Language

ENहिગુ
Scripture Library

Aṣṭāṅgahṛdayasūtra · Chapter 59

59.1

6.84dv tṛṣṇāṃ tasya jayet puras
tasyāṃ jitāyām anyo 'pi vyādhiḥ śakyaś cikitsitum || 84ū̆ab ||
Cikitsāsthāna
yaṃ doṣam adhikaṃ paśyet tasyādau pratikārayet |
kapha-sthānānupūrvyā ca tulya-doṣe madātyaye

59.2

7.1cv kapha-sthānānupūrvyā tu
pitta-māruta-pary-antaḥ prāyeṇa hi madātyayaḥ |
hīna-mithyāti-pītena yo vyādhir upajāyate

59.3

sama-pītena tenaiva sa madyenopaśāmyati |
madyasya viṣa-sādṛśyād viṣaṃ tūtkarṣa-vṛttibhiḥ

59.4

tīkṣṇādibhir guṇair yogād viṣāntaram apekṣate |
tīkṣṇoṣṇenāti-mātreṇa pītenāmla-vidāhinā

59.5

madyenānna-rasa-kledo vidagdhaḥ kṣāra-tāṃ gataḥ |
yān kuryān mada-tṛṇ-moha-jvarāntar-dāha-vibhramān

59.6

madyotkliṣṭena doṣeṇa ruddhaḥ srotaḥsu mārutaḥ |
su-tīvrā vedanā yāś ca śirasy asthiṣu saṃdhiṣu

59.7

jīrṇāma-madya-doṣasya prakāṅkṣā-lāghave sati |
yaugikaṃ vidhi-vad yuktaṃ madyam eva nihanti tān

59.8

kṣāro hi yāti mādhuryaṃ śīghram amlopasaṃhitaḥ |
madyam amleṣu ca śreṣṭhaṃ doṣa-viṣyandanād alam

59.9

7.8dv doṣa-visrāvaṇād alam
tīkṣṇoṣṇādyaiḥ purā proktair dīpanādyais tathā guṇaiḥ |
sātmya-tvāc ca tad evāsya dhātu-sāmya-karaṃ param

59.10

saptāham aṣṭa-rātraṃ vā kuryāt pānātyayauṣadham |
jīryaty etāvatā pānaṃ kālena vi-pathāśritam

59.11

paraṃ tato 'nubadhnāti yo rogas tasya bheṣajam |
yathā-yathaṃ prayuñjīta kṛta-pānātyayauṣadhaḥ

59.12

7.11dv kṛta-pānātyayauṣadham
tatra vātolbaṇe madyaṃ dadyāt piṣṭa-kṛtaṃ yutam |
bījapūraka-vṛkṣāmla-kola-dāḍima-dīpyakaiḥ

59.13

yavānī-hapuṣājājī-vyoṣa-tri-lavaṇārdrakaiḥ |
śūlya-māṃsair harītakaiḥ sneha-vadbhiś ca saktubhiḥ

59.14

7.13bv -vyoṣa-tri-lavaṇārjakaiḥ 7.13cv śūlya-māṃsair haritakaiḥ
uṣṇa-snigdhāmla-lavaṇā medya-māṃsa-rasā hitāḥ |
āmrāmrātaka-peśībhiḥ saṃskṛtā rāga-ṣāḍavāḥ

59.15

7.14av uṣṇāḥ snigdhāmla-lavaṇā 7.14bv madya-māṃsa-rasā hitāḥ 7.14dv
saṃskṛtā rāga-khāṇḍavāḥ
godhūma-māṣa-vikṛtir mṛduś citrā mukha-priyā |
ārdrikārdraka-kulmāṣa-śukta-māṃsādi-garbhiṇī

59.16

surabhir lavaṇā śītā nir-gadā vāccha-vāruṇī |
sva-raso dāḍimāt kvāthaḥ pañca-mūlāt kanīyasaḥ

59.17

7.16bv nigadā vāccha-vāruṇī
śuṇṭhī-dhānyāt tathā mastu śuktāmbho-'cchāmla-kāñjikam |
abhyaṅgodvartana-snānam uṣṇaṃ prāvaraṇaṃ ghanam

