Aṣṭāṅgahṛdayasūtra · Chapter 55

Cikitsāsthāna
kevalānila-jaṃ kāsaṃ snehair ādāv upācaret |
vāta-ghna-siddhaiḥ snigdhaiś ca peyā-yūṣa-rasādibhiḥ

lehair dhūmais tathābhyaṅga-sveda-sekāvagāhanaiḥ |
vastibhir baddha-viḍ-vātaṃ sa-pittaṃ tūrdhva-bhaktikaiḥ

3.2dv sa-pittaṃ vordhva-bhaktikaiḥ 3.2dv sa-pittaṃ vordhva-bhaktikaiḥ
ghṛtaiḥ kṣīraiś ca sa-kaphaṃ jayet sneha-virecanaiḥ |
guḍūcī-kaṇṭakārībhyāṃ pṛthak triṃśat-palād rase

prasthaḥ siddho ghṛtād vāta-kāsa-nud vahni-dīpanaḥ |
kṣāra-rāsnā-vacā-hiṅgu-pāṭhā-yaṣṭy-āhva-dhānyakaiḥ

dvi-śāṇaiḥ sarpiṣaḥ prasthaṃ pañca-kola-yutaiḥ pacet |
daśa-mūlasya niryūhe pīto maṇḍānupāyinā

sa kāsa-śvāsa-hṛt-pārśva-grahaṇī-roga-gulma-nut |
droṇe 'pāṃ sādhayed rāsnā-daśa-mūla-śatāvarīḥ

palonmitā dvi-kuḍavaṃ kulatthaṃ badaraṃ yavaṃ |
tulārdhaṃ cāja-māṃsasya tena sādhyaṃ ghṛtāḍhakam

sama-kṣīraṃ palāṃśaiś ca jīvanīyaiḥ samīkṣya tat |
prayuktaṃ vāta-rogeṣu pāna-nāvana-vastibhiḥ

pañca-kāsāñ chiraḥ-kampaṃ yoni-vaṅkṣaṇa-vedanām |
sarvāṅgaikāṅga-rogāṃś ca sa-plīhordhvānilāñ jayet

vidāry-ādi-gaṇa-kvātha-kalka-siddhaṃ ca kāsa-jit |
aśoka-bīja-kṣavaka-jantughnāñjana-padmakaiḥ

sa-viḍaiś ca ghṛtaṃ siddhaṃ tac-cūrṇaṃ vā ghṛta-plutam |
lihyāt payaś cānupibed ājaṃ kāsāti-pīḍitaḥ

3.11dv ājaṃ kāsābhipīḍitaḥ 3.11dv ājaṃ kāsādi-pīḍitaḥ
viḍaṅgaṃ nāgaraṃ rāsnā pippalī hiṅgu saindhavam |
bhārgī kṣāraś ca tac cūrṇaṃ pibed vā ghṛta-mātrayā

sa-kaphe 'nila-je kāse śvāsa-hidhmā-hatāgniṣu |
durālabhāṃ śṛṅgaveraṃ śaṭhīṃ drākṣāṃ sitopalām

3.13dv śuṇṭhīṃ drākṣāṃ sitopalām
lihyāt karkaṭaśṛṅgīṃ ca kāse tailena vāta-je |
duḥsparśāṃ pippalīṃ mustāṃ bhārgīṃ karkaṭakīṃ śaṭhīm

purāṇa-guḍa-tailābhyāṃ cūrṇitāny avalehayet |
tad-vat sa-kṛṣṇāṃ śuṇṭhīṃ ca sa-bhārgīṃ tad-vad eva ca

pibec ca kṛṣṇāṃ koṣṇena salilena sa-saindhavām |
mastunā sa-sitāṃ śuṇṭhīṃ dadhnā vā kaṇa-reṇukām

3.16dv dadhnā vā kaṇa-reṇukam
pibed badara-majjño vā madirā-dadhi-mastubhiḥ |
atha-vā pippalī-kalkaṃ ghṛta-bhṛṣṭaṃ sa-saindhavam

3.17av pibed badara-majjāṃ vā
kāsī sa-pīnaso dhūmaṃ snaihikaṃ vidhinā pibet |
hidhmā-śvāsokta-dhūmāṃś ca kṣīra-māṃsa-rasāśanaḥ

grāmyānūpaudakaiḥ śāli-yava-godhūma-ṣaṣṭikān |
rasair māṣātmaguptānāṃ yūṣair vā bhojayed dhitān

