અષ્ટાઙ્ગહૃદયસૂત્ર · અધ્યાય 60

ચિકિત્સાસ્થાન
કાલે સાધારણે વ્ય્-અભ્રે નાતિ-દુર્-બલમ્ અર્શસમ્ ।
વિશુદ્ધ-કોષ્ઠં લઘ્વ્-અલ્પમ્ અનુલોમનમ્ આશિતમ્

8.1ચ્વ્ વિશુદ્ધ-કોષ્ઠં લઘ્વ્-અન્નમ્
શુચિં કૃત-સ્વસ્ત્ય્-અયનં મુક્ત-વિણ્-મૂત્રમ્ અ-વ્યથમ્ ।
શયને ફલકે વાન્ય-નરોત્સઙ્ગે વ્યપાશ્રિતમ્

પૂર્વેણ કાયેનોત્તાનં પ્રત્ય્-આદિત્ય-ગુદં સમમ્ ।
સમુન્નત-કટી-દેશમ્ અથ યન્ત્રણ-વાસસા

સક્થ્નોઃ શિરો-ધરાયાં ચ પરિક્ષિપ્તમ્ ઋજુ સ્થિતમ્ ।
આલમ્બિતં પરિચરૈઃ સર્પિષાભ્યક્ત-પાયવે

તતો ઽસ્મૈ સર્પિષાભ્યક્તં નિદધ્યાદ્ ઋજુ યન્ત્રકમ્ ।
શનૈર્ અનુ-સુખં પાયૌ તતો દૃષ્ટ્વા પ્રવાહણાત્

યન્ત્રે પ્રવિષ્ટં દુર્-નામ પ્લોત-ગુણ્ઠિતયાનુ ચ ।
શલાકયોત્પીડ્ય ભિષગ્ યથોક્ત-વિધિના દહેત્

8.6અવ્ યન્ત્રે પ્રવિષ્ટે દુર્-નામ
ક્ષારેણૈવાર્દ્રમ્ ઇતરત્ ક્ષારેણ જ્વલનેન વા ।
મહદ્ વા બલિનશ્ છિત્ત્વા વીત-યન્ત્રમ્ અથાતુરમ્

સ્વ્-અભ્યક્ત-પાયુ-જઘનમ્ અવગાહે નિધાપયેત્ ।
નિર્-વાત-મન્દિર-સ્થસ્ય તતો ઽસ્યાચારમ્ આદિશેત્

8.8ચ્વ્ નિર્-વાતાગાર-સંસ્થસ્ય
એકૈકમ્ ઇતિ સપ્તાહાત્ સપ્તાહાત્ સમુપાચરેત્ ।
પ્રાગ્ દક્ષિણં તતો વામમ્ અર્શઃ પૃષ્ઠાગ્ર-જં તતઃ

બહ્વ્-અર્શસઃ સુ-દગ્ધસ્ય સ્યાદ્ વાયોર્ અનુલોમ-તા ।
રુચિર્ અન્ને ઽગ્નિ-પટુ-તા સ્વાસ્થ્યં વર્ણ-બલોદયઃ

વસ્તિ-શૂલે ત્વ્ અધો નાભેર્ લેપયેચ્ છ્લક્ષ્ણ-કલ્કિતૈઃ ।
વર્ષાભૂ-કુષ્ઠ-સુરભિ-મિશિ-લોહામરાહ્વયૈઃ

શકૃન્-મૂત્ર-પ્રતીઘાતે પરિષેકાવગાહયોઃ ।
વરણાલમ્બુષૈર્ અણ્ડ-ગોકણ્ટક-પુનર્નવૈઃ

8.12અવ્ શકૃન્-મૂત્ર-પરીઘાતે
સુષવી-સુરભીભ્યાં ચ ક્વાથમ્ ઉષ્ણં પ્રયોજયેત્ ।
સ-સ્નેહમ્ અથ-વા ક્ષીરં તૈલં વા વાત-નાશનમ્

યુઞ્જીતાન્નં શકૃદ્-ભેદિ સ્નેહાન્ વાત-ઘ્ન-દીપનાન્ ।
અથા-પ્રયોજ્ય-દાહસ્ય નિર્ગતાન્ કફ-વાત-જાન્

સ-સ્તમ્ભ-કણ્ડૂ-રુક્-શોફાન્ અભ્યજ્ય ગુદ-કીલકાન્ ।
બિલ્વ-મૂલાગ્નિક-ક્ષાર-કુષ્ઠૈઃ સિદ્ધેન સેચયેત્

8.15અવ્ સંરમ્ભ-કણ્ડૂ-રુક્-શોફાન્ 8.15અવ્ સંસ્તમ્ભ-કણ્ડૂ-રુક્-શોફાન્
તૈલેનાહિ-બિડાલોષ્ટ્ર-વરાહ-વસયાથ-વા ।
સ્વેદયેદ્ અનુ પિણ્ડેન દ્રવ-સ્વેદેન વા પુનઃ

કાસીસં સૈન્ધવં રાસ્ના શુણ્ઠી કુષ્ઠં ચ લાઙ્ગલી ।
શિલાભ્રકાશ્વમારં ચ જન્તુહૃદ્ દન્તિ-ચિત્રકૌ ॥ 16.1+(1) ॥
હરિતાલં તથા સ્વર્ણક્ષીરી તૈશ્ ચ પચેત્ સમૈઃ ।
તૈલં સુધાર્ક-પયસી ગવાં મૂત્રે ચતુર્-ગુણે ॥ 16.1+(2) ॥
એતદ્ અભ્યઙ્ગતો ઽર્શાંસિ ક્ષાર-વત્ પાતયેદ્ દ્રુતમ્ ।
ક્ષાર-કર્મ-કરં હ્ય્ એતન્ ન ચ દૂષયતે વલીમ્ ॥ 16.1+(3) ॥
સક્તૂનાં પિણ્ડિકાભિર્ વા સ્નિગ્ધાનાં તૈલ-સર્પિષા ।
રાસ્નાયા હપુષાયા વા પિણ્ડૈર્ વા કાર્ષ્ણ્યગન્ધિકૈઃ

8.17દ્વ્ પિણ્ડૈર્ વા કાર્ષકાન્વિતૈઃ
અર્ક-મૂલં શમી-પત્ત્રમ્ નૃ-કેશઃ સર્પ-કઞ્ચુકમ્ ।
માર્જાર-ચર્મ સર્પિશ્ ચ ધૂપનં હિતમ્ અર્શસામ્

તથાશ્વગન્ધા સુરસા બૃહતી પિપ્પલી ઘૃતમ્ ।
ધાન્યામ્લ-પિષ્ટૈર્ જીમૂત-બીજૈસ્ તજ્-જાલકં મૃદુ