59.18

ghanaś cāguru-jo dhūpaḥ paṅkaś cāguru-kuṅkumaḥ |
kucoru-śroṇi-śālinyo yauvanoṣṇāṅga-yaṣṭayaḥ

59.19

harṣeṇāliṅgane yuktāḥ priyāḥ saṃvāhaneṣu ca |
pittolbaṇe bahu-jalaṃ śārkaraṃ madhu vā yutam

59.20

rasair dāḍima-kharjūra-bhavya-drākṣā-parūṣa-jaiḥ |
su-śītaṃ sa-sitā-saktu yojyaṃ tādṛk ca pānakam

59.21

7.20bv -bhavya-drākṣā-parūṣakaiḥ 7.22bv -paṭolī-dāḍimair api
svādu-varga-kaṣāyair vā yuktaṃ madyaṃ sa-mākṣikam |
śāli-ṣaṣṭikam aśnīyāc chaśājaiṇa-kapiñjalaiḥ

59.22

satīna-mudgāmalaka-paṭolī-dāḍimai rasaiḥ |
kapha-pittaṃ samutkliṣṭam ullikhet tṛḍ-vidāha-vān

59.23

pītvāmbu śītaṃ madyaṃ vā bhūrīkṣu-rasa-saṃyutam |
drākṣā-rasaṃ vā saṃsargī tarpaṇādiḥ paraṃ hitaḥ

59.24

tathāgnir dīpyate tasya doṣa-śeṣānna-pācanaḥ |
kāse sa-rakta-niṣṭhīve pārśva-stana-rujāsu ca

59.25

tṛṣṇāyāṃ sa-vidāhāyāṃ sotkleśe hṛdayorasi |
guḍūcī-bhadra-mustānāṃ paṭolasyātha-vā rasam

59.26

sa-śṛṅgaveraṃ yuñjīta tittiri-pratibhojanam |
tṛṣyate cāti bala-vad vāta-pitte samuddhate

59.27

7.26av sa-nāgaraṃ yojayeta
dadyād drākṣā-rasaṃ pānaṃ śītaṃ doṣānulomanam |
jīrṇe 'dyān madhurāmlena cchāga-māṃsa-rasena ca

59.28

tṛṣy alpa-śaḥ piben madyaṃ madaṃ rakṣan bahūdakam |
musta-dāḍima-lājāmbu jalaṃ vā parṇinī-śṛtam

59.29

pāṭaly-utpala-kandair vā sva-bhāvād eva vā himam |
madyāti-pānād ab-dhātau kṣīṇe tejasi coddhate

59.30

7.29av paṭoly-utpala-kandair vā
yaḥ śuṣka-gala-tālv-oṣṭho jihvāṃ niṣkṛṣya ceṣṭate |
pāyayet kāmato 'mbhas taṃ niśītha-pavanāhatam

59.31

kola-dāḍima-vṛkṣāmla-cukrīkā-cukrikā-rasaḥ |
pañcāmlako mukhālepaḥ sadyas tṛṣṇāṃ niyacchati

59.32

tvacaṃ prāptaś ca pānoṣmā pitta-raktābhimūrchitaḥ |
dāhaṃ prakurute ghoraṃ tatrāti-śiśiro vidhiḥ

59.33

7.32av tvacaṃ prāptas tu pānoṣmā 7.32av tvacaṃ prāptaḥ sa pānoṣmā
a-śāmyati rasais tṛpte rohiṇīṃ vyadhayet sirām |
ullekhanopavāsābhyāṃ jayec chleṣmolbaṇaṃ pibet

59.34

śītaṃ śuṇṭhī-sthirodīcya-duḥsparśānya-tamodakam |
nir-āmaṃ kṣudhitaṃ kāle pāyayed bahu-mākṣikam

59.35

śārkaraṃ madhu vā jīrṇam ariṣṭaṃ sīdhum eva vā |
rūkṣa-tarpaṇa-saṃyuktaṃ yavānī-nāgarānvitam

59.36

yūṣeṇa yava-godhūmaṃ tanunālpena bhojayet |
uṣṇāmla-kaṭu-tiktena kaulatthenālpa-sarpiṣā

