Aṣṭāṅgahṛdayasūtra · Chapter 60
Cikitsāsthāna
kāle sādhāraṇe vy-abhre nāti-dur-balam arśasam |
viśuddha-koṣṭhaṃ laghv-alpam anulomanam āśitam
8.1cv viśuddha-koṣṭhaṃ laghv-annam
śuciṃ kṛta-svasty-ayanaṃ mukta-viṇ-mūtram a-vyatham |
śayane phalake vānya-narotsaṅge vyapāśritam
pūrveṇa kāyenottānaṃ praty-āditya-gudaṃ samam |
samunnata-kaṭī-deśam atha yantraṇa-vāsasā
sakthnoḥ śiro-dharāyāṃ ca parikṣiptam ṛju sthitam |
ālambitaṃ paricaraiḥ sarpiṣābhyakta-pāyave
tato 'smai sarpiṣābhyaktaṃ nidadhyād ṛju yantrakam |
śanair anu-sukhaṃ pāyau tato dṛṣṭvā pravāhaṇāt
yantre praviṣṭaṃ dur-nāma plota-guṇṭhitayānu ca |
śalākayotpīḍya bhiṣag yathokta-vidhinā dahet
8.6av yantre praviṣṭe dur-nāma
kṣāreṇaivārdram itarat kṣāreṇa jvalanena vā |
mahad vā balinaś chittvā vīta-yantram athāturam
sv-abhyakta-pāyu-jaghanam avagāhe nidhāpayet |
nir-vāta-mandira-sthasya tato 'syācāram ādiśet
8.8cv nir-vātāgāra-saṃsthasya
ekaikam iti saptāhāt saptāhāt samupācaret |
prāg dakṣiṇaṃ tato vāmam arśaḥ pṛṣṭhāgra-jaṃ tataḥ
bahv-arśasaḥ su-dagdhasya syād vāyor anuloma-tā |
rucir anne 'gni-paṭu-tā svāsthyaṃ varṇa-balodayaḥ
vasti-śūle tv adho nābher lepayec chlakṣṇa-kalkitaiḥ |
varṣābhū-kuṣṭha-surabhi-miśi-lohāmarāhvayaiḥ
śakṛn-mūtra-pratīghāte pariṣekāvagāhayoḥ |
varaṇālambuṣair aṇḍa-gokaṇṭaka-punarnavaiḥ
8.12av śakṛn-mūtra-parīghāte
suṣavī-surabhībhyāṃ ca kvātham uṣṇaṃ prayojayet |
sa-sneham atha-vā kṣīraṃ tailaṃ vā vāta-nāśanam
yuñjītānnaṃ śakṛd-bhedi snehān vāta-ghna-dīpanān |
athā-prayojya-dāhasya nirgatān kapha-vāta-jān
sa-stambha-kaṇḍū-ruk-śophān abhyajya guda-kīlakān |
bilva-mūlāgnika-kṣāra-kuṣṭhaiḥ siddhena secayet
8.15av saṃrambha-kaṇḍū-ruk-śophān 8.15av saṃstambha-kaṇḍū-ruk-śophān
tailenāhi-biḍāloṣṭra-varāha-vasayātha-vā |
svedayed anu piṇḍena drava-svedena vā punaḥ
kāsīsaṃ saindhavaṃ rāsnā śuṇṭhī kuṣṭhaṃ ca lāṅgalī |
śilābhrakāśvamāraṃ ca jantuhṛd danti-citrakau || 16.1+(1) ||
haritālaṃ tathā svarṇakṣīrī taiś ca pacet samaiḥ |
tailaṃ sudhārka-payasī gavāṃ mūtre catur-guṇe || 16.1+(2) ||
etad abhyaṅgato 'rśāṃsi kṣāra-vat pātayed drutam |
kṣāra-karma-karaṃ hy etan na ca dūṣayate valīm || 16.1+(3) ||
saktūnāṃ piṇḍikābhir vā snigdhānāṃ taila-sarpiṣā |
rāsnāyā hapuṣāyā vā piṇḍair vā kārṣṇyagandhikaiḥ
8.17dv piṇḍair vā kārṣakānvitaiḥ
arka-mūlaṃ śamī-pattram nṛ-keśaḥ sarpa-kañcukam |
mārjāra-carma sarpiś ca dhūpanaṃ hitam arśasām
tathāśvagandhā surasā bṛhatī pippalī ghṛtam |
dhānyāmla-piṣṭair jīmūta-bījais taj-jālakaṃ mṛdu