લેપિતં છાયયા શુષ્કં વર્તિર્ ગુદ-જ-શાતની ।
સ-જાલ-મૂલ-જીમૂત-લેહે વા ક્ષાર-સંયુતે

ગુઞ્જા-સૂરણ-કૂષ્માણ્ડ-બીજૈર્ વર્તિસ્ તથા-ગુણા ।
સ્નુક્-ક્ષીરાર્દ્ર-નિશા-લેપસ્ તથા ગો-મૂત્ર-કલ્કિતૈઃ

કૃકવાકુ-શકૃત્-કૃષ્ણા-નિશા-ગુઞ્જા-ફલૈસ્ તથા ।
સ્નુક્-ક્ષીર-પિષ્ટૈઃ ષડ્ગ્રન્થા-હલિની-વારણાસ્થિભિઃ

કુલીરશૃઙ્ગી-વિજયા-કુષ્ઠારુષ્કર-તુત્થકૈઃ ।
શિગ્રુ-મૂલક-જૈર્ બીજૈઃ પત્ત્રૈર્ અશ્વઘ્ન-નિમ્બ-જૈઃ

8.23ચ્વ્ શિગ્રુ-મૂલક-બીજૈર્ વા
પીલુ-મૂલેન બિલ્વેન હિઙ્ગુના ચ સમન્વિતૈઃ ।
કુષ્ઠં શિરીષ-બીજાનિ પિપ્પલ્યઃ સૈન્ધવં ગુડઃ

અર્ક-ક્ષીરં સુધા-ક્ષીરં ત્રિ-ફલા ચ પ્રલેપનમ્ ।
આર્કં પયઃ સુધા-કાણ્ડં કટુકાલાબુ-પલ્લવાઃ

8.25અવ્ આર્કં પયઃ સ્નુહી-કાણ્ડં
કરઞ્જો બસ્ત-મૂત્રં ચ લેપનં શ્રેષ્ઠમ્ અર્શસામ્ ।
આનુવાસનિકૈર્ લેપઃ પિપ્પલ્ય્-આદ્યૈશ્ ચ પૂજિતઃ

એભિર્ એવૌષધૈઃ કુર્યાત્ તૈલાન્ય્ અભ્યઞ્જનાય ચ ।
ધૂપનાલેપનાભ્યઙ્ગૈઃ પ્રસ્રવન્તિ ગુદાઙ્કુરાઃ

8.27અવ્ એભિર્ લેપૌષધૈઃ કુર્યાત્ 8.27બ્વ્ તૈલાન્ય્ અભ્યઞ્જનાનિ ચ
સંચિતં દુષ્ટ-રુધિરં તતઃ સંપદ્યતે સુખી ।
અ-વર્તમાનમ્ ઉચ્છૂન-કઠિનેભ્યો હરેદ્ અસૃક્

અર્શોભ્યો જલ-જા-શસ્ત્ર-સૂચી-કૂર્ચૈઃ પુનઃ પુનઃ ।
શીતોષ્ણ-સ્નિગ્ધ-રૂક્ષૈર્ હિ ન વ્યાધિર્ ઉપશામ્યતિ

8.29ચ્વ્ શીતોષ્ણ-સ્નિગ્ધ-રૂક્ષાદ્યૈર્
રક્તે દુષ્ટે ભિષક્ તસ્માદ્ રક્તમ્ એવાવસેચયેત્ ।
યો જાતો ગો-રસઃ ક્ષીરાદ્ વહ્નિ-ચૂર્ણાવચૂર્ણિતાત્

8.30દ્વ્ બહુ-મૂલાવચૂર્ણિતાત્
પિબંસ્ તમ્ એવ તેનૈવ ભુઞ્જાનો ગુદ-જાન્ જયેત્ ।
કોવિદારસ્ય મૂલાનાં મથિતેન રજઃ પિબન્

8.31દ્વ્ મથિતેન રજઃ પિબેત્
અશ્નન્ જીર્ણે ચ પથ્યાનિ મુચ્યતે હત-નામભિઃ ।
ગુદ-શ્વયથુ-શૂલાર્તો મન્દાગ્નિર્ ગૌલ્મિકાન્ પિબેત્

હિઙ્ગ્વ્-આદીન્ અનુ-તક્રં વા ખાદેદ્ ગુડ-હરીતકીમ્ ।
તક્રેણ વા પિબેત્ પથ્યા-વેલ્લાગ્નિ-કુટજ-ત્વચઃ

8.33અવ્ હિઙ્ગ્વ્-આદીન્ અનુ-તક્રાં વા 8.33ચ્વ્ તક્રેણ વા પિબેત્ પથ્યાં 8.33દ્વ્
વેલ્લાગ્નિ-કુટજ-ત્વચઃ
કલિઙ્ગ-મગધા-જ્યોતિઃ-સૂરણાન્ વાંશ-વર્ધિતાન્ ।
કોષ્ણામ્બુના વા ત્રિ-પટુ-વ્યોષ-હિઙ્ગ્વ્-અમ્લ-વેતસમ્

યુક્તં બિલ્વ-કપિત્થાભ્યાં મહૌષધ-વિડેન વા ।
અરુષ્કરૈર્ યવાન્યા વા પ્રદદ્યાત્ તક્ર-તર્પણમ્

8.35ચ્વ્ આરુષ્કરૈર્ યવાન્યા વા
દદ્યાદ્ વા હપુષા-હિઙ્ગુ-ચિત્રકં તક્ર-સંયુતમ્ ।
માસં તક્રાનુ-પાનાનિ ખાદેત્ પીલુ-ફલાનિ વા

પિબેદ્ અહર્ અહસ્ તક્રં નિર્-અન્નો વા પ્ર-કામતઃ ।
અત્ય્-અર્થં મન્દ-કાયાગ્નેસ્ તક્રમ્ એવાવચારયેત્

8.37ચ્વ્ અત્ય્-અર્થ-મન્દ-કાયાગ્નેસ્
સપ્તાહં વા દશાહં વા માસાર્ધં માસમ્ એવ ચ ।
બલ-કાલ-વિકાર-જ્ઞો ભિષક્ તક્રં પ્રયોજયેત્

સાયં વા લાજ-સક્તૂનાં દદ્યાત્ તક્રાવલેહિકામ્ ।
જીર્ણે તક્રે પ્રદદ્યાદ્ વા તક્ર-પેયાં સ-સૈન્ધવામ્