59.37

7.36cv uṣṇāmbu-kaṭu-tiktena
śuṣka-mūlaka-jaiś chāgai rasair vā dhanva-cāriṇām |
sāmla-vetasa-vṛkṣāmla-paṭolī-vyoṣa-dāḍimaiḥ

59.38

7.37dv -pāṭalī-vyoṣa-dāḍimaiḥ
prabhūta-śuṇṭhī-marica-haritārdraka-peśikam |
bījapūra-rasādy-amla-bhṛṣṭa-nī-rasa-vartitam

59.39

karīra-karamardādi rociṣṇu bahu-śālanam |
pravyaktāṣṭāṅga-lavaṇaṃ vikalpita-nimardakam

59.40

7.39dv vikalpita-vimardakam
yathāgni bhakṣayan māṃsaṃ mādhavaṃ nigadaṃ pibet |
sitā-sauvarcalājājī-tintiḍīkāmla-vetasam

59.41

7.40bv mādhavaṃ nir-gadaṃ pibet
tvag-elā-maricārdhāṃśam aṣṭāṅga-lavaṇaṃ hitam |
sroto-viśuddhy-agni-karaṃ kapha-prāye madātyaye

59.42

rūkṣoṣṇodvartanodgharṣa-snāna-bhojana-laṅghanaiḥ |
sa-kāmābhiḥ saha strībhir yuktyā jāgaraṇena ca

59.43

madātyayaḥ kapha-prāyaḥ śīghraṃ samupaśāmyati |
yad idaṃ karma nirdiṣṭaṃ pṛthag doṣa-balaṃ prati

59.44

saṃnipāte daśa-vidhe tac cheṣe 'pi vikalpayet |
tvaṅ-nāgapuṣpa-magadhā-maricājāji-dhānyakaiḥ

59.45

parūṣaka-madhūkailā-surāhvaiś ca sitānvitaiḥ |
sa-kapittha-rasaṃ hṛdyaṃ pānakaṃ śaśi-bodhitam

59.46

madātyayeṣu sarveṣu peyaṃ rucy-agni-dīpanam |
nā-vikṣobhya mano madyaṃ śarīram a-vihanya vā

59.47

7.46cv nā-kṣobhya hi mano madyaṃ 7.46dv śarīram a-vihatya vā
kuryān madātyayaṃ tasmād iṣyate harṣaṇī kriyā |
saṃśuddhi-śamanādyeṣu mada-doṣaḥ kṛteṣv api

59.48

na cec chāmyet kaphe kṣīṇe jāte daurbalya-lāghave |
tasya madya-vidagdhasya vāta-pittādhikasya ca

59.49

grīṣmopataptasya taror yathā varṣaṃ tathā payaḥ |
madya-kṣīṇasya hi kṣīṇaṃ kṣīram āśv eva puṣyati

59.50

7.49cv madya-kṣīṇasya hi kṣīraṃ 7.49dv pītam āśv eva puṣyati
ojas tulyaṃ guṇaiḥ sarvair viparītaṃ ca madyataḥ |
payasā vihate roge bale jāte nivartayet

59.51

7.50cv payasā vijite roge
kṣīra-prayogaṃ madyaṃ ca krameṇālpālpam ācaret |
na vikṣaya-dhvaṃsakotthaiḥ spṛśetopadravair yathā

59.52

7.51cv na viṭ-kṣaya-dhvaṃsakotthaiḥ 7.51dv spṛśyetopadravair yathā
tayos tu syād ghṛtaṃ kṣīraṃ vastayo bṛṃhaṇāḥ śivāḥ |
abhyaṅgodvartana-snānāny anna-pānaṃ ca vāta-jit

59.53

yukta-madyasya madyottho na vyādhir upajāyate |
ato 'sya vakṣyate yogo yaḥ sukhāyaiva kevalam

59.54

āśvinaṃ yā mahat tejo balaṃ sārasvataṃ ca yā |
dadhāty aindraṃ ca yā vīryaṃ prabhāvaṃ vaiṣṇavaṃ ca yā