lepitaṃ chāyayā śuṣkaṃ vartir guda-ja-śātanī |
sa-jāla-mūla-jīmūta-lehe vā kṣāra-saṃyute
guñjā-sūraṇa-kūṣmāṇḍa-bījair vartis tathā-guṇā |
snuk-kṣīrārdra-niśā-lepas tathā go-mūtra-kalkitaiḥ
kṛkavāku-śakṛt-kṛṣṇā-niśā-guñjā-phalais tathā |
snuk-kṣīra-piṣṭaiḥ ṣaḍgranthā-halinī-vāraṇāsthibhiḥ
kulīraśṛṅgī-vijayā-kuṣṭhāruṣkara-tutthakaiḥ |
śigru-mūlaka-jair bījaiḥ pattrair aśvaghna-nimba-jaiḥ
8.23cv śigru-mūlaka-bījair vā
pīlu-mūlena bilvena hiṅgunā ca samanvitaiḥ |
kuṣṭhaṃ śirīṣa-bījāni pippalyaḥ saindhavaṃ guḍaḥ
arka-kṣīraṃ sudhā-kṣīraṃ tri-phalā ca pralepanam |
ārkaṃ payaḥ sudhā-kāṇḍaṃ kaṭukālābu-pallavāḥ
8.25av ārkaṃ payaḥ snuhī-kāṇḍaṃ
karañjo basta-mūtraṃ ca lepanaṃ śreṣṭham arśasām |
ānuvāsanikair lepaḥ pippaly-ādyaiś ca pūjitaḥ
ebhir evauṣadhaiḥ kuryāt tailāny abhyañjanāya ca |
dhūpanālepanābhyaṅgaiḥ prasravanti gudāṅkurāḥ
8.27av ebhir lepauṣadhaiḥ kuryāt 8.27bv tailāny abhyañjanāni ca
saṃcitaṃ duṣṭa-rudhiraṃ tataḥ saṃpadyate sukhī |
a-vartamānam ucchūna-kaṭhinebhyo hared asṛk
arśobhyo jala-jā-śastra-sūcī-kūrcaiḥ punaḥ punaḥ |
śītoṣṇa-snigdha-rūkṣair hi na vyādhir upaśāmyati
8.29cv śītoṣṇa-snigdha-rūkṣādyair
rakte duṣṭe bhiṣak tasmād raktam evāvasecayet |
yo jāto go-rasaḥ kṣīrād vahni-cūrṇāvacūrṇitāt
8.30dv bahu-mūlāvacūrṇitāt
pibaṃs tam eva tenaiva bhuñjāno guda-jān jayet |
kovidārasya mūlānāṃ mathitena rajaḥ piban
8.31dv mathitena rajaḥ pibet
aśnan jīrṇe ca pathyāni mucyate hata-nāmabhiḥ |
guda-śvayathu-śūlārto mandāgnir gaulmikān pibet
hiṅgv-ādīn anu-takraṃ vā khāded guḍa-harītakīm |
takreṇa vā pibet pathyā-vellāgni-kuṭaja-tvacaḥ
8.33av hiṅgv-ādīn anu-takrāṃ vā 8.33cv takreṇa vā pibet pathyāṃ 8.33dv
vellāgni-kuṭaja-tvacaḥ
kaliṅga-magadhā-jyotiḥ-sūraṇān vāṃśa-vardhitān |
koṣṇāmbunā vā tri-paṭu-vyoṣa-hiṅgv-amla-vetasam
yuktaṃ bilva-kapitthābhyāṃ mahauṣadha-viḍena vā |
aruṣkarair yavānyā vā pradadyāt takra-tarpaṇam
8.35cv āruṣkarair yavānyā vā
dadyād vā hapuṣā-hiṅgu-citrakaṃ takra-saṃyutam |
māsaṃ takrānu-pānāni khādet pīlu-phalāni vā
pibed ahar ahas takraṃ nir-anno vā pra-kāmataḥ |
aty-arthaṃ manda-kāyāgnes takram evāvacārayet
8.37cv aty-artha-manda-kāyāgnes
saptāhaṃ vā daśāhaṃ vā māsārdhaṃ māsam eva ca |
bala-kāla-vikāra-jño bhiṣak takraṃ prayojayet
sāyaṃ vā lāja-saktūnāṃ dadyāt takrāvalehikām |
jīrṇe takre pradadyād vā takra-peyāṃ sa-saindhavām
takrānu-pānaṃ sa-snehaṃ takraudanam ataḥ param |
yūṣai rasair vā takrāḍhyaiḥ śālīn bhuñjīta mātrayā
rūkṣam ardhoddhṛta-snehaṃ yataś cān-uddhṛtaṃ ghṛtam |