તક્રાનુ-પાનં સ-સ્નેહં તક્રૌદનમ્ અતઃ પરમ્ ।
યૂષૈ રસૈર્ વા તક્રાઢ્યૈઃ શાલીન્ ભુઞ્જીત માત્રયા

રૂક્ષમ્ અર્ધોદ્ધૃત-સ્નેહં યતશ્ ચાન્-ઉદ્ધૃતં ઘૃતમ્ ।
તક્રં દોષાગ્નિ-બલ-વિત્ ત્રિ-વિધં તત્ પ્રયોજ્યેત્

ન વિરોહન્તિ ગુદ-જાઃ પુનસ્ તક્ર-સમાહતાઃ ।
નિષિક્તં તદ્ ધિ દહતિ ભૂમાવ્ અપિ તૃણોલુપમ્

8.42ચ્વ્ નિષિક્તં તદ્ વિદહતિ
સ્રોતઃસુ તક્ર-શુદ્ધેષુ રસો ધાતૂન્ ઉપૈતિ યઃ ।
તેન પુષ્ટિર્ બલં વર્ણઃ પરં તુષ્ટિશ્ ચ જાયતે

વાત-શ્લેષ્મ-વિકારાણાં શતં ચ વિનિવર્તતે ।
મથિતં ભાજને ક્ષુદ્ર-બૃહતી-ફલ-લેપિતે

નિશાં પર્યુષિતં પેયમ્ ઇચ્છદ્ભિર્ ગુદ-જ-ક્ષયમ્ ।
ધાન્યોપકુઞ્ચિકાજાજી-હપુષા-પિપ્પલી-દ્વયૈઃ

કારવી-ગ્રન્થિક-શઠી-યવાન્ય્-અગ્નિ-યવાનકૈઃ ।
ચૂર્ણિતૈર્ ઘૃત-પાત્ર-સ્થં નાત્ય્-અમ્લં તક્રમ્ આસુતમ્

8.46બ્વ્ -યવાન્ય્-અગ્નિ-યવાનિકૈઃ
તક્રારિષ્ટં પિબેજ્ જાતં વ્યક્તામ્લ-કટુ કામતઃ ।
દીપનં રોચનં વર્ણ્યં કફ-વાતાનુલોમનમ્

ગુદ-શ્વયથુ-કણ્ડ્વ્-અર્તિ-નાશનં બલ-વર્ધનમ્ ।
ત્વચં ચિત્રક-મૂલસ્ય પિષ્ટ્વા કુમ્ભં પ્રલેપયેત્

તક્રં વા દધિ વા તત્ર જાતમ્ અર્શો-હરં પિબેત્ ।
ભાર્ગ્ય્-આસ્ફોતામૃતા-પઞ્ચ-કોલેષ્વ્ અપ્ય્ એષ સંવિધિઃ

પિષ્ટૈર્ ગજ-કણા-પાઠા-કારવી-પઞ્ચ-કોલકૈઃ ।
તુમ્બુર્વ્-અજાજી-ધનિકા-બિલ્વ-મધ્યૈશ્ ચ કલ્પયેત્

ફલામ્લાન્ યમક-સ્નેહાન્ પેયા-યૂષ-રસાદિકાન્ ।
એભિર્ એવૌષધૈઃ સાધ્યં વારિ સર્પિશ્ ચ દીપનમ્

ક્રમો ઽયં ભિન્ન-શકૃતાં વક્ષ્યતે ગાઢ-વર્ચસામ્ ।
સ્નેહાઢ્યૈઃ સક્તુભિર્ યુક્તાં લવણાં વારુણીં પિબેત્

લવણા એવ વા તક્ર-સીધુ-ધાન્યામ્લ-વારુણીઃ ।
પ્રાગ્-ભક્તાન્ યમકે ભૃષ્ટાન્ સક્તુભિશ્ ચાવચૂર્ણિતાન્

8.53ચ્વ્ પ્રાગ્-ભક્તં યમકે ભૃષ્ટાન્
કરઞ્જ-પલ્લવાન્ ખાદેદ્ વાત-વર્ચો-ઽનુલોમનાન્ ।
સ-ગુડં નાગરં પાઠાં ગુડ-ક્ષાર-ઘૃતાનિ વા

8.54ચ્વ્ સ-ગુડં નાગરં પાઠા- 8.54દ્વ્ -ગુડ-ક્ષાર-ઘૃતાનિ વા
ગો-મૂત્રાધ્યુષિતામ્ અદ્યાત્ સ-ગુડાં વા હરીતકીમ્ ।
પથ્યા-શત-દ્વયાન્ મૂત્ર-દ્રોણેના-મૂત્ર-સંક્ષયાત્

8.55ચ્વ્ પથ્યા-શત-દ્વયં મૂત્ર-
પક્વાત્ ખાદેત્ સ-મધુની દ્વે દ્વે હન્તિ કફોદ્ભવાન્ ।
દુર્-નામ-કુષ્ઠ-શ્વયથુ-ગુલ્મ-મેહોદર-કૃમીન્

8.56અવ્ પક્ત્વા ખાદેત્ સ-મધુની
ગ્રન્થ્ય્-અર્બુદાપચી-સ્થૌલ્ય-પાણ્ડુ-રોગાઢ્ય-મારુતાન્ ।
અજશૃઙ્ગી-જટા-કલ્કમ્ અજા-મૂત્રેણ યઃ પિબેત્

ગુડ-વાર્તાક-ભુક્ તસ્ય નશ્યન્ત્ય્ આશુ ગુદાઙ્કુરાઃ ।
શ્રેષ્ઠા-રસેન ત્રિવૃતાં પથ્યાં તક્રેણ વા સહ

પથ્યાં વા પિપ્પલી-યુક્તાં ઘૃત-ભૃષ્ટાં ગુડાન્વિતામ્ ।
અથ-વા સ-ત્રિવૃદ્-દન્તીં ભક્ષયેદ્ અનુલોમનીમ્

હતે ગુદાશ્રયે દોષે ગુદ-જા યાન્તિ સંક્ષયમ્ ।
દાડિમ-સ્વ-રસાજાજી-યવાની-ગુડ-નાગરૈઃ

8.60અવ્ હૃતે ગુદાશ્રયે દોષે
પાઠયા વા યુતં તક્રં વાત-વર્ચો-ઽનુલોમનમ્ ।
સીધું વા ગૌડમ્ અથ-વા સ-ચિત્રક-મહૌષધમ્

પિબેત્ સુરાં વા હપુષા-પાઠા-સૌવર્ચલાન્વિતામ્ ।
દશાદિ-દશકૈર્ વૃદ્ધાઃ પિપ્પલીર્ દ્વિ-પિચું તિલાન્