3.19av grāmyānūpodbhavaiḥ śāli-
yavānī-pippalī-bilva-madhya-nāgara-citrakaiḥ |
rāsnājājī-pṛthakparṇī-palāśa-śaṭhi-pauṣkaraiḥ

siddhāṃ snigdhāmla-lavaṇāṃ peyām anila-je pibet |
kaṭī-hṛt-pārśva-koṣṭhārti-śvāsa-hidhmā-praṇāśanīm

daśa-mūla-rase tad-vat pañca-kola-guḍānvitām |
pibet peyāṃ sama-tilāṃ kṣaireyīṃ vā sa-saindhavām

mātsya-kaukkuṭa-vārāhair māṃsair vā sājya-saindhavām |
vāstuko vāyasī-śākaṃ kāsaghnaḥ suniṣaṇṇakaḥ

kaṇṭakāryāḥ phalaṃ pattraṃ bālaṃ śuṣkaṃ ca mūlakam |
snehās tailādayo bhakṣyāḥ kṣīrekṣu-rasa-gauḍikāḥ

dadhi-mastv-āranālāmla-phalāmbu-madirāḥ pibet |
pitta-kāse tu sa-kaphe vamanaṃ sarpiṣā hitam

tathā madana-kāśmarya-madhuka-kvathitair jalaiḥ |
phala-yaṣṭy-āhva-kalkair vā vidārīkṣu-rasāplutaiḥ

pitta-kāse tanu-kaphe trivṛtāṃ madhurair yutām |
yuñjyād virekāya yutāṃ ghana-śleṣmaṇi tiktakaiḥ

hṛta-doṣo himaṃ svādu snigdhaṃ saṃsarjanaṃ bhajet |
ghane kaphe tu śiśiraṃ rūkṣaṃ tiktopasaṃhitam

lehaḥ paitte sitā-dhātrī-kṣaudra-drākṣā-himotpalaiḥ |
sa-ghṛtaḥ sānile hitaḥ sa-kaphe sābda-maricaḥ

3.29av lehaḥ pitte sitā-dhātrī-
mṛdvīkārdha-śataṃ triṃśat pippalīḥ śarkarā-palam |
lehayen madhunā gor vā kṣīra-pasya śakṛd-rasam

tvag-elā-vyoṣa-mṛdvīkā-pippalī-mūla-pauṣkaraiḥ |
lāja-mustā-śaṭhī-rāsnā-dhātrī-phala-vibhītakaiḥ

śarkarā-kṣaudra-sarpirbhir leho hṛd-roga-kāsa-hā |
madhurair jāṅgala-rasair yava-śyāmāka-kodravāḥ

mudgādi-yūṣaiḥ śākaiś ca tiktakair mātrayā hitāḥ |
ghana-śleṣmaṇi lehāś ca tiktakā madhu-saṃyutāḥ

śālayaḥ syus tanu-kaphe ṣaṣṭikāś ca rasādibhiḥ |
śarkarāmbho 'nu-pānārthaṃ drākṣekṣu-sva-rasāḥ payaḥ

kākolī-bṛhatī-medā-dvayaiḥ sa-vṛṣa-nāgaraiḥ |
pitta-kāse rasa-kṣīra-peyā-yūṣān prakalpayet

drākṣāṃ kaṇāṃ pañca-mūlaṃ tṛṇākhyaṃ ca pacej jale |
tena kṣīraṃ śṛtaṃ śītaṃ pibet sa-madhu-śarkaram

sādhitāṃ tena peyāṃ vā su-śītāṃ madhunānvitām |
śaṭhī-hrīvera-bṛhatī-śarkarā-viśva-bheṣajam

piṣṭvā rasaṃ pibet pūtaṃ vastreṇa ghṛta-mūrchitam |
medāṃ vidārīṃ kākolīṃ svayaṅguptā-phalaṃ balām

śarkarāṃ jīvakaṃ mudga-māṣaparṇyau durālabhām |
kalkī-kṛtya pacet sarpiḥ kṣīreṇāṣṭa-guṇena tat

pāna-bhojana-leheṣu prayuktaṃ pitta-kāsa-jit |
lihyād vā cūrṇam eteṣāṃ kaṣāyam atha-vā pibet

kapha-kāsī pibed ādau surakāṣṭhāt pradīpitāt |
snehaṃ parisrutaṃ vyoṣa-yava-kṣārāvacūrṇitam

3.41av kapha-kāse pibed ādau
snigdhaṃ virecayed ūrdhvam adho mūrdhni ca yuktitaḥ |
tīkṣṇair virekair balinaṃ saṃsargīṃ cāsya yojayet

yava-mudga-kulatthānnair uṣṇa-rūkṣaiḥ kaṭūtkaṭaiḥ |
kāsamardaka-vārtāka-vyāghrī-kṣāra-kaṇānvitaiḥ

dhānva-baila-rasaiḥ snehais tila-sarṣapa-nimba-jaiḥ |
daśa-mūlāmbu gharmāmbu madyaṃ madhv-ambu vā pibet

3.44av dhānva-baila-rasair lehais 3.44bv tila-sarṣapa-bilva-jaiḥ
mūlaiḥ pauṣkara-śamyāka-paṭolaiḥ saṃsthitaṃ niśām |
pibed vāri saha-kṣaudraṃ kāleṣv annasya vā triṣu