takraṃ doṣāgni-bala-vit tri-vidhaṃ tat prayojyet
na virohanti guda-jāḥ punas takra-samāhatāḥ |
niṣiktaṃ tad dhi dahati bhūmāv api tṛṇolupam
8.42cv niṣiktaṃ tad vidahati
srotaḥsu takra-śuddheṣu raso dhātūn upaiti yaḥ |
tena puṣṭir balaṃ varṇaḥ paraṃ tuṣṭiś ca jāyate
vāta-śleṣma-vikārāṇāṃ śataṃ ca vinivartate |
mathitaṃ bhājane kṣudra-bṛhatī-phala-lepite
niśāṃ paryuṣitaṃ peyam icchadbhir guda-ja-kṣayam |
dhānyopakuñcikājājī-hapuṣā-pippalī-dvayaiḥ
kāravī-granthika-śaṭhī-yavāny-agni-yavānakaiḥ |
cūrṇitair ghṛta-pātra-sthaṃ nāty-amlaṃ takram āsutam
8.46bv -yavāny-agni-yavānikaiḥ
takrāriṣṭaṃ pibej jātaṃ vyaktāmla-kaṭu kāmataḥ |
dīpanaṃ rocanaṃ varṇyaṃ kapha-vātānulomanam
guda-śvayathu-kaṇḍv-arti-nāśanaṃ bala-vardhanam |
tvacaṃ citraka-mūlasya piṣṭvā kumbhaṃ pralepayet
takraṃ vā dadhi vā tatra jātam arśo-haraṃ pibet |
bhārgy-āsphotāmṛtā-pañca-koleṣv apy eṣa saṃvidhiḥ
piṣṭair gaja-kaṇā-pāṭhā-kāravī-pañca-kolakaiḥ |
tumburv-ajājī-dhanikā-bilva-madhyaiś ca kalpayet
phalāmlān yamaka-snehān peyā-yūṣa-rasādikān |
ebhir evauṣadhaiḥ sādhyaṃ vāri sarpiś ca dīpanam
kramo 'yaṃ bhinna-śakṛtāṃ vakṣyate gāḍha-varcasām |
snehāḍhyaiḥ saktubhir yuktāṃ lavaṇāṃ vāruṇīṃ pibet
lavaṇā eva vā takra-sīdhu-dhānyāmla-vāruṇīḥ |
prāg-bhaktān yamake bhṛṣṭān saktubhiś cāvacūrṇitān
8.53cv prāg-bhaktaṃ yamake bhṛṣṭān
karañja-pallavān khāded vāta-varco-'nulomanān |
sa-guḍaṃ nāgaraṃ pāṭhāṃ guḍa-kṣāra-ghṛtāni vā
8.54cv sa-guḍaṃ nāgaraṃ pāṭhā- 8.54dv -guḍa-kṣāra-ghṛtāni vā
go-mūtrādhyuṣitām adyāt sa-guḍāṃ vā harītakīm |
pathyā-śata-dvayān mūtra-droṇenā-mūtra-saṃkṣayāt
8.55cv pathyā-śata-dvayaṃ mūtra-
pakvāt khādet sa-madhunī dve dve hanti kaphodbhavān |
dur-nāma-kuṣṭha-śvayathu-gulma-mehodara-kṛmīn
8.56av paktvā khādet sa-madhunī
granthy-arbudāpacī-sthaulya-pāṇḍu-rogāḍhya-mārutān |
ajaśṛṅgī-jaṭā-kalkam ajā-mūtreṇa yaḥ pibet
guḍa-vārtāka-bhuk tasya naśyanty āśu gudāṅkurāḥ |
śreṣṭhā-rasena trivṛtāṃ pathyāṃ takreṇa vā saha
pathyāṃ vā pippalī-yuktāṃ ghṛta-bhṛṣṭāṃ guḍānvitām |
atha-vā sa-trivṛd-dantīṃ bhakṣayed anulomanīm
hate gudāśraye doṣe guda-jā yānti saṃkṣayam |
dāḍima-sva-rasājājī-yavānī-guḍa-nāgaraiḥ
8.60av hṛte gudāśraye doṣe
pāṭhayā vā yutaṃ takraṃ vāta-varco-'nulomanam |
sīdhuṃ vā gauḍam atha-vā sa-citraka-mahauṣadham
pibet surāṃ vā hapuṣā-pāṭhā-sauvarcalānvitām |
daśādi-daśakair vṛddhāḥ pippalīr dvi-picuṃ tilān
8.62dv pippalīr dvi-picuṃ tilāt
pītvā kṣīreṇa labhate balaṃ deha-hutāśayoḥ |
duḥsparśakena bilvena yavānyā nāgareṇa vā