59.55

astraṃ makara-ketor yā puruṣārtho balasya yā |
sautrāmaṇyāṃ dvi-ja-mukhe yā hutāśe ca hvayate

59.56

7.55bv puruṣārtho balasya ca
yā sarvauṣadhi-saṃpūrṇān mathyamānāt surāsuraiḥ |
mahoda-dheḥ samudbhūtā śrī-śaśāṅkāmṛtaiḥ saha

59.57

madhu-mādhava-maireya-sīdhu-gauḍāsavādibhiḥ |
mada-śaktim an-ujjhantī yā rūpair bahubhiḥ sthitā

59.58

7.57cv mada-śaktim a-tyajantī
yām āsvādya vilāsinyo yathārthaṃ nāma bibhrati |
kulāṅganāpi yāṃ pītvā nayaty uddhata-mānasā

59.59

7.58av yām āsādya vilāsinyo
an-aṅgāliṅgitair aṅgaiḥ kvāpi ceto muner api |
taraṅga-bhaṅga-bhrū-kuṭī-tarjanair māninī-manaḥ

59.60

ekaṃ prasādya kurute yā dvayor api nirvṛtim |
yathā-kāmaṃ bhaṭāvāpti-parihṛṣṭāpsaro-gaṇe

59.61

7.60cv yathā-kāma-bhaṭāvāpti-
tṛṇa-vat puruṣā yuddhe yām āsvādya tyajanty asūn |
yāṃ śīlayitvāpi ciraṃ bahu-dhā bahu-vigrahām

59.62

7.61bv yām āsādya tyajanty asūn
nityaṃ harṣāti-vegena tat-pūrvam iva sevate |
śokodvegā-rati-bhayair yāṃ dṛṣṭvā nābhibhūyate

59.63

goṣṭhī-mahotsavodyānaṃ na yasyāḥ śobhate vinā |
smṛtvā smṛtvā ca bahu-śo viyuktaḥ śocate yayā

59.64

7.63cv smṛtvā tu yāṃ ca bahu-śo
a-prasannāpi yā prītyai prasannā svarga eva yā |
apīndraṃ manyate duḥ-sthaṃ hṛdaya-sthitayā yayā

59.65

a-nirdeśya-sukhāsvādā svayaṃ-vedyaiva yā param |
iti citrāsv avasthāsu priyām anukaroti yā

59.66

priyāti-priya-tāṃ yāti yat priyasya viśeṣataḥ |
yā prītir yā ratir vā vāg yā puṣṭir iti ca stutā

59.67

deva-dānava-gandharva-yakṣa-rākṣasa-mānuṣaiḥ |
pāna-pravṛttau satyāṃ tu tāṃ surāṃ vidhinā pibet

59.68

7.67bv -yakṣa-rākṣasa-mānavaiḥ 7.67bv -yakṣa-rākṣasa-mānavaiḥ
saṃbhavanti na te rogā medo-'nila-kaphodbhavāḥ |
vidhi-yuktād ṛte madyād ye na sidhyanti dāruṇāḥ

59.69

7.68av saṃbhavanti ca ye rogā 7.68cv vidhi-yuktād ṛte madyāt 7.68dv te na
sidhyanti dāruṇāḥ
asti dehasya sāvasthā yasyāṃ pānaṃ nivāryate |
anya-tra madyān nigadād vividhauṣadha-saṃskṛtāt

59.70

7.69dv vividhauṣadha-saṃbhṛtāt
ānūpaṃ jāṅgalaṃ ṃāṃsaṃ vidhināpy upakalpitam |
madyaṃ sahāyam a-prāpya samyak pariṇamet katham

59.71

su-tīvra-māruta-vyādhi-ghātino laśunasya ca |
madya-māṃsa-viyuktasya prayoge syāt kiyān guṇaḥ

59.72

7.71dv prayogaḥ syāt kiyān guṇaḥ 7.71dv prayogāt syāt kiyān guṇaḥ
nigūḍha-śalyāharaṇe śastra-kṣārāgni-karmaṇi |
pīta-madyaś viṣahate sukhaṃ vaidya-vikatthanām