8.62દ્વ્ પિપ્પલીર્ દ્વિ-પિચું તિલાત્
પીત્વા ક્ષીરેણ લભતે બલં દેહ-હુતાશયોઃ ।
દુઃસ્પર્શકેન બિલ્વેન યવાન્યા નાગરેણ વા

8.63દ્વ્ યવાન્યા નાગરેણ ચ
એકૈકેનાપિ સંયુક્તા પાઠા હન્ત્ય્ અર્શસાં રુજમ્ ।
સલિલસ્ય વહે પક્ત્વા પ્રસ્થાર્ધમ્ અભયા-ત્વચામ્

8.64દ્વ્ પ્રસ્થાર્ધમ્ અભયા-ત્વચમ્
પ્રસ્થં ધાત્ર્યા દશ-પલં કપિત્થાનાં તતો ઽર્ધતઃ ।
વિશાલાં લોધ્ર-મરિચ-કૃષ્ણા-વેલ્લૈલવાલુકમ્

દ્વિ-પલાંશં પૃથક્ પાદ-શેષે પૂતે ગુડાત્ તુલે ।
દત્ત્વા પ્રસ્થં ચ ધાતક્યાઃ સ્થાપયેદ્ ઘૃત-ભાજને

8.66ચ્વ્ દત્ત્વા પ્રસ્થં તુ ધાતક્યાઃ
પક્ષાત્ સ શીલિતો ઽરિષ્ટઃ કરોત્ય્ અગ્નિં નિહન્તિ ચ ।
ગુદ-જ-ગ્રહણી-પાણ્ડુ-કુષ્ઠોદર-ગર-જ્વરાન્

શ્વયથુ-પ્લીહ-હૃદ્-રોગ-ગુલ્મ-યક્ષ્મ-વમિ-કૃમીન્ ।
જલ-દ્રોણે પચેદ્ દન્તી-દશ-મૂલ-વરાગ્નિકાન્

પાલિકાન્ પાદ-શેષે તુ ક્ષિપેદ્ ગુડ-તુલાં પરમ્ ।
પૂર્વ-વત્ સર્વમ્ અસ્ય સ્યાદ્ આનુલોમિ-તરસ્ ત્વ્ અયમ્

પચેદ્ દુરાલભા-પ્રસ્થં દ્રોણે ઽપાં પ્રાસૃતૈઃ સહ ।
દન્તી-પાઠાગ્નિ-વિજયા-વાસામલક-નાગરૈઃ

8.70બ્વ્ દ્રોણે ઽપાં દ્વિ-પલૈઃ સહ
તસ્મિન્ સિતા-શતં દદ્યાત્ પાદ-સ્થે ઽન્યચ્ ચ પૂર્વ-વત્ ।
લિમ્પેત્ કુમ્ભં તુ ફલિની-કૃષ્ણા-ચવ્યાજ્ય-માક્ષિકૈઃ

પ્રાગ્-ભક્તમ્ આનુલોમ્યાય ફલામ્લં વા પિબેદ્ ઘૃતમ્ ।
ચવ્ય-ચિત્રક-સિદ્ધં વા યવ-ક્ષાર-ગુડાન્વિતમ્

પિપ્પલી-મૂલ-સિદ્ધં વા સ-ગુડ-ક્ષાર-નાગરમ્ ।
પિપ્પલી-પિપ્પલી-મૂલ-ધાનકા-દાડિમૈર્ ઘૃતમ્

8.73દ્વ્ -ધાન્યકા-દાડિમૈર્ ઘૃતમ્
દધ્ના ચ સાધિતં વાત-શકૃન્-મૂત્ર-વિબન્ધ-નુત્ ।
પલાશ-ક્ષાર-તોયેન ત્રિ-ગુણેન પચેદ્ ઘૃતમ્

8.74બ્વ્ -શકૃન્-મૂત્ર-વિબન્ધ-હૃત્
વત્સકાદિ-પ્રતીવાપમ્ અર્શો-ઘ્નં દીપનં પરમ્ ।
પઞ્ચ-કોલાભયા-ક્ષાર-યવાની-વિડ-સૈન્ધવૈઃ

સ-પાઠા-ધાન્ય-મરિચૈઃ સ-બિલ્વૈર્ દધિ-મત્ ઘૃતમ્ ।
સાધયેત્ તજ્ જયત્ય્ આશુ ગુદ-વઙ્ક્ષણ-વેદનામ્

પ્રવાહિકાં ગુદ-ભ્રંશં મૂત્ર-કૃચ્છ્રં પરિસ્રવમ્ ।
પાઠાજમોદ-ધનિકા-શ્વદંષ્ટ્રા-પઞ્ચ-કોલકૈઃ

સ-બિલ્વૈર્ દધ્નિ ચાઙ્ગેરી-સ્વ-રસે ચ ચતુર્-ગુણે ।
હન્ત્ય્ આજ્યં સિદ્ધમ્ આનાહં મૂત્ર-કૃચ્છ્રં પ્રવાહિકામ્

ગુદ-ભ્રંશાર્તિ-ગુદ-જ-ગ્રહણી-ગદ-મારુતાન્ ।
શિખિ-તિત્તિરિ-લાવાનાં રસાન્ અમ્લાન્ સુ-સંસ્કૃતાન્

દક્ષાણાં વર્તકાનાં વા દદ્યાદ્ વિડ્-વાત-સંગ્રહે ।
વાસ્તુકાગ્નિ-ત્રિવૃદ્-દન્તી-પાઠામ્લીકાદિ-પલ્લવાન્

અન્યચ્ ચ કફ-વાત-ઘ્નં શાકં ચ લઘુ ભેદિ ચ ।
સ-હિઙ્ગુ યમકે ભૃષ્ટં સિદ્ધં દધિ-સરૈઃ સહ

8.81દ્વ્ સિદ્ધં દધિ-સરેણ ચ
ધનિકા-પઞ્ચ-કોલાભ્યાં પિષ્ટાભ્યાં દાડિમામ્બુના ।
આર્દ્રિકાયાઃ કિસલયૈઃ શકલૈર્ આર્દ્રકસ્ય ચ

યુક્તમ્ અઙ્ગાર-ધૂપેન હૃદ્યેન સુરભી-કૃતમ્ ।
સ-જીરકં સ-મરિચં વિડ-સૌવર્ચલોત્કટમ્

8.83અવ્ યુક્તમ્ અઙ્ગાર-ધૂમેન
વાતોત્તરસ્ય રૂક્ષસ્ય મન્દાગ્નેર્ બદ્ધ-વર્ચસઃ ।
કલ્પયેદ્ રક્ત-શાલ્ય્-અન્ન-વ્યઞ્જનં શાક-વદ્ રસાન્