8.63dv yavānyā nāgareṇa ca
ekaikenāpi saṃyuktā pāṭhā hanty arśasāṃ rujam |
salilasya vahe paktvā prasthārdham abhayā-tvacām
8.64dv prasthārdham abhayā-tvacam
prasthaṃ dhātryā daśa-palaṃ kapitthānāṃ tato 'rdhataḥ |
viśālāṃ lodhra-marica-kṛṣṇā-vellailavālukam
dvi-palāṃśaṃ pṛthak pāda-śeṣe pūte guḍāt tule |
dattvā prasthaṃ ca dhātakyāḥ sthāpayed ghṛta-bhājane
8.66cv dattvā prasthaṃ tu dhātakyāḥ
pakṣāt sa śīlito 'riṣṭaḥ karoty agniṃ nihanti ca |
guda-ja-grahaṇī-pāṇḍu-kuṣṭhodara-gara-jvarān
śvayathu-plīha-hṛd-roga-gulma-yakṣma-vami-kṛmīn |
jala-droṇe paced dantī-daśa-mūla-varāgnikān
pālikān pāda-śeṣe tu kṣiped guḍa-tulāṃ param |
pūrva-vat sarvam asya syād ānulomi-taras tv ayam
paced durālabhā-prasthaṃ droṇe 'pāṃ prāsṛtaiḥ saha |
dantī-pāṭhāgni-vijayā-vāsāmalaka-nāgaraiḥ
8.70bv droṇe 'pāṃ dvi-palaiḥ saha
tasmin sitā-śataṃ dadyāt pāda-sthe 'nyac ca pūrva-vat |
limpet kumbhaṃ tu phalinī-kṛṣṇā-cavyājya-mākṣikaiḥ
prāg-bhaktam ānulomyāya phalāmlaṃ vā pibed ghṛtam |
cavya-citraka-siddhaṃ vā yava-kṣāra-guḍānvitam
pippalī-mūla-siddhaṃ vā sa-guḍa-kṣāra-nāgaram |
pippalī-pippalī-mūla-dhānakā-dāḍimair ghṛtam
8.73dv -dhānyakā-dāḍimair ghṛtam
dadhnā ca sādhitaṃ vāta-śakṛn-mūtra-vibandha-nut |
palāśa-kṣāra-toyena tri-guṇena paced ghṛtam
8.74bv -śakṛn-mūtra-vibandha-hṛt
vatsakādi-pratīvāpam arśo-ghnaṃ dīpanaṃ param |
pañca-kolābhayā-kṣāra-yavānī-viḍa-saindhavaiḥ
sa-pāṭhā-dhānya-maricaiḥ sa-bilvair dadhi-mat ghṛtam |
sādhayet taj jayaty āśu guda-vaṅkṣaṇa-vedanām
pravāhikāṃ guda-bhraṃśaṃ mūtra-kṛcchraṃ parisravam |
pāṭhājamoda-dhanikā-śvadaṃṣṭrā-pañca-kolakaiḥ
sa-bilvair dadhni cāṅgerī-sva-rase ca catur-guṇe |
hanty ājyaṃ siddham ānāhaṃ mūtra-kṛcchraṃ pravāhikām
guda-bhraṃśārti-guda-ja-grahaṇī-gada-mārutān |
śikhi-tittiri-lāvānāṃ rasān amlān su-saṃskṛtān
dakṣāṇāṃ vartakānāṃ vā dadyād viḍ-vāta-saṃgrahe |
vāstukāgni-trivṛd-dantī-pāṭhāmlīkādi-pallavān
anyac ca kapha-vāta-ghnaṃ śākaṃ ca laghu bhedi ca |
sa-hiṅgu yamake bhṛṣṭaṃ siddhaṃ dadhi-saraiḥ saha
8.81dv siddhaṃ dadhi-sareṇa ca
dhanikā-pañca-kolābhyāṃ piṣṭābhyāṃ dāḍimāmbunā |
ārdrikāyāḥ kisalayaiḥ śakalair ārdrakasya ca
yuktam aṅgāra-dhūpena hṛdyena surabhī-kṛtam |
sa-jīrakaṃ sa-maricaṃ viḍa-sauvarcalotkaṭam
8.83av yuktam aṅgāra-dhūmena
vātottarasya rūkṣasya mandāgner baddha-varcasaḥ |
kalpayed rakta-śāly-anna-vyañjanaṃ śāka-vad rasān
8.84cv kalpayed rakta-śāly-annaṃ 8.84dv vyañjanaṃ śāka-vad rasān 8.84dv
vyañjanāñ chāka-vad rasān