59.73

7.72bv śastra-kṣārāgni-karmasu
analottejanaṃ rucyaṃ śoka-śrama-vinodakam |
na cātaḥ param asty anyad ārogya-bala-puṣṭi-kṛt

59.74

7.73bv śoka-śrama-vinodanam
rakṣatā jīvitaṃ tasmāt peyam ātma-vatā sadā |
āśritopāśrita-hitaṃ paramaṃ dharma-sādhanam

59.75

snātaḥ praṇamya sura-vipra-gurūn yathā-svaṃ vṛttiṃ vidhāya ca samasta-parigrahasya |
āpāna-bhūmim atha gandha-jalābhiṣiktām āhāra-maṇḍapa-samīpa-gatāṃ śrayet

59.76

sv-āstṛte 'tha śayane kamanīye mitra-bhṛtya-ramaṇī-samavetaḥ |
svaṃ yaśaḥ kathaka-cāraṇa-saṃghair uddhataṃ niśamayann ati-lokam

59.77

vilāsinīnāṃ ca vilāsa-śobhi gītaṃ sa-nṛtyaṃ kala-tūrya-ghoṣaiḥ |
kāñcī-kalāpaiś cala-kiṅkiṇīkaiḥ krīḍā-vihaṅgaiś ca kṛtānunādam

59.79

7.77bv gītaṃ sa-nṛttaṃ kala-tūrya-ghoṣaiḥ 7.77cv kāñcī-kalāpaiḥ
sphuṭa-kiṅkiṇīkaiḥ
maṇi-kanaka-samutthair āvaneyair vicitraiḥ || 78a ||
7.78av maṇi-kanaka-samutthair aupageyair vicitraiḥ 7.78av
maṇi-kanaka-samutthaiḥ pāna-pātrair vicitraiḥ
sa-jala-vividha-lekha-kṣauma-vastrāvṛtāṅgaiḥ || 78b ||
7.78bv sa-jala-vividha-bhakti-kṣauma-vastrāvṛtāṅgaiḥ
api muni-jana-citta-kṣobha-saṃpādinībhiś || 78c ||
cakita-hariṇa-lola-prekṣaṇībhiḥ priyābhiḥ || 78d ||
7.78dv cakita-hariṇa-lola-prekṣaṇābhiḥ priyābhiḥ
stana-nitamba-kṛtād ati-gauravād alasam ākulam īśvara-saṃbhramāt |
iti gataṃ dadhatībhir a-saṃsthitaṃ taruṇa-citta-vilobhana-kārmaṇam

59.80

yauvanāsava-mattābhir vilāsādhiṣṭhitātmabhiḥ |
saṃcāryamāṇaṃ yuga-pat tanv-aṅgībhir itas-tataḥ

59.81

tāla-vṛnta-nalinī-dalānilaiḥ śītalī-kṛtam atīva śītalaiḥ |
darśane 'pi vidadhad vaśānugam svāditaṃ kim uta citta-janmanaḥ

59.82

7.81dv sevitaṃ kim uta citta-janmanaḥ
cūta-rasendu-mṛgaiḥ kṛta-vāsaṃ mallikayojjvalayā ca sa-nātham |
sphāṭika-śukti-gataṃ sa-taraṅgaṃ kāntam an-aṅgam ivodvahad aṅgam

59.83

7.82bv mallikayojjvalayātha sa-nātham 7.82cv sphāṭika-śukti-gataṃ su-taraṅgaṃ
tālīśādyaṃ cūrṇam elādikaṃ vā hṛdyaṃ prāśya prāg vayaḥ-sthāpanaṃ vā |
tat-prārthibhyo bhūmi-bhāge su-mṛṣṭe toyonmiśraṃ dāpayitvā tataś ca

59.84

7.83bv hṛdyaṃ prāśyaṃ prāg vayaḥ-sthāpanaṃ vā
dhṛti-mān smṛti-mān nityam an-ūnādhikam ācaran |
ucitenopacāreṇa sarvam evopapādayan

59.85

7.84bv a-nyūnādhikam ācaran 7.84cv uditenopacāreṇa 7.84dv sarvam
evopapālayan
jita-vikasitāsita-saro-ja-nayana-saṃkrānti-vardhita-śrīkam |
kāntā-mukham iva saurabha-hṛta-madhu-pa-gaṇaṃ piben madyam