3.45bv -paṭolair anvitaṃ niśām
pippalī pippalī-mūlaṃ śṛṅgaveraṃ vibhītakam |
śikhi-kukkuṭa-picchānāṃ maṣī kṣāro yavodbhavaḥ

viśālā pippalī-mūlaṃ trivṛtā ca madhu-dravāḥ |
kapha-kāsa-harā lehās trayaḥ ślokārdha-yojitāḥ

madhunā maricaṃ lihyān madhunaiva ca joṅgakam |
pṛthag rasāṃś ca madhunā vyāghrī-vārtāka-bhṛṅga-jān

kāsaghnasyāśva-śakṛtaḥ surasasyāsitasya ca |
devadāru-śaṭhī-rāsnā-karkaṭākhyā-durālabhāḥ

3.49bv surasasyāsitasya vā
pippalī nāgaraṃ mustaṃ pathyā dhātrī sitopalā |
lājāḥ sitopalā sarpiḥ śṛṅgī dhātrī-phalodbhavā

3.50dv śṛṅgī dhātrī-phalād rajaḥ
madhu-taila-yutā lehās trayo vātānuge kaphe |
dve pale dāḍimād aṣṭau guḍād vyoṣāt pala-trayam

rocanaṃ dīpanaṃ svaryaṃ pīnasa-śvāsa-kāsa-jit |
guḍa-kṣāroṣaṇa-kaṇā-dāḍimaṃ śvāsa-kāsa-jit

3.52dv -dāḍimāc chvāsa-kāsa-jit
kramāt pala-dvayārdhākṣa-karṣārdhākṣa-palonmitam |
pibej jvaroktaṃ pathyādi sa-śṛṅgīkaṃ ca pācanam

3.53bv -karṣākṣārdha-palonmitam
atha-vā dīpyaka-trivṛd-viśālā-ghana-pauṣkaram |
sa-kaṇaṃ kvathitaṃ mūtre kapha-kāsī jale 'pi vā

taila-bhṛṣṭaṃ ca vaidehī-kalkākṣaṃ sa-sitopalam |
pāyayet kapha-kāsa-ghnaṃ kulattha-salilāplutam

daśa-mūlāḍhake prasthaṃ ghṛtasyākṣa-samaiḥ pacet |
puṣkarāhva-śaṭhī-bilva-surasā-vyoṣa-hiṅgubhiḥ

3.56cv puṣkarākhya-śaṭhī-bilva-
peyānu-pānaṃ tat sarva-vāta-śleṣmāmayāpaham |
nirguṇḍī-pattra-niryāsa-sādhitaṃ kāsa-jid ghṛtam

ghṛtaṃ rase viḍaṅgānāṃ vyoṣa-garbhaṃ ca sādhitam || 57ū̆ab ||
punarnava-śivātikā-sarala-kāsamardāmṛtā- || 58a ||
paṭola-bṛhatī-phaṇijjaka-rasaiḥ payaḥ-saṃyutaiḥ || 58b ||
ghṛtaṃ tri-kaṭunā ca siddham upayujya saṃjāyate || 58c ||
na kāsa-viṣama-jvara-kṣaya-gudāṅkurebhyo bhayam || 58d ||
sa-mūla-phala-pattrāyāḥ kaṇṭakāryā rasāḍhake || 59ab ||
3.59av sa-mūla-phala-śākhāyāḥ
ghṛta-prasthaṃ balā-vyoṣa-viḍaṅga-śaṭhi-dāḍimaiḥ |
sauvarcala-yava-kṣāra-mūlāmalaka-pauṣkaraiḥ

vṛścīva-bṛhatī-pathyā-yavānī-citrakarddhibhiḥ |
mṛdvīkā-cavya-varṣābhū-durālabhāmla-vetasaiḥ

śṛṅgī-tāmalakī-bhārgī-rāsnā-gokṣurakaiḥ pacet |
kalkais tat sarva-kāseṣu śvāsa-hidhmāsu ceṣyate

kaṇṭakārī-ghṛtaṃ caitat kapha-vyādhi-vināśanam |
paced vyāghrī-tulāṃ kṣuṇṇāṃ vahe 'pām āḍhaka-sthite

kṣipet pūte tu saṃcūrṇya vyoṣa-rāsnāmṛtāgnikān |
śṛṅgī-bhārgī-ghana-granthi-dhanvayāsān palārdhakān

3.64av kṣipet pūte ca saṃcūrṇya
sarpiṣaḥ ṣo-ḍaśa-palaṃ catvāriṃśat palāni ca |
matsyaṇḍikāyāḥ śuddhāyāḥ punaś ca tad adhiśrayet

darvī-lepini śīte ca pṛthag dvi-kuḍavaṃ kṣipet |
pippalīnāṃ tavakṣīryā mākṣikasyā-navasya ca