go-godhā-chagaloṣṭrāṇāṃ viśeṣāt kravya-bhojinām |
madirāṃ śārkaraṃ gauḍaṃ sīdhuṃ takraṃ tuṣodakam
ariṣṭaṃ mastu pānīyaṃ pānīyaṃ vālpakaṃ śṛtam |
dhānyena dhānya-śuṇṭhībhyāṃ kaṇṭakārikayātha-vā
ante bhaktasya madhye vā vāta-varco-'nulomanam |
viḍ-vāta-kapha-pittānām ānulomye hi nir-male
gude śāmyanti guda-jāḥ pāvakaś cābhivardhate |
udāvarta-parītā ye ye cāty-arthaṃ virūkṣitāḥ
viloma-vātāḥ śūlārtās teṣv iṣṭam anuvāsanam |
pippalīṃ madanaṃ bilvaṃ śatāhvāṃ madhukaṃ vacām
kuṣṭhaṃ śaṭhīṃ puṣkarākhyaṃ citrakaṃ devadāru ca |
piṣṭvā tailaṃ vipaktavyaṃ dvi-guṇa-kṣīra-saṃyutam
8.90av kuṣṭhaṃ śaṭhīṃ puṣkarāhvaṃ 8.90av kuṣṭhaṃ śaṭhīṃ pauṣkarākhyaṃ
8.90av kuṣṭhaṃ śuṇṭhīṃ puṣkarākhyaṃ
arśasāṃ mūḍha-vātānāṃ tac chreṣṭham anuvāsanam |
guda-niḥsaraṇaṃ śūlaṃ mūtra-kṛcchraṃ pravāhikām
kaṭy-ūru-pṛṣṭha-daurbalyam ānāhaṃ vaṅkṣaṇāśrayam |
picchā-srāvaṃ gude śophaṃ vāta-varco-vinigraham
utthānaṃ bahu-śo yac ca jayet tac cānuvāsanāt |
nirūhaṃ vā prayuñjīta sa-kṣīraṃ pāñcamūlikam
sa-mūtra-sneha-lavaṇaṃ kalkair yuktaṃ phalādibhiḥ |
atha raktārśasāṃ vīkṣya mārutasya kaphasya vā
8.94dv mārutasya kaphasya ca
anubandhaṃ tataḥ snigdhaṃ rūkṣaṃ vā yojayed dhimam |
śakṛc chyāvaṃ kharaṃ rūkṣam adho niryāti nānilaḥ
kaṭy-ūru-guda-śūlaṃ ca hetur yadi ca rūkṣaṇam |
tatrānubandho vātasya śleṣmaṇo yadi viṭ ślathā
śvetā pītā guruḥ snigdhā sa-picchaḥ stimito gudaḥ |
hetuḥ snigdha-gurur vidyād yathā-svaṃ cāsra-lakṣaṇāt
duṣṭe 'sre śodhanaṃ kāryaṃ laṅghanaṃ ca yathā-balam |
yāvac ca doṣaiḥ kāluṣyaṃ srutes tāvad upekṣaṇam
doṣāṇāṃ pācanārthaṃ ca vahni-saṃdhukṣaṇāya ca |
saṃgrahāya ca raktasya paraṃ tiktair upācaret
yat tu prakṣīṇa-doṣasya raktaṃ vātolbaṇasya vā |
snehais tat sādhayet yuktaiḥ pānābhyañjana-vastiṣu
yat tu pittolbaṇaṃ raktaṃ gharma-kāle pravartate |
stambhanīyaṃ tad ekāntān na ced vāta-kaphānugam
sa-kaphe 'sre pibet pākyaṃ śuṇṭhī-kuṭaja-valkalam |
kirātatiktakaṃ śuṇṭhīṃ dhanvayāsaṃ ku-candanam
dārvī-tvaṅ-nimba-sevyāni tvacaṃ vā dāḍimodbhavām |
kuṭaja-tvak-phalaṃ tārkṣyaṃ mākṣikaṃ ghuṇavallabhām
pibet taṇḍula-toyena kalkitaṃ vā mayūrakam |
tulāṃ divyāmbhasi paced ārdrāyāḥ kuṭaja-tvacaḥ
nī-rasāyāṃ tvaci kvāthe dadyāt sūkṣma-rajī-kṛtān |
samaṅgā-phalinī-moca-rasān muṣṭy-aṃśakān samān
taiś ca śakrayavān pūte tato darvī-pralepanam |
paktvāvalehaṃ līḍhvā ca taṃ yathāgni-balaṃ pibet
8.106av taiś ca śakrayavān pūtaṃ
peyāṃ maṇḍaṃ payaś chāgaṃ gavyaṃ vā chāga-dugdha-bhuk |
leho 'yaṃ śamayaty āśu raktātīsāra-pāyu-jān