8.84ચ્વ્ કલ્પયેદ્ રક્ત-શાલ્ય્-અન્નં 8.84દ્વ્ વ્યઞ્જનં શાક-વદ્ રસાન્ 8.84દ્વ્
વ્યઞ્જનાઞ્ છાક-વદ્ રસાન્
ગો-ગોધા-છગલોષ્ટ્રાણાં વિશેષાત્ ક્રવ્ય-ભોજિનામ્ ।
મદિરાં શાર્કરં ગૌડં સીધું તક્રં તુષોદકમ્

અરિષ્ટં મસ્તુ પાનીયં પાનીયં વાલ્પકં શૃતમ્ ।
ધાન્યેન ધાન્ય-શુણ્ઠીભ્યાં કણ્ટકારિકયાથ-વા

અન્તે ભક્તસ્ય મધ્યે વા વાત-વર્ચો-ઽનુલોમનમ્ ।
વિડ્-વાત-કફ-પિત્તાનામ્ આનુલોમ્યે હિ નિર્-મલે

ગુદે શામ્યન્તિ ગુદ-જાઃ પાવકશ્ ચાભિવર્ધતે ।
ઉદાવર્ત-પરીતા યે યે ચાત્ય્-અર્થં વિરૂક્ષિતાઃ

વિલોમ-વાતાઃ શૂલાર્તાસ્ તેષ્વ્ ઇષ્ટમ્ અનુવાસનમ્ ।
પિપ્પલીં મદનં બિલ્વં શતાહ્વાં મધુકં વચામ્

કુષ્ઠં શઠીં પુષ્કરાખ્યં ચિત્રકં દેવદારુ ચ ।
પિષ્ટ્વા તૈલં વિપક્તવ્યં દ્વિ-ગુણ-ક્ષીર-સંયુતમ્

8.90અવ્ કુષ્ઠં શઠીં પુષ્કરાહ્વં 8.90અવ્ કુષ્ઠં શઠીં પૌષ્કરાખ્યં
8.90અવ્ કુષ્ઠં શુણ્ઠીં પુષ્કરાખ્યં
અર્શસાં મૂઢ-વાતાનાં તચ્ છ્રેષ્ઠમ્ અનુવાસનમ્ ।
ગુદ-નિઃસરણં શૂલં મૂત્ર-કૃચ્છ્રં પ્રવાહિકામ્

કટ્ય્-ઊરુ-પૃષ્ઠ-દૌર્બલ્યમ્ આનાહં વઙ્ક્ષણાશ્રયમ્ ।
પિચ્છા-સ્રાવં ગુદે શોફં વાત-વર્ચો-વિનિગ્રહમ્

ઉત્થાનં બહુ-શો યચ્ ચ જયેત્ તચ્ ચાનુવાસનાત્ ।
નિરૂહં વા પ્રયુઞ્જીત સ-ક્ષીરં પાઞ્ચમૂલિકમ્

સ-મૂત્ર-સ્નેહ-લવણં કલ્કૈર્ યુક્તં ફલાદિભિઃ ।
અથ રક્તાર્શસાં વીક્ષ્ય મારુતસ્ય કફસ્ય વા

8.94દ્વ્ મારુતસ્ય કફસ્ય ચ
અનુબન્ધં તતઃ સ્નિગ્ધં રૂક્ષં વા યોજયેદ્ ધિમમ્ ।
શકૃચ્ છ્યાવં ખરં રૂક્ષમ્ અધો નિર્યાતિ નાનિલઃ

કટ્ય્-ઊરુ-ગુદ-શૂલં ચ હેતુર્ યદિ ચ રૂક્ષણમ્ ।
તત્રાનુબન્ધો વાતસ્ય શ્લેષ્મણો યદિ વિટ્ શ્લથા

શ્વેતા પીતા ગુરુઃ સ્નિગ્ધા સ-પિચ્છઃ સ્તિમિતો ગુદઃ ।
હેતુઃ સ્નિગ્ધ-ગુરુર્ વિદ્યાદ્ યથા-સ્વં ચાસ્ર-લક્ષણાત્

દુષ્ટે ઽસ્રે શોધનં કાર્યં લઙ્ઘનં ચ યથા-બલમ્ ।
યાવચ્ ચ દોષૈઃ કાલુષ્યં સ્રુતેસ્ તાવદ્ ઉપેક્ષણમ્

દોષાણાં પાચનાર્થં ચ વહ્નિ-સંધુક્ષણાય ચ ।
સંગ્રહાય ચ રક્તસ્ય પરં તિક્તૈર્ ઉપાચરેત્

યત્ તુ પ્રક્ષીણ-દોષસ્ય રક્તં વાતોલ્બણસ્ય વા ।
સ્નેહૈસ્ તત્ સાધયેત્ યુક્તૈઃ પાનાભ્યઞ્જન-વસ્તિષુ

યત્ તુ પિત્તોલ્બણં રક્તં ઘર્મ-કાલે પ્રવર્તતે ।
સ્તમ્ભનીયં તદ્ એકાન્તાન્ ન ચેદ્ વાત-કફાનુગમ્

સ-કફે ઽસ્રે પિબેત્ પાક્યં શુણ્ઠી-કુટજ-વલ્કલમ્ ।
કિરાતતિક્તકં શુણ્ઠીં ધન્વયાસં કુ-ચન્દનમ્

દાર્વી-ત્વઙ્-નિમ્બ-સેવ્યાનિ ત્વચં વા દાડિમોદ્ભવામ્ ।
કુટજ-ત્વક્-ફલં તાર્ક્ષ્યં માક્ષિકં ઘુણવલ્લભામ્

પિબેત્ તણ્ડુલ-તોયેન કલ્કિતં વા મયૂરકમ્ ।
તુલાં દિવ્યામ્ભસિ પચેદ્ આર્દ્રાયાઃ કુટજ-ત્વચઃ

ની-રસાયાં ત્વચિ ક્વાથે દદ્યાત્ સૂક્ષ્મ-રજી-કૃતાન્ ।
સમઙ્ગા-ફલિની-મોચ-રસાન્ મુષ્ટ્ય્-અંશકાન્ સમાન્

તૈશ્ ચ શક્રયવાન્ પૂતે તતો દર્વી-પ્રલેપનમ્ ।
પક્ત્વાવલેહં લીઢ્વા ચ તં યથાગ્નિ-બલં પિબેત્

8.106અવ્ તૈશ્ ચ શક્રયવાન્ પૂતં
પેયાં મણ્ડં પયશ્ છાગં ગવ્યં વા છાગ-દુગ્ધ-ભુક્ ।
લેહો ઽયં શમયત્ય્ આશુ રક્તાતીસાર-પાયુ-જાન્