3.66cv pippalīnāṃ tukākṣīryā
leho 'yaṃ gulma-hṛd-roga-dur-nāma-śvāsa-kāsa-jit |
śamanaṃ ca pibed dhūmaṃ śodhanaṃ bahale kaphe

3.67dv śodhanaṃ bahule kaphe
manaḥśilāla-madhuka-māṃsī-musteṅgudī-tvacaḥ |
dhūmaṃ kāsa-ghna-vidhinā pītvā kṣīraṃ pibed anu

niṣṭhyūtānte guḍa-yutaṃ koṣṇaṃ dhūmo nihanti saḥ |
vāta-śleṣmottarān kāsān a-cireṇa ciran-tanān

tamakaḥ kapha-kāse tu syāc cet pittānubandha-jaḥ |
pitta-kāsa-kriyāṃ tatra yathāvasthaṃ prayojayet

kaphānubandhe pavane kuryāt kapha-harāṃ kriyām |
pittānubandhayor vāta-kaphayoḥ pitta-nāśinīm

vāta-śleṣmātmake śuṣke snigdham ārdre virūkṣaṇam |
kāse karma sa-pitte tu kapha-je tikta-saṃyutam

3.72bv snigdhaṃ cārdre virūkṣaṇam
urasy antaḥ-kṣate sadyo lākṣāṃ kṣaudra-yutāṃ pibet |
kṣīreṇa śālīn jīrṇe 'dyāt kṣīreṇaiva sa-śarkarān

pārśva-vasti-sa-ruk cālpa-pittāgnis tāṃ surā-yutām |
bhinna-viṭkaḥ sa-mustātiviṣā-pāṭhāṃ sa-vatsakām

lākṣāṃ sarpir madhūcchiṣṭaṃ jīvanīyaṃ gaṇaṃ sitām |
tvakkṣīrīṃ samitaṃ kṣīre paktvā dīptānalaḥ pibet

3.75cv tvakkṣīrīṃ saṃmitaṃ kṣīre
ikṣvārikā-bisa-granthi-padma-kesara-candanaiḥ |
śṛtaṃ payo madhu-yutaṃ saṃdhānārthaṃ pibet kṣatī

yavānāṃ cūrṇam āmānāṃ kṣīre siddhaṃ ghṛtānvitam |
jvara-dāhe sitā-kṣaudra-saktūn vā payasā pibet

3.77bv kṣīra-siddhaṃ ghṛtānvitam
kāsa-vāṃs tu pibet sarpir madhurauṣadha-sādhitam |
guḍodakaṃ vā kvathitaṃ sa-kṣaudra-maricaṃ hitam

3.78av kāsa-vāṃś ca pibet sarpir
cūrṇam āmalakānāṃ vā kṣīre pakvaṃ ghṛtānvitam |
rasāyana-vidhānena pippalīr vā prayojayet

3.79bv kṣīra-pakvaṃ ghṛtānvitam
kāsī parvāsthi-śūlī ca lihyāt sa-ghṛta-mākṣikāḥ |
madhūka-madhuka-drākṣā-tvakkṣīrī-pippalī-balāḥ

3.80bv lihyāt sa-ghṛta-mākṣikān 3.80dv -tvakkṣīrī-pippalī-balān
tri-jātam ardha-karṣāṃśaṃ pippaly-ardha-palaṃ sitā |
drākṣā madhūkaṃ kharjūraṃ palāśaṃ ślakṣṇa-cūrṇitam

madhunā guṭikā ghnanti tā vṛṣyāḥ pitta-śoṇitam |
kāsa-śvāsā-ruci-cchardi-mūrchā-hidhmā-mada-bhramān

3.82dv -mūrchā-hidhmā-vami-bhramān
kṣata-kṣaya-svara-bhraṃśa-plīha-śoṣāḍhya-mārutān |
rakta-niṣṭhīva-hṛt-pārśva-ruk-pipāsā-jvarān api

3.83bv -plīha-śophāḍhya-mārutān
varṣābhū-śarkarā-rakta-śāli-taṇḍula-jaṃ rajaḥ |
rakta-ṣṭhīvī pibet siddhaṃ drākṣā-rasa-payo-ghṛtaiḥ

madhūka-madhuka-kṣīra-siddhaṃ vā taṇḍulīyakam |
yathā-svaṃ mārga-visṛte rakte kuryāc ca bheṣajam

mūḍha-vātas tv ajā-medaḥ surā-bhṛṣṭaṃ sa-saindhavam |
kṣāmaḥ kṣīṇaḥ kṣatorasko manda-nidro 'gni-dīpti-mān

śṛta-kṣīra-sareṇādyāt sa-ghṛta-kṣaudra-śarkaram |
śarkarā-yava-godhūmaṃ jīvakarṣabhakau madhu