bala-vad rakta-pittaṃ ca sravad ūrdhvam adho 'pi vā |
kuṭaja-tvak-tulāṃ droṇe paced aṣṭāṃśa-śeṣitam
8.108dv paced aṣṭāṃśa-śeṣitām
kalkī-kṛtya kṣipet tatra tārkṣya-śailaṃ kaṭu-trayam |
lodhra-dvayaṃ moca-rasaṃ balāṃ dāḍima-jaṃ tvacam
bilva-karkaṭikāṃ mustaṃ samaṅgāṃ dhātakī-phalam |
palonmitaṃ daśa-palaṃ kuṭajasyaiva ca tvacaḥ
triṃśat palāni guḍato ghṛtāt pūte ca viṃśatiḥ |
tat pakvaṃ leha-tāṃ yātaṃ dhānye pakṣa-sthitaṃ lihan
sarvārśo-grahaṇī-doṣa-śvāsa-kāsān niyacchati |
lodhraṃ tilān moca-rasaṃ samaṅgāṃ candanotpalam
8.112bv -śvāsa-kāsān nibarhati
pāyayitvāja-dugdhena śālīṃs tenaiva bhojayet |
yaṣṭy-āhva-padmakānantā-payasyā-kṣīra-moraṭam
sa-sitā-madhu pātavyaṃ śīta-toyena tena vā |
lodhra-kaṭvaṅga-kuṭaja-samaṅgā-śālmalī-tvacam
8.114dv -samaṅgā-śālmalī-tvacaḥ
hima-kesara-yaṣṭy-āhva-sevyaṃ vā taṇḍulāmbunā |
yavānīndrayavāḥ pāṭḥā bilvaṃ śuṇṭhī rasāñjanam
cūrṇaś cale hitaḥ śūle pravṛtte cāti-śoṇite |
dugdhikā-kaṇṭakārībhyāṃ siddhaṃ sarpiḥ praśasyate
atha-vā dhātakī-lodhra-kuṭaja-tvak-phalotpalaiḥ |
sa-kesarair yava-kṣāra-dāḍima-sva-rasena vā
śarkarāmbho-ja-kiñjalka-sahitaṃ saha vā tilaiḥ |
abhyastaṃ rakta-guda-jān nava-nītaṃ niyacchati
chāgāni nava-nītājya-kṣīra-māṃsāni jāṅgalaḥ |
an-amlo vā kad-amla vā sa-vāstuka-raso rasaḥ
rakta-śāliḥ saro dadhnaḥ ṣaṣṭikas taruṇī surā |
taruṇaś ca surā-maṇḍaḥ śoṇitasyauṣadhaṃ param
peyā-yūṣa-rasādyeṣu palāṇḍuḥ kevalo 'pi vā |
sa jayaty ulbaṇaṃ raktaṃ mārutaṃ ca prayojitaḥ
vātolbaṇāni prāyeṇa bhavanty asre 'ti-niḥsṛte |
arśāṃsi tasmād adhikaṃ taj-jaye yatnam ācaret
dṛṣṭvāsra-pittaṃ prabalam a-balau ca kaphānilau |
śītopacāraḥ kartavyaḥ sarva-thā tat-praśāntaye
na ced evaṃ śamas tasya snigdhoṣṇais tarpayet tataḥ |
rasaiḥ koṣṇaiś ca sarpirbhir avapīḍaka-yojitaiḥ
8.124av yadā caivaṃ śamo na syāt
secayet taṃ kavoṣṇaiś ca kāmaṃ taila-payo-ghṛtaiḥ |
yavāsa-kuśa-kāśānāṃ mūlaṃ puṣpaṃ ca śālmaleḥ
nyagrodhodumbarāśvattha-śuṅgāś ca dvi-palonmitāḥ |
tri-prasthe salilasyaitat kṣīra-prasthe ca sādhayet
kṣīra-śeṣe kaṣāye ca tasmin pūte vimiśrayet |
kalkī-kṛtaṃ moca-rasaṃ samaṅgāṃ candanotpalam
priyaṅguṃ kauṭajaṃ bījaṃ kamalasya ca kesaram |
picchā-vastir ayaṃ siddhaḥ sa-ghṛta-kṣaudra-śarkaraḥ
pravāhikā-guda-bhraṃśa-rakta-srāva-jvarāpahaḥ |
yaṣṭy-āhva-puṇḍarīkeṇa tathā moca-rasādibhiḥ
kṣīra-dvi-guṇitaḥ pakvo deyaḥ sneho 'nuvāsanam |
madhukotpala-lodhrāmbu samaṅgā bilva-candanam
cavikātiviṣā mustaṃ pāṭhā kṣāro yavāgra-jaḥ |
dārvī-tvaṅ nāgaraṃ māṃsī citrako devadāru ca