બલ-વદ્ રક્ત-પિત્તં ચ સ્રવદ્ ઊર્ધ્વમ્ અધો ઽપિ વા ।
કુટજ-ત્વક્-તુલાં દ્રોણે પચેદ્ અષ્ટાંશ-શેષિતમ્

8.108દ્વ્ પચેદ્ અષ્ટાંશ-શેષિતામ્
કલ્કી-કૃત્ય ક્ષિપેત્ તત્ર તાર્ક્ષ્ય-શૈલં કટુ-ત્રયમ્ ।
લોધ્ર-દ્વયં મોચ-રસં બલાં દાડિમ-જં ત્વચમ્

બિલ્વ-કર્કટિકાં મુસ્તં સમઙ્ગાં ધાતકી-ફલમ્ ।
પલોન્મિતં દશ-પલં કુટજસ્યૈવ ચ ત્વચઃ

ત્રિંશત્ પલાનિ ગુડતો ઘૃતાત્ પૂતે ચ વિંશતિઃ ।
તત્ પક્વં લેહ-તાં યાતં ધાન્યે પક્ષ-સ્થિતં લિહન્

સર્વાર્શો-ગ્રહણી-દોષ-શ્વાસ-કાસાન્ નિયચ્છતિ ।
લોધ્રં તિલાન્ મોચ-રસં સમઙ્ગાં ચન્દનોત્પલમ્

8.112બ્વ્ -શ્વાસ-કાસાન્ નિબર્હતિ
પાયયિત્વાજ-દુગ્ધેન શાલીંસ્ તેનૈવ ભોજયેત્ ।
યષ્ટ્ય્-આહ્વ-પદ્મકાનન્તા-પયસ્યા-ક્ષીર-મોરટમ્

સ-સિતા-મધુ પાતવ્યં શીત-તોયેન તેન વા ।
લોધ્ર-કટ્વઙ્ગ-કુટજ-સમઙ્ગા-શાલ્મલી-ત્વચમ્

8.114દ્વ્ -સમઙ્ગા-શાલ્મલી-ત્વચઃ
હિમ-કેસર-યષ્ટ્ય્-આહ્વ-સેવ્યં વા તણ્ડુલામ્બુના ।
યવાનીન્દ્રયવાઃ પાટ્ઃઆ બિલ્વં શુણ્ઠી રસાઞ્જનમ્

ચૂર્ણશ્ ચલે હિતઃ શૂલે પ્રવૃત્તે ચાતિ-શોણિતે ।
દુગ્ધિકા-કણ્ટકારીભ્યાં સિદ્ધં સર્પિઃ પ્રશસ્યતે

અથ-વા ધાતકી-લોધ્ર-કુટજ-ત્વક્-ફલોત્પલૈઃ ।
સ-કેસરૈર્ યવ-ક્ષાર-દાડિમ-સ્વ-રસેન વા

શર્કરામ્ભો-જ-કિઞ્જલ્ક-સહિતં સહ વા તિલૈઃ ।
અભ્યસ્તં રક્ત-ગુદ-જાન્ નવ-નીતં નિયચ્છતિ

છાગાનિ નવ-નીતાજ્ય-ક્ષીર-માંસાનિ જાઙ્ગલઃ ।
અન્-અમ્લો વા કદ્-અમ્લ વા સ-વાસ્તુક-રસો રસઃ

રક્ત-શાલિઃ સરો દધ્નઃ ષષ્ટિકસ્ તરુણી સુરા ।
તરુણશ્ ચ સુરા-મણ્ડઃ શોણિતસ્યૌષધં પરમ્

પેયા-યૂષ-રસાદ્યેષુ પલાણ્ડુઃ કેવલો ઽપિ વા ।
સ જયત્ય્ ઉલ્બણં રક્તં મારુતં ચ પ્રયોજિતઃ

વાતોલ્બણાનિ પ્રાયેણ ભવન્ત્ય્ અસ્રે ઽતિ-નિઃસૃતે ।
અર્શાંસિ તસ્માદ્ અધિકં તજ્-જયે યત્નમ્ આચરેત્

દૃષ્ટ્વાસ્ર-પિત્તં પ્રબલમ્ અ-બલૌ ચ કફાનિલૌ ।
શીતોપચારઃ કર્તવ્યઃ સર્વ-થા તત્-પ્રશાન્તયે

ન ચેદ્ એવં શમસ્ તસ્ય સ્નિગ્ધોષ્ણૈસ્ તર્પયેત્ તતઃ ।
રસૈઃ કોષ્ણૈશ્ ચ સર્પિર્ભિર્ અવપીડક-યોજિતૈઃ

8.124અવ્ યદા ચૈવં શમો ન સ્યાત્
સેચયેત્ તં કવોષ્ણૈશ્ ચ કામં તૈલ-પયો-ઘૃતૈઃ ।
યવાસ-કુશ-કાશાનાં મૂલં પુષ્પં ચ શાલ્મલેઃ

ન્યગ્રોધોદુમ્બરાશ્વત્થ-શુઙ્ગાશ્ ચ દ્વિ-પલોન્મિતાઃ ।
ત્રિ-પ્રસ્થે સલિલસ્યૈતત્ ક્ષીર-પ્રસ્થે ચ સાધયેત્

ક્ષીર-શેષે કષાયે ચ તસ્મિન્ પૂતે વિમિશ્રયેત્ ।
કલ્કી-કૃતં મોચ-રસં સમઙ્ગાં ચન્દનોત્પલમ્

પ્રિયઙ્ગું કૌટજં બીજં કમલસ્ય ચ કેસરમ્ ।
પિચ્છા-વસ્તિર્ અયં સિદ્ધઃ સ-ઘૃત-ક્ષૌદ્ર-શર્કરઃ

પ્રવાહિકા-ગુદ-ભ્રંશ-રક્ત-સ્રાવ-જ્વરાપહઃ ।
યષ્ટ્ય્-આહ્વ-પુણ્ડરીકેણ તથા મોચ-રસાદિભિઃ

ક્ષીર-દ્વિ-ગુણિતઃ પક્વો દેયઃ સ્નેહો ઽનુવાસનમ્ ।
મધુકોત્પલ-લોધ્રામ્બુ સમઙ્ગા બિલ્વ-ચન્દનમ્

ચવિકાતિવિષા મુસ્તં પાઠા ક્ષારો યવાગ્ર-જઃ ।
દાર્વી-ત્વઙ્ નાગરં માંસી ચિત્રકો દેવદારુ ચ