3.87cv śarkarāṃ yava-godhūmaṃ
śṛta-kṣīrānu-pānaṃ vā lihyāt kṣīṇaḥ kṣataḥ kṛśaḥ |
kravyāt-piśita-niryūhaṃ ghṛta-bhṛṣṭaṃ pibec ca saḥ

pippalī-kṣaudra-saṃyuktaṃ māṃsa-śoṇita-vardhanam |
nyagrodhodumbarāśvattha-plakṣa-śāla-priyaṅgubhiḥ

tāla-mastaka-jambū-tvak-priyālaiś ca sa-padmakaiḥ |
sāśvakarṇaiḥ śṛtāt kṣīrād adyāj jātena sarpiṣā

śāly-odanaṃ kṣatoraskaḥ kṣīṇa-śukra-balendriyaḥ |
vāta-pittārdite 'bhyaṅgo gātra-bhede ghṛtair mataḥ

tailaiś cānila-roga-ghnaiḥ pīḍite mātariśvanā |
hṛt-pārśvārtiṣu pānaṃ syāj jīvanīyasya sarpiṣaḥ

3.92cv hṛta-pārśvārtau tu pānaṃ syāj
kuryād vā vāta-roga-ghnaṃ pitta-raktā-virodhi yat |
yaṣṭy-āhva-nāgabalayoḥ kvāthe kṣīra-same ghṛtam

payasyā-pippalī-vāṃśī-kalkaiḥ siddhaṃ kṣate hitam |
jīvanīyo gaṇaḥ śuṇṭhī varī vīrā punarnavā

balā-bhārgī-svaguptarddhi-śaṭhī-tāmalakī-kaṇāḥ |
śṛṅgāṭakaṃ payasyā ca pañca-mūlaṃ ca yal laghu

drākṣākṣoṭādi ca phalaṃ madhura-snigdha-bṛṃhaṇam |
taiḥ pacet sarpiṣaḥ prasthaṃ karṣāṃśaiḥ ślakṣṇa-kalkitaiḥ

kṣīra-dhātrī-vidārīkṣu-cchāga-māṃsa-rasānvitam |
prasthārdhaṃ madhunaḥ śīte śarkarārdha-tulā-rajaḥ

palārdhakaṃ ca marica-tvag-elā-pattra-kesaram |
vinīya prasṛtaṃ tasmāl lihyān mātrāṃ yathā-balam

3.98dv lihyān mātrāṃ yathānalam
amṛta-prāśam ity etan narāṇām amṛtaṃ ghṛtam |
sudhāmṛta-rasaṃ prāśyaṃ kṣīra-māṃsa-rasāśinā

naṣṭa-śukra-kṣata-kṣīṇa-dur-bala-vyādhi-karśitān |
strī-prasaktān kṛśān varṇa-svara-hīnāṃś ca bṛṃhayet

3.100bv -dur-bala-vyādhi-karṣitān
kāsa-hidhmā-jvara-śvāsa-dāha-tṛṣṇāsra-pitta-nut |
putra-daṃ chardi-mūrchā-hṛd-yoni-mūtrāmayāpaham

śvadaṃṣṭrośīra-mañjiṣṭhā-balā-kāśmarya-kaṭtṛṇam |
darbha-mūlaṃ pṛthakparṇīṃ palāśarṣabhakau sthirām

pālikāni pacet teṣāṃ rase kṣīra-catur-guṇe |
kalkaiḥ svaguptā-jīvantī-medarṣabhaka-jīvakaiḥ

śatāvary-ṛddhi-mṛdvīkā-śarkarā-śrāvaṇī-bisaiḥ |
prasthaḥ siddho ghṛtād vāta-pitta-hṛd-roga-śūla-nut

3.104dv -pitta-hṛd-drava-śūla-nut
mūtra-kṛcchra-pramehārśaḥ-kāsa-śoṣa-kṣayāpahaḥ |
dhanuḥ-strī-madya-bhārādhva-khinnānāṃ bala-māṃsa-daḥ

madhukāṣṭa-pala-drākṣā-prastha-kvāthe paced ghṛtam |
pippaly-aṣṭa-pale kalke prasthaṃ siddhe ca śītale

pṛthag aṣṭa-palaṃ kṣaudra-śarkarābhyāṃ vimiśrayet |
sama-saktu kṣata-kṣīṇa-rakta-gulmeṣu tad dhitam

dhātrī-phala-vidārīkṣu-jīvanīya-rasād ghṛtāt |
gavyājayoś ca payasoḥ prasthaṃ prasthaṃ vipācayet

siddha-śīte sitā-kṣaudraṃ dvi-prasthaṃ vinayet tataḥ |
yakṣmāpasmāra-pittāsṛk-kāsa-meha-kṣayāpaham

3.109av siddha-pūte sitā-kṣaudraṃ 3.109dv -kāsa-meha-jvarāpaham
vayaḥ-sthāpanam āyuṣyaṃ māṃsa-śukra-bala-pradam |
ghṛtaṃ tu pitte 'bhyadhike lihyād vāte 'dhike pibet