cāṅgerī-sva-rase sarpiḥ sādhitaṃ tais tri-doṣa-jit |
arśo-'tīsāra-grahaṇī-pāṇḍu-roga-jvarā-rucau
mūtra-kṛcchre guda-bhraṃśe vasty-ānāhe pravāhaṇe |
picchā-srāve 'rśasāṃ śūle deyaṃ tat paramauṣadham
vyatyāsān madhurāmlāni śītoṣṇāni ca yojayet |
nityam agni-balāpekṣī jayaty arśaḥ-kṛtān gadān
8.134dv jayaty arśaḥ-kṛtāṃ rujam
udāvartārtam abhyajya tailaiḥ śīta-jvarāpahaiḥ |
su-snigdhaiḥ svedayet piṇḍair vartim asmai gude tataḥ
abhyaktāṃ tat-karāṅguṣṭha-saṃnibhām anulomanīm |
dadyāc chyāmā-trivṛd-dantī-pippalī-nīlinī-phalaiḥ
vicūrṇitair dvi-lavaṇair guḍa-go-mūtra-saṃyutaiḥ |
tad-van māgadhikā-rāṭha-gṛha-dhūmaiḥ sa-sarṣapaiḥ
8.137bv guḍa-go-mūtra-pācitaiḥ
eteṣām eva vā cūrṇaṃ gude nāḍyā vinirdhamet |
tad-vighāte su-tīkṣṇaṃ tu vastiṃ snigdhaṃ prapīḍayet
ṛjū-kuryād guda-sirā-viṇ-mūtra-maruto 'sya saḥ |
bhūyo 'nubandhe vāta-ghnair virecyaḥ sneha-recanaiḥ
8.139av ṛjū-kuryād guda-śiro-
anuvāsyaś ca raukṣyād dhi saṅgo māruta-varcasoḥ |
tri-paṭu-tri-kaṭu-śreṣṭhā-danty-aruṣkara-citrakam
jarjaraṃ sneha-mūtrāktam antar-dhūmaṃ vipācayet |
śarāva-saṃdhau mṛl-lipte kṣāraḥ kalyāṇakāhvayaḥ
sa pītaḥ sarpiṣā yukto bhakte vā snigdha-bhojinā |
udāvarta-vibandhārśo-gulma-pāṇḍūdara-kṛmīn
mūtra-saṅgāśmarī-śopha-hṛd-roga-grahaṇī-gadān |
meha-plīha-rujānāha-śvāsa-kāsāṃś ca nāśayet
sarvaṃ ca kuryād yat proktam arśasāṃ gāḍha-varcasām || 144ab ||
droṇe 'pāṃ pūti-valka-dvi-tulam atha pacet pāda-śeṣe ca tasmin || 144c ||
8.144cv droṇe 'pāṃ pūti-valkaṃ dvi-tulam atha pacet pāda-śeṣe ca tasmin
deyāśītir guḍasya pratanuka-rajaso vyoṣato 'ṣṭau palāni || 144d ||
etan māsena jātaṃ janayati paramām ūṣmaṇaḥ pakti-śaktiṃ || 144e ||
śuktaṃ kṛtvānulomyaṃ prajayati guda-ja-plīha-gulmodarāṇi || 144f ||
pacet tulāṃ pūti-karañja-valkād dve mūlataś citraka-kaṇṭakāryoḥ |
droṇa-traye 'pi caraṇāvaśeṣe pūte śataṃ tatra guḍasya dadyāt
palikaṃ ca su-cūrṇitaṃ tri-jāta-tri-kaṭu-granthika-dāḍimāśmabhedam |
pura-puṣkara-mūla-dhānya-cavyaṃ hapuṣām ārdrakam amla-vetasaṃ ca
śītī-bhūtaṃ kṣaudra-viṃśaty-upetam ārdra-drākṣā-bījapūrārdrakaiś ca |
yuktaṃ kāmaṃ gaṇḍikābhis tathekṣoḥ sarpiḥ-pātre māsa-mātreṇa jātam
cukraṃ krakacam ivedaṃ dur-nāmnāṃ vahni-dīpanaṃ paramam |
pāṇḍu-garodara-gulma-plīhānāhāśma-kṛcchra-ghnam
droṇaṃ pīlu-rasasya vastra-galitaṃ nyastaṃ havir-bhājane || 149a ||
yuñjīta dvi-palair madā-madhuphalā-kharjūra-dhātrī-phalaiḥ || 149b ||
pāṭhā-mādri-durālabhāmla-vidula-vyoṣa-tvag-elollakaiḥ || 149c ||
8.149cv pāṭhā-mādri-durālabhāmla-vidula-vyoṣa-tvag-ellāllakaiḥ