ચાઙ્ગેરી-સ્વ-રસે સર્પિઃ સાધિતં તૈસ્ ત્રિ-દોષ-જિત્ ।
અર્શો-ઽતીસાર-ગ્રહણી-પાણ્ડુ-રોગ-જ્વરા-રુચૌ

મૂત્ર-કૃચ્છ્રે ગુદ-ભ્રંશે વસ્ત્ય્-આનાહે પ્રવાહણે ।
પિચ્છા-સ્રાવે ઽર્શસાં શૂલે દેયં તત્ પરમૌષધમ્

વ્યત્યાસાન્ મધુરામ્લાનિ શીતોષ્ણાનિ ચ યોજયેત્ ।
નિત્યમ્ અગ્નિ-બલાપેક્ષી જયત્ય્ અર્શઃ-કૃતાન્ ગદાન્

8.134દ્વ્ જયત્ય્ અર્શઃ-કૃતાં રુજમ્
ઉદાવર્તાર્તમ્ અભ્યજ્ય તૈલૈઃ શીત-જ્વરાપહૈઃ ।
સુ-સ્નિગ્ધૈઃ સ્વેદયેત્ પિણ્ડૈર્ વર્તિમ્ અસ્મૈ ગુદે તતઃ

અભ્યક્તાં તત્-કરાઙ્ગુષ્ઠ-સંનિભામ્ અનુલોમનીમ્ ।
દદ્યાચ્ છ્યામા-ત્રિવૃદ્-દન્તી-પિપ્પલી-નીલિની-ફલૈઃ

વિચૂર્ણિતૈર્ દ્વિ-લવણૈર્ ગુડ-ગો-મૂત્ર-સંયુતૈઃ ।
તદ્-વન્ માગધિકા-રાઠ-ગૃહ-ધૂમૈઃ સ-સર્ષપૈઃ

8.137બ્વ્ ગુડ-ગો-મૂત્ર-પાચિતૈઃ
એતેષામ્ એવ વા ચૂર્ણં ગુદે નાડ્યા વિનિર્ધમેત્ ।
તદ્-વિઘાતે સુ-તીક્ષ્ણં તુ વસ્તિં સ્નિગ્ધં પ્રપીડયેત્

ઋજૂ-કુર્યાદ્ ગુદ-સિરા-વિણ્-મૂત્ર-મરુતો ઽસ્ય સઃ ।
ભૂયો ઽનુબન્ધે વાત-ઘ્નૈર્ વિરેચ્યઃ સ્નેહ-રેચનૈઃ

8.139અવ્ ઋજૂ-કુર્યાદ્ ગુદ-શિરો-
અનુવાસ્યશ્ ચ રૌક્ષ્યાદ્ ધિ સઙ્ગો મારુત-વર્ચસોઃ ।
ત્રિ-પટુ-ત્રિ-કટુ-શ્રેષ્ઠા-દન્ત્ય્-અરુષ્કર-ચિત્રકમ્

જર્જરં સ્નેહ-મૂત્રાક્તમ્ અન્તર્-ધૂમં વિપાચયેત્ ।
શરાવ-સંધૌ મૃલ્-લિપ્તે ક્ષારઃ કલ્યાણકાહ્વયઃ

સ પીતઃ સર્પિષા યુક્તો ભક્તે વા સ્નિગ્ધ-ભોજિના ।
ઉદાવર્ત-વિબન્ધાર્શો-ગુલ્મ-પાણ્ડૂદર-કૃમીન્

મૂત્ર-સઙ્ગાશ્મરી-શોફ-હૃદ્-રોગ-ગ્રહણી-ગદાન્ ।
મેહ-પ્લીહ-રુજાનાહ-શ્વાસ-કાસાંશ્ ચ નાશયેત્

સર્વં ચ કુર્યાદ્ યત્ પ્રોક્તમ્ અર્શસાં ગાઢ-વર્ચસામ્ ॥ 144અબ્ ॥
દ્રોણે ઽપાં પૂતિ-વલ્ક-દ્વિ-તુલમ્ અથ પચેત્ પાદ-શેષે ચ તસ્મિન્ ॥ 144ચ્ ॥
8.144ચ્વ્ દ્રોણે ઽપાં પૂતિ-વલ્કં દ્વિ-તુલમ્ અથ પચેત્ પાદ-શેષે ચ તસ્મિન્
દેયાશીતિર્ ગુડસ્ય પ્રતનુક-રજસો વ્યોષતો ઽષ્ટૌ પલાનિ ॥ 144દ્ ॥
એતન્ માસેન જાતં જનયતિ પરમામ્ ઊષ્મણઃ પક્તિ-શક્તિં ॥ 144એ ॥
શુક્તં કૃત્વાનુલોમ્યં પ્રજયતિ ગુદ-જ-પ્લીહ-ગુલ્મોદરાણિ ॥ 144f ॥
પચેત્ તુલાં પૂતિ-કરઞ્જ-વલ્કાદ્ દ્વે મૂલતશ્ ચિત્રક-કણ્ટકાર્યોઃ ।
દ્રોણ-ત્રયે ઽપિ ચરણાવશેષે પૂતે શતં તત્ર ગુડસ્ય દદ્યાત્

પલિકં ચ સુ-ચૂર્ણિતં ત્રિ-જાત-ત્રિ-કટુ-ગ્રન્થિક-દાડિમાશ્મભેદમ્ ।
પુર-પુષ્કર-મૂલ-ધાન્ય-ચવ્યં હપુષામ્ આર્દ્રકમ્ અમ્લ-વેતસં ચ

શીતી-ભૂતં ક્ષૌદ્ર-વિંશત્ય્-ઉપેતમ્ આર્દ્ર-દ્રાક્ષા-બીજપૂરાર્દ્રકૈશ્ ચ ।
યુક્તં કામં ગણ્ડિકાભિસ્ તથેક્ષોઃ સર્પિઃ-પાત્રે માસ-માત્રેણ જાતમ્

ચુક્રં ક્રકચમ્ ઇવેદં દુર્-નામ્નાં વહ્નિ-દીપનં પરમમ્ ।
પાણ્ડુ-ગરોદર-ગુલ્મ-પ્લીહાનાહાશ્મ-કૃચ્છ્ર-ઘ્નમ્