3.110dv lihyād vātādhike pibet
līḍhaṃ nirvāpayet pittam alpa-tvād dhanti nānalam |
ākrāmaty anilaṃ pītam ūṣmāṇaṃ niruṇaddhi ca

kṣāma-kṣīṇa-kṛśāṅgānām etāny eva ghṛtāni tu |
tvakkṣīrī-śarkarā-lāja-cūrṇaiḥ styānāni yojayet

3.112cv tvakkṣīrī-pippalī-lāja- 3.112dv -cūrṇaiḥ pānāni yojayet
sarpir-guḍān sa-madhv-aṃśān kṛtvā dadyāt payo 'nu ca |
reto vīryaṃ balaṃ puṣṭiṃ tair āśu-taram āpnuyāt

vīta-tvag-asthi-kūṣmāṇḍa-tulāṃ svinnāṃ punaḥ pacet |
ghaṭṭayan sarpiṣaḥ prasthe kṣaudra-varṇe 'tra ca kṣipet

3.114dv kṣaudra-varṇe tu nikṣipet
khaṇḍāc chataṃ kaṇā-śuṇṭhyor dvi-palaṃ jīrakād api |
tri-jāta-dhānya-maricaṃ pṛthag ardha-palāṃśakam

avatārita-śīte ca dattvā kṣaudraṃ ghṛtārdhakam |
khajenāmathya ca sthāpyaṃ tan nihanty upayojitam

kāsa-hidhmā-jvara-śvāsa-rakta-pitta-kṣata-kṣayān |
uraḥ-saṃdhāna-jananaṃ medhā-smṛti-bala-pradam

aśvibhyāṃ vihitaṃ hṛdyaṃ kūṣmāṇḍaka-rasāyanam |
piben nāgabalā-mūlasyārdha-karṣābhivardhitam

3.118dv ṃyārdha-karṣādi-vardhitam 3.118dv ṃyārdha-karṣa-vivardhitam
palaṃ kṣīra-yutaṃ māsaṃ kṣīra-vṛttir an-anna-bhuk |
eṣa prayogaḥ puṣṭy-āyur-bala-varṇa-karaḥ param

maṇḍūkaparṇyāḥ kalpo 'yaṃ yaṣṭyā viśvauṣadhasya ca |
pāda-śeṣaṃ jala-droṇe pacen nāgabalā-tulām

tena kvāthena tulyāṃśaṃ ghṛtaṃ kṣīraṃ ca sādhayet |
palārdhikaiś cātibalā-balā-yaṣṭī-punarnavaiḥ

prapauṇḍarīka-kāśmarya-priyāla-kapikacchubhiḥ |
aśvagandhā-sitābhīru-medā-yugma-trikaṇṭakaiḥ

kākolī-kṣīra-kākolī-kṣīraśuklā-dvi-jīrakaiḥ |
mṛṇāla-bisa-kharjūra-śṛṅgāṭaka-kaserukaiḥ

3.123bv -kṣīraśuklā-dvi-jīvakaiḥ
etan nāgabalā-sarpiḥ pitta-rakta-kṣata-kṣayān |
jayet tṛḍ-bhrama-dāhāṃś ca bala-puṣṭi-karaṃ param

varṇyam āyuṣyam ojasyaṃ valī-palita-nāśanam |
upayujya ca ṣaṇ māsān vṛddho 'pi taruṇāyate

3.125cv upayujya tu ṣaṇ-māsād
dīpte 'gnau vidhir eṣa syān mande dīpana-pācanaḥ |
yakṣmoktaḥ kṣatināṃ śasto grāhī śakṛti tu drave

daśa-mūlaṃ svayaṅguptāṃ śaṅkhapuṣpīṃ śaṭhīṃ balām |
hasti-pippaly-apāmārga-pippalī-mūla-citrakān

bhārgīṃ puṣkara-mūlaṃ ca dvi-palāṃśaṃ yavāḍhakam |
harītakī-śataṃ caikaṃ jala-pañcāḍhake pacet

3.128bv dvi-palāṃśān yavāḍhakam 3.128dv jale pañcāḍhake pacet
yava-svede kaṣāyaṃ taṃ pūtaṃ tac cābhayā-śatam |
paced guḍa-tulāṃ dattvā kuḍavaṃ ca pṛthag ghṛtāt

3.129av yave svinne kaṣāyaṃ taṃ
tailāt sa-pippalī-cūrṇāt siddha-śīte ca mākṣikāt |
lehaṃ dve cābhaye nityam ataḥ khāded rasāyanāt

3.130cv lehe dve cābhaye nityam
tad valī-palitaṃ hanyād varṇāyur-bala-vardhanam |
pañca-kāsān kṣayaṃ śvāsaṃ sa-hidhmaṃ viṣama-jvaram

meha-gulma-grahaṇy-arśo-hṛd-rogā-ruci-pīnasān |
agastya-vihitaṃ dhanyam idaṃ śreṣṭhaṃ rasāyanam

daśa-mūlaṃ balāṃ mūrvāṃ haridre pippalī-dvayam |
pāṭhāśvagandhāpāmārga-svaguptātiviṣāmṛtāḥ