59.89

7.85bv -ja-nayana-saṃkrānta-vardhita-śrīkam 7.85bv -ja-nayanaṃ sat
kānti-vardhita-śrīkam
pītvaivaṃ caṣaka-dvayaṃ parijanaṃ san-mānya sarvaṃ tato || 86a ||
7.86av pītvaivaṃ caṣaka-trayaṃ parijanaṃ san-mānya sarvaṃ tato
7.86av pītvaivaṃ caṣaka-dvayaṃ parijanaṃ saṃbhāvya sarvaṃ tato
gatvāhāra-bhuvaṃ puraḥ su-bhiṣajo bhuñjīta bhūyo 'tra ca || 86b ||
māṃsāpūpa-ghṛtārdrakādi-haritair yuktaṃ sa-sauvarcalair || 86c ||
dvis trir vā niśi cālpam eva vanitā-saṃvalganārthaṃ pibet || 86d ||
rahasi dayitām aṅke kṛtvā bhujāntara-pīḍanāt || 87a ||
pulakita-tanuṃ jāta-svedāṃ sa-kampa-payo-dharām || 87b ||
yadi sa-rabhasaṃ sīdhor vāraṃ na pāyayate kṛtī || 87c ||
7.87cv yadi sa-rabhasaṃ sīdhūdgāraṃ na pāyayate kṛtī
kim anubhavati kleśa-prāyaṃ tato gṛha-tantra-tām || 87d ||
7.87dv kim anubhavati kleśa-prāyāṃ vṛthā gṛha-tantra-tām
7.87dv kim anubhavati kleśa-prāyāṃ tadā gṛha-tantra-tām
vara-tanu-vaktra-saṃgati-su-gandhi-taraṃ sarakam || 88a ||
drutam iva padma-rāga-maṇim āsava-rūpa-dharam || 88b ||
bhavati rati-śrameṇa ca madaḥ pibato 'lpam api || 88c ||
kṣayam ata ojasaḥ pariharan sa śayīta param || 88d ||
itthaṃ yuktyā piban madyaṃ na tri-vargād vihīyate |
a-sāra-saṃsāra-sukhaṃ paramaṃ cādhigacchati

59.90

aiśvaryasyopabhogo 'yaṃ spṛhaṇīyaḥ surair api |
anya-thā hi vipatsu syāt paścāt tāpendhanaṃ dhanam

59.91

7.90cv anya-thā hi vipatsv asya
upabhogena rahito bhoga-vān iti nindyate |
nirmito 'ti-kad-aryo 'yaṃ vidhinā nidhi-pālakaḥ

59.92

tasmād vyavasthayā pānaṃ pānasya satataṃ hitam |
jitvā viṣaya-lubdhānām indriyāṇāṃ sva-tantra-tām

59.93

7.92av tasmād avasthayā pānaṃ
vidhir vasu-matām eṣa bhaviṣyad-vasavas tu ye |
yathopapatti tair madyaṃ pātavyaṃ mātrayā hitam

59.94

yāvad dṛṣṭer na saṃbhrāntir yāvan na kṣobhate manaḥ |
tāvad eva virantavyaṃ madyād ātma-vatā sadā

59.95

abhyaṅgodvartana-snāna-vāsa-dhūpānulepanaiḥ |
snigdhoṣṇair bhāvitaś cānnaiḥ pānaṃ vātottaraḥ pibet

59.96

śītopacārair vividhair madhura-snigdha-śītalaiḥ |
paittiko bhāvitaś cānnaiḥ piban madyaṃ na sīdati

59.97

upacārair a-śiśirair yava-godhūma-bhuk pibet |
ślaiṣmiko dhanva-jair māṃsair madyaṃ māricikaiḥ saha

59.98

7.97cv ślaiṣmiko jāṅgalair māṃsair 7.97dv madyaṃ maricakaiḥ saha
tatra vāte hitaṃ madyaṃ prāyaḥ paiṣṭika-gauḍikam |
pitte sāmbho madhu kaphe mārdvīkāriṣṭa-mādhavam

