોષ-શર્કરમ્
કટ્ફલં મધુ-યુક્તં વા મુચ્યતે જઠરામયાત્ ।
કણાં મધુ-યુતાં લીઢ્વા તક્રં પીત્વા સ-ચિત્રકમ્

ભુક્ત્વા વા બાલ-બિલ્વાનિ વ્યપોહત્ય્ ઉદરામયમ્ ।
પાઠા-મોચ-રસામ્ભોદ-ધાતકી-બિલ્વ-નાગરમ્

સુ-કૃચ્છ્રમ્ અપ્ય્ અતીસારં ગુડ-તક્રેણ નાશયેત્ ।
યવાની-પિપ્પલી-મૂલ-ચાતુર્જાતક-નાગરૈઃ

મરિચાગ્નિ-જલાજાજી-ધાન્ય-સૌવર્ચલૈઃ સમૈઃ ।
વૃષામ્લ-ધાતકી-કૃષ્ણા-બિલ્વ-દાડિમ-દીપ્યકૈઃ

9.111ચ્ચ્ વૃક્ષામ્લ-ધાતકી-કૃષ્ણા- 9.111દ્ચ્ -બિલ્વ-દાડિમ-તિન્દુકૈઃ
ત્રિ-ગુણૈઃ ષડ્-ગુણ-સિતૈઃ કપિત્થાષ્ટ-ગુણૈઃ કૃતઃ ।
ચૂર્ણો ઽતીસાર-ગ્રહણી-ક્ષય-ગુલ્મ-ગલામયાન્

9.112અવ્ ત્રિ-ગુણૈઃ ષડ્-ગુણ-સિતે 9.112બ્વ્ કપિત્થે ઽષ્ટ-ગુણે કૃતઃ 9.112દ્વ્
-ક્ષય-ગુલ્મોદરામયાન્
કાસ-શ્વાસાગ્નિ-સાદાર્શઃ-પીનસા-રોચકાઞ્ જયેત્ ।
કર્ષોન્મિતા તવક્ષીરી ચાતુર્જાતં દ્વિ-કાર્ષિકમ્

9.113ચ્વ્ કર્ષોન્મિતં તવક્ષીરી- 9.113દ્વ્ -ચાતુર્જાતં દ્વિ-કાર્ષિકમ્
યવાની-ધાન્યકાજાજી-ગ્રન્થિ-વ્યોષં પલાંશકમ્ ।
પલાનિ દાડિમાદ્ અષ્ટૌ સિતાયાશ્ ચૈકતઃ કૃતઃ

9.114અવ્ યવાની-ધાન્યકાજાજિ 9.114બ્વ્ ગ્રન્થિ-વ્યોષં પલાંશકમ્
ગુણૈઃ કપિત્થાષ્ટક-વચ્ ચૂર્ણો ઽયં દાડિમાષ્ટકઃ ।
ભોજ્યો વાતાતિસારોક્તૈર્ યથાવસ્થં ખલાદિભિઃ

સ-વિડઙ્ગઃ સ-મરિચઃ સ-કપિત્થઃ સ-નાગરઃ ।
ચાઙ્ગેરી-તક્ર-કોલામ્લઃ ખલઃ શ્લેષ્માતિસાર-જિત્

ક્ષીણે શ્લેષ્મણિ પૂર્વોક્તમ્ અમ્લં લાક્ષાદિ ષટ્-પલમ્ ।
પુરાણં વા ઘૃતં દદ્યાદ્ યવાગૂ-મણ્ડ-મિશ્રિતમ્

કટ્ફલં મધુકં લોધ્રં ત્વગ્-દાડિમ-ફલસ્ય ચ ।
વાત-પિત્તાતિસાર-ઘ્નં પિબેત્ તણ્ડુલ-વારિણા ॥ 117+1 ॥
મુસ્તં સાતિવિષા દાર્વી વચા શુણ્ઠી ચ તત્-સમમ્ ।
કષાયં ક્ષૌદ્ર-સંયુક્તં શ્લેષ્મ-વાતાતિસારિણે ॥ 117+2 ॥
પીતદારુ વચા લોધ્રં કલિઙ્ગ-ફલ-નાગરમ્ ।
દાડિમામ્બુ-યુતં દદ્યાત્ પિત્ત-શ્લેષ્માતિસારિણે ॥ 117+3 ॥
વાત-શ્લેષ્મ-વિબન્ધે વા સ્રવત્ય્ અતિ કફે ઽપિ વા ।
શૂલે પ્રવાહિકાયાં વા પિચ્છા-વસ્તિઃ પ્રશસ્યતે

9.118અવ્ વાત-શ્લેષ્મ-વિબન્ધે ચ
વચા-બિલ્વ-કણા-કુષ્ઠ-શતાહ્વા-લવણાન્વિતઃ ।
બિલ્વ-તૈલેન તૈલેન વચાદ્યૈઃ સાધિતેન વા

બહુ-શઃ કફ-વાતાર્તે કોષ્ણેનાન્વાસનં હિતમ્ ।
ક્ષીણે કફે ગુદે દીર્ઘ-કાલાતીસાર-દુર્-બલે

અનિલઃ પ્રબલો ઽવશ્યં સ્વ-સ્થાન-સ્થઃ પ્રજાયતે ।
સ બલી સહસા હન્યાત્ તસ્માત્ તં ત્વરયા જયેત્

વાયોર્ અન્-અન્તરં પિત્તં પિત્તસ્યાન્-અન્તરં કફમ્ ।
જયેત્ પૂર્વં ત્રયાણાં વા ભવેદ્ યો બલ-વત્-તમઃ

ભી-શોકાભ્યામ્ અપિ ચલઃ શીઘ્રં કુપ્યત્ય્ અતસ્ તયોઃ ।
કાર્યા ક્રિયા વાત-હરા હર્ષણાશ્વાસનાનિ ચ

યસ્યોચ્ચારાદ્ વિના મૂત્રં પવનો વા પ્રવર્તતે ।
દીપ્તાગ્નેર્ લઘુ-કોષ્ઠસ્ય શાન્તસ્ તસ્યોદરામયઃ