3.133bv haridrā-pippalī-dvayam 3.133dv -svaguptātiviṣāmṛtam
bāla-bilvaṃ trivṛd-dantī-mūlaṃ pattraṃ ca citrakāt |
payasyāṃ kuṭajaṃ hiṃsrāṃ puṣpaṃ sāraṃ ca bījakāt

boṭa-sthavira-bhallāta-vikaṅkata-śatāvarīḥ |
pūti-karañja-śamyāka-candralekhā-sahācaram

3.135dv -candralekhā-sahācarāt
śaubhāñjanaka-nimba-tvag-ikṣuraṃ ca palāṃśakam |
pathyā-sahasraṃ sa-śataṃ yavānāṃ cāḍhaka-dvayam

paced aṣṭa-guṇe toye yava-svede 'vatārayet |
pūte kṣipet sa-pathye ca tatra jīrṇa-guḍāt tulām

3.137cv pūte kṣipet sa-pathyāṃ ca
tailājya-dhātrī-rasataḥ prasthaṃ prasthaṃ tataḥ punaḥ |
adhiśrayen mṛdāv agnau darvī-lepe 'vatārya ca

śīte prastha-dvayaṃ kṣaudrāt pippalī-kuḍavaṃ kṣipet |
cūrṇī-kṛtaṃ tri-jātāc ca tri-palaṃ nikhanet tataḥ

dhānye purāṇa-kumbha-sthaṃ māsaṃ khādec ca pūrva-vat |
rasāyanaṃ vasiṣṭhoktam etat pūrva-guṇādhikam

svasthānāṃ niṣ-parīhāraṃ sarvartuṣu ca śasyate |
pālikaṃ saindhavaṃ śuṇṭhī dve ca sauvarcalāt pale

kuḍavāṃśāni vṛkṣāmlaṃ dāḍimaṃ pattram ārjakāt |
ekaikāṃ maricājājyor dhānyakād dve caturthike

3.142bv dāḍimaṃ pattram ārjakam
śarkarāyāḥ palāny atra daśa dve ca pradāpayet |
kṛtvā cūrṇam ato mātrām anna-pāneṣu dāpayet

rucyaṃ tad dīpanaṃ balyaṃ pārśvārti-śvāsa-kāsa-jit |
ekāṃ ṣo-ḍaśikāṃ dhānyād dve dve cājāji-dīpyakāt

3.144bv pārśvārti-śvāsa-kāsa-nut
tābhyāṃ dāḍima-vṛkṣāmle dvir dviḥ sauvarcalāt palam |
śuṇṭhyāḥ karṣaṃ dadhitthasya madhyāt pañca palāni ca

3.145cv śuṇṭhyāḥ karṣaṃ kapitthasya
tac cūrṇaṃ ṣo-ḍaśa-palaiḥ śarkarāyā vimiśrayet |
ṣāḍavo 'yaṃ pradeyaḥ syād anna-pāneṣu pūrva-vat

vidhiś ca yakṣma-vihito yathāvasthaṃ kṣate hitaḥ |
nivṛtte kṣata-doṣe tu kaphe vṛddha uraḥ śiraḥ

dālyate kāsino yasya sa nā dhūmān pibed imān |
dvi-medā-dvi-balā-yaṣṭī-kalkaiḥ kṣaume su-bhāvite

3.148av dālyete kāsino yasya 3.148bv sa dhūmān nā pibed imān
vartiṃ kṛtvā pibed dhūmaṃ jīvanīya-ghṛtānupaḥ |
manaḥśilā-palāśājagandhā-tvakkṣīri-nāgaraiḥ

tad-vad evānu-pānaṃ tu śarkarekṣu-guḍodakam |
piṣṭvā manaḥśilāṃ tulyām ārdrayā vaṭa-śuṅgayā

sa-sarpiṣkaṃ pibed dhūmaṃ tittiri-pratibhojanam |
kṣaya-je bṛṃhaṇaṃ pūrvaṃ kuryād agneś ca vardhanam

3.151bv tittiri-pratibhojitam
bahu-doṣāya sa-snehaṃ mṛdu dadyād virecanam |
śamyākena trivṛtayā mṛdvīkā-rasa-yuktayā

tilvakasya kaṣāyeṇa vidārī-sva-rasena ca |
sarpiḥ siddhaṃ pibed yuktyā kṣīṇa-deho viśodhanam

pitte kaphe dhātuṣu ca kṣīṇeṣu kṣaya-kāsa-vān |
ghṛtaṃ karkaṭakī-kṣīra-dvi-balā-sādhitaṃ pibet

vidārībhiḥ kadambair vā tāla-sasyaiś ca sādhitam |
ghṛtaṃ payaś ca mūtrasya vaivarṇye kṛcchra-nirgame