દ્રોણં પીલુ-રસસ્ય વસ્ત્ર-ગલિતં ન્યસ્તં હવિર્-ભાજને ॥ 149અ ॥
યુઞ્જીત દ્વિ-પલૈર્ મદા-મધુફલા-ખર્જૂર-ધાત્રી-ફલૈઃ ॥ 149બ્ ॥
પાઠા-માદ્રિ-દુરાલભામ્લ-વિદુલ-વ્યોષ-ત્વગ્-એલોલ્લકૈઃ ॥ 149ચ્ ॥
8.149ચ્વ્ પાઠા-માદ્રિ-દુરાલભામ્લ-વિદુલ-વ્યોષ-ત્વગ્-એલ્લાલ્લકૈઃ
સ્પૃક્કા-કોલ-લવઙ્ગ-વેલ્લ-ચપલા-મૂલાગ્નિકૈઃ પાલિકૈઃ ॥ 149દ્ ॥
ગુડ-પલ-શત-યોજિતં નિવાતે નિહિતમ્ ઇદં પ્રપિબંશ્ ચ પક્ષ-માત્રાત્ ।
નિશમયતિ ગુદાઙ્કુરાન્ સ-ગુલ્માન્ અનલ-બલં પ્રબલં કરોતિ ચાશુ

8.150ચ્વ્ પ્રશમયતિ ગુદાઙ્કુરાન્ સ-ગુલ્માન્
એકૈક-શો દશ-પલે દશ-મૂલ-કુમ્ભ-પાઠા-દ્વયાર્ક-ઘુણવલ્લભ-કટ્ફલાનામ્ ।
દગ્ધે સ્રુતે ઽનુ કલશેન જલેન પક્વે પાદ-સ્થિતે ગુડ-તુલાં પલ-પઞ્ચકં ચ

8.151બ્વ્ -પાઠાભયાર્ક-ઘુણવલ્લભ-કટ્ફલાનામ્
દદ્યાત્ પ્રત્ય્-એકં વ્યોષ-ચવ્યાભયાનાં વહ્નેર્ મુષ્ટી દ્વે યવ-ક્ષારતશ્ ચ ।
દર્વીમ્ આલિમ્પન્ હન્તિ લીઢો ગુડો ઽયં ગુલ્મ-પ્લીહાર્શઃ-કુષ્ઠ-મેહાગ્નિ-સાદાન્

તોય-દ્રોણે ચિત્રક-મૂલ-તુલાર્ધં સાધ્યં યાવત્ પાદ-દલ-સ્થમ્ અથેદમ્ ।
અષ્ટૌ દત્ત્વા જીર્ણ-ગુડસ્ય પલાનિ ક્વાથ્યં ભૂયઃ સાન્દ્ર-તયા સમમ્ એતત્

8.153બ્વ્ સાધ્યં યાવત્ પાદ-જલ-સ્થમ્ અપ્ય્ ઇદમ્
ત્રિ-કટુક-મિશિ-પથ્યા-કુષ્ઠ-મુસ્તા-વરાઙ્ગ-કૃમિરિપુ-દહનૈલા-ચૂર્ણ-કીર્ણો ઽવલેહઃ ।
જયતિ ગુદ-જ-કુષ્ઠ-પ્લીહ-ગુલ્મોદરાણિ પ્રબલયતિ હુતાશં શશ્વદ્ અભ્યસ્યમાનઃ

8.154ચ્વ્ જયતિ ગુદ-જ-યુક્ત-પ્લીહ-ગુલ્મોદરાણિ
ગુડ-વ્યોષ-વરા-વેલ્લ-તિલારુષ્કર-ચિત્રકૈઃ ।
અર્શાંસિ હન્તિ ગુટિકા ત્વગ્-વિકારં ચ શીલિતા

મૃલ્-લિપ્તં સૌરણં કન્દં પક્ત્વાગ્નૌ પુટ-પાક-વત્ ।
અદ્યાત્ સ-તૈલ-લવણં દુર્-નામ-વિનિવૃત્તયે

મરિચ-પિપ્પલિ-નાગર-ચિત્રકાન્ ક્રમ-વિવર્ધિત-ભાગ-સમાહૃતાન્ ।
શિખિ-ચતુર્-ગુણ-સૂરણ-યોજિતાન્ કુરુ ગુડેન ગુડાન્ ગુદ-જ-ચ્છિદઃ

ચૂર્ણી-કૃતાઃ ષો-ડશ સૂરણસ્ય ભાગાસ્ તતો ઽર્ધેન ચ ચિત્રકસ્ય ।
મહૌષધાદ્ દ્વૌ મરિચસ્ય ચૈકો ગુડેન દુર્-નામ-જયાય પિણ્ડી

પથ્યા-નાગર-કૃષ્ણા-કરઞ્જ-વેલ્લાગ્નિભિઃ સિતા-તુલ્યૈઃ ।
વડબા-મુખ ઇવ જરયતિ બહુ-ગુર્વ્ અપિ ભોજનં ચૂર્ણઃ

8.159દ્વ્ બહુ-ગુર્વ્ અપિ ભોજનં ચૂર્ણમ્
કલિઙ્ગ-લાઙ્ગલી-કૃષ્ણા-વહ્ન્ય્-અપામાર્ગ-તણ્ડુલૈઃ ।
ભૂનિમ્બ-સૈન્ધવ-ગુડૈર્ ગુડા ગુદ-જ-નાશનાઃ

લવણોત્તમ-વહ્નિ-કલિઙ્ગ-યવાંશ્ ચિરિબિલ્વ-મહાપિચુમન્દ-યુતાન્ ।
પિબ સપ્ત-દિનં મથિતાલુડિતાન્ યદિ મર્દિતુમ્ ઇચ્છસિ પાયુ-રુહાન્

8.161ચ્વ્ પિબ સપ્ત-દિનં મથિતાલુલિતાન્ 8.161દ્વ્ યદિ મર્દિતુમ્ ઇચ્છસિ
પાયુ-રુહઃ
શુષ્કેષુ ભલ્લાતકમ્ અગ્ર્યમ્ ઉક્તં ભૈષજ્યમ્ આર્દ્રેષુ તુ વત્સક-ત્વક્ ।
સર્વેષુ સર્વર્તુષુ કાલશેયમ્ અર્શઃસુ બલ્યં ચ મલાપહં ચ

ભિત્ત્વા વિબન્ધાન્ અનુલોમનાય યન્ મારુતસ્યાગ્નિ-બલાય યચ્ ચ ।
તદ્ અન્ન-પાનૌષધમ્ અર્શસેન સેવ્યં વિવર્જ્યં વિપરીતમ્ અસ્માત્

અર્શો-ઽતિસાર-ગ્રહણી-વિકારાઃ પ્રાયેણ ચાન્યો-ઽન્ય-નિદાન-ભૂતાઃ ।
સન્ને ઽનલે સન્તિ ન સન્તિ દીપ્તે રક્ષેદ્ અતસ્ તેષુ વિશેષતો ઽગ્નિમ્