spṛkkā-kola-lavaṅga-vella-capalā-mūlāgnikaiḥ pālikaiḥ || 149d ||
guḍa-pala-śata-yojitaṃ nivāte nihitam idaṃ prapibaṃś ca pakṣa-mātrāt |
niśamayati gudāṅkurān sa-gulmān anala-balaṃ prabalaṃ karoti cāśu
8.150cv praśamayati gudāṅkurān sa-gulmān
ekaika-śo daśa-pale daśa-mūla-kumbha-pāṭhā-dvayārka-ghuṇavallabha-kaṭphalānām |
dagdhe srute 'nu kalaśena jalena pakve pāda-sthite guḍa-tulāṃ pala-pañcakaṃ ca
8.151bv -pāṭhābhayārka-ghuṇavallabha-kaṭphalānām
dadyāt praty-ekaṃ vyoṣa-cavyābhayānāṃ vahner muṣṭī dve yava-kṣārataś ca |
darvīm ālimpan hanti līḍho guḍo 'yaṃ gulma-plīhārśaḥ-kuṣṭha-mehāgni-sādān
toya-droṇe citraka-mūla-tulārdhaṃ sādhyaṃ yāvat pāda-dala-stham athedam |
aṣṭau dattvā jīrṇa-guḍasya palāni kvāthyaṃ bhūyaḥ sāndra-tayā samam etat
8.153bv sādhyaṃ yāvat pāda-jala-stham apy idam
tri-kaṭuka-miśi-pathyā-kuṣṭha-mustā-varāṅga-kṛmiripu-dahanailā-cūrṇa-kīrṇo 'valehaḥ |
jayati guda-ja-kuṣṭha-plīha-gulmodarāṇi prabalayati hutāśaṃ śaśvad abhyasyamānaḥ
8.154cv jayati guda-ja-yukta-plīha-gulmodarāṇi
guḍa-vyoṣa-varā-vella-tilāruṣkara-citrakaiḥ |
arśāṃsi hanti guṭikā tvag-vikāraṃ ca śīlitā
mṛl-liptaṃ sauraṇaṃ kandaṃ paktvāgnau puṭa-pāka-vat |
adyāt sa-taila-lavaṇaṃ dur-nāma-vinivṛttaye
marica-pippali-nāgara-citrakān krama-vivardhita-bhāga-samāhṛtān |
śikhi-catur-guṇa-sūraṇa-yojitān kuru guḍena guḍān guda-ja-cchidaḥ
cūrṇī-kṛtāḥ ṣo-ḍaśa sūraṇasya bhāgās tato 'rdhena ca citrakasya |
mahauṣadhād dvau maricasya caiko guḍena dur-nāma-jayāya piṇḍī
pathyā-nāgara-kṛṣṇā-karañja-vellāgnibhiḥ sitā-tulyaiḥ |
vaḍabā-mukha iva jarayati bahu-gurv api bhojanaṃ cūrṇaḥ
8.159dv bahu-gurv api bhojanaṃ cūrṇam
kaliṅga-lāṅgalī-kṛṣṇā-vahny-apāmārga-taṇḍulaiḥ |
bhūnimba-saindhava-guḍair guḍā guda-ja-nāśanāḥ
lavaṇottama-vahni-kaliṅga-yavāṃś ciribilva-mahāpicumanda-yutān |
piba sapta-dinaṃ mathitāluḍitān yadi marditum icchasi pāyu-ruhān
8.161cv piba sapta-dinaṃ mathitālulitān 8.161dv yadi marditum icchasi
pāyu-ruhaḥ
śuṣkeṣu bhallātakam agryam uktaṃ bhaiṣajyam ārdreṣu tu vatsaka-tvak |
sarveṣu sarvartuṣu kālaśeyam arśaḥsu balyaṃ ca malāpahaṃ ca
bhittvā vibandhān anulomanāya yan mārutasyāgni-balāya yac ca |
tad anna-pānauṣadham arśasena sevyaṃ vivarjyaṃ viparītam asmāt
arśo-'tisāra-grahaṇī-vikārāḥ prāyeṇa cānyo-'nya-nidāna-bhūtāḥ |
sanne 'nale santi na santi dīpte rakṣed atas teṣu viśeṣato 'gnim
Original text: Aṣṭāṅgahṛdayasūtra · Data entry R. P. Das R. E. Emmerick · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0