59.99

7.98dv mādhvīkāriṣṭa-mādhavam
prāk pibec chlaiṣmiko madyaṃ bhuktasyopari paittikaḥ |
vātikas tu piben madhye sama-doṣo yathecchayā

59.100

7.99dv sama-doṣo yathecchati 7.99dv sama-doṣo yad-ṛcchayā
madeṣu vāta-pitta-ghnaṃ prāyo mūrchāsu ceṣyate |
sarva-trāpi viśeṣeṇa pittam evopalakṣayet

59.101

śītāḥ pradehā maṇayaḥ sekā vyajana-mārutāḥ |
sitā drākṣekṣu-kharjūra-kāśmarya-sva-rasāḥ payaḥ

59.102

siddhaṃ madhura-vargeṇa rasā yūṣāḥ sa-dāḍimāḥ |
ṣaṣṭikāḥ śālayo raktā yavāḥ sarpiś ca jīvanam

59.103

kalyāṇakaṃ mahā-tiktaṃ ṣaṭ-palaṃ payasāgnikaḥ |
pippalyo vā śilāhvaṃ vā rasāyana-vidhānataḥ

59.104

tri-phalā vā prayoktavyā sa-ghṛta-kṣaudra-śarkarā |
prasakta-vegeṣu hitaṃ mukha-nāsāvarodhanam

59.105

pibed vā mānuṣī-kṣīraṃ tena dadyāc ca nāvanam |
mṛṇāla-bisa-kṛṣṇā vā lihyāt kṣaudreṇa sābhayāḥ

59.106

7.105av pibed vā mānuṣaṃ kṣīraṃ
durālabhāṃ vā mustaṃ vā śītena salilena vā |
piben marica-kolāsthi-majjośīrāhikesaram

59.107

dhātrī-phala-rase siddhaṃ pathyā-kvāthena vā ghṛtam |
kuryāt kriyāṃ yathoktāṃ ca yathā-doṣa-balodayam

59.108

pañca karmāṇi ceṣṭāni secanaṃ śoṇitasya ca |
sat-tvasyālambanaṃ jñānam a-gṛddhir viṣayeṣu ca

59.109

madeṣv ati-pravṛddheṣu mūrchāyeṣu ca yojayet |
tīkṣṇaṃ saṃnyāsa-vihitaṃ viṣa-ghnaṃ viṣa-jeṣu ca

59.110

7.109cv karma saṃnyāsa-vihitaṃ 7.109dv viṣa-ghnaṃ viṣa-jeṣu tu
āśu prayojyaṃ saṃnyāse su-tīkṣṇaṃ nasyam añjanam |
dhūmaḥ pradhamanaṃ todaḥ sūcībhiś ca nakhāntare

59.111

7.110cv dhūmaṃ pradhamanaṃ todaḥ 7.110dv sūcībhiś ca nakhāntaraiḥ
keśānāṃ luñcanaṃ dāho daṃśo daśana-vṛścikaiḥ |
kaṭv-amla-gālanaṃ vaktre kapikacchv-avagharṣaṇam

59.112

7.111dv kapikacchvāvagharṣaṇam
utthito labdha-saṃjñaś ca laśuna-sva-rasaṃ pibet |
khādet sa-vyoṣa-lavaṇaṃ bījapūraka-kesaram

59.113

laghv-anna-prati tīkṣṇoṣṇam adyāt sroto-viśuddhaye |
vismāpanaiḥ saṃsmaraṇaiḥ priya-śravaṇa-darśanaiḥ

59.114

7.113av laghv annaṃ kaṭu-tīkṣṇoṣṇam
paṭubhir gīta-vāditra-śabdair vyāyāma-śīlanaiḥ |
sraṃsanollekhanair dhūmaiḥ śoṇitasyāvasecanaiḥ

59.115

upācaret taṃ pratatam anubandha-bhayāt punaḥ |
tasya saṃrakṣitavyaṃ ca manaḥ pralaya-hetutaḥ

Original text: Aṣṭāṅgahṛdayasūtra · Data entry R. P. Das R. E. Emmerick · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0

Esc