śūne sa-vedane meḍhre pāyau sa-śroṇi-vaṅkṣaṇe |
ghṛta-maṇḍena laghunānuvāsyo miśrakeṇa vā

jāṅgalair pratibhuktasya vartakādyā bile-śayāḥ |
krama-śaḥ prasahās tad-vat prayojyāḥ piśitāśinaḥ

auṣṇyāt pramāthi-bhāvāc ca srotobhyaś cyāvayanti te |
kaphaṃ śuddhaiś ca taiḥ puṣṭiṃ kuryāt samyag vahan rasaḥ

cavikā-tri-phalā-bhārgī-daśa-mūlaiḥ sa-citrakaiḥ |
kulattha-pippalī-mūla-pāṭhā-kola-yavair jale

śṛtair nāgara-duḥsparśā-pippalī-śaṭhi-pauṣkaraiḥ |
piṣṭaiḥ karkaṭaśṛṅgyā ca samaiḥ sarpir vipācayet

siddhe 'smiṃś cūrṇitau kṣārau dvau pañca lavaṇāni ca |
dattvā yuktyā piben mātrāṃ kṣaya-kāsa-nipīḍitaḥ

3.161bv dvau pañca lavaṇāni tu
kāsamardābhayā-mustā-pāṭhā-kaṭphala-nāgaraiḥ |
pippalyā kaṭu-rohiṇyā kāśmaryā surasena ca

akṣa-mātrair ghṛta-prasthaṃ kṣīra-drākṣā-rasāḍhake |
pacec choṣa-jvara-plīha-sarva-kāsa-haraṃ śivam

vṛṣa-vyāghrī-guḍūcīnāṃ pattra-mūla-phalāṅkurāt |
rasa-kalkair ghṛtaṃ pakvaṃ hanti kāsa-jvarā-rucīḥ

dvi-guṇe dāḍima-rase siddhaṃ vā vyoṣa-saṃyutam |
pibed upari bhuktasya yava-kṣāra-yutaṃ naraḥ

3.165cv pibed upari bhaktasya 3.165dv yava-kṣāra-ghṛtaṃ naraḥ 3.165dv
yava-kṣāra-yutaṃ ghṛtam
pippalī-guḍa-siddhaṃ vā chāga-kṣīra-yutaṃ ghṛtam |
etāny agni-vivṛddhy-arthaṃ sarpīṃṣi kṣaya-kāsinām

syur doṣa-baddha-kaṇṭhoraḥ-srotasāṃ ca viśuddhaye |
prasthonmite yava-kvāthe viṃśatiṃ vijayāḥ pacet

svinnā mṛditvā tās tasmin purāṇāt ṣaṭ-palaṃ guḍāt |
pippalyā dvi-palaṃ karṣaṃ manohvāyā rasāñjanāt

dattvārdhākṣaṃ paced bhūyaḥ sa lehaḥ śvāsa-kāsa-jit |
śvāvidhāṃ sūcayo dagdhāḥ sa-ghṛta-kṣaudra-śarkarāḥ

3.169bv sa lehaḥ śvāsa-kāsa-nut
śvāsa-kāsa-harā barhi-pādau vā madhu-sarpiṣā |
eraṇḍa-pattra-kṣāraṃ vā vyoṣa-taila-guḍānvitam

lehayet kṣāram evaṃ vā surasairaṇḍa-pattra-jam |
lihyāt try-ūṣaṇa-cūrṇaṃ vā purāṇa-guḍa-sarpiṣā

padmakaṃ tri-phalā vyoṣaṃ viḍaṅgaṃ devadāru ca |
balā rāsnā ca tac-cūrṇaṃ samastaṃ sama-śarkaram

3.172dv samasta-sama-śarkaram
khāden madhu-ghṛtābhyāṃ vā lihyāt kāsa-haraṃ param |
tad-van marica-cūrṇaṃ vā sa-ghṛta-kṣaudra-śarkaram

3.173cv tad-van marica-cūrṇaṃ ca
pathyā-śuṇṭhī-ghana-guḍair guṭikāṃ dhārayen mukhe |
sarveṣu śvāsa-kāseṣu kevalaṃ vā vibhītakam

pattra-kalkaṃ ghṛta-bhṛṣṭaṃ tilvakasya sa-śarkaram |
peyā votkārikā chardi-tṛṭ-kāsāmātisāra-jit

3.175cv peyā cotkārikā chardi- 3.175dv -tṛṭ-kāsāmātisāra-nut
kaṇṭakārī-rase siddho kṣīraṃ yūṣān rasān api |
sa-gaurāmalakaḥ sāmlaḥ sarva-kāsa-bhiṣag-jitam

vāta-ghnauṣadha-niḥkvāthe kṣīraṃ yūṣān rasān api |
vaiṣkirān prātudān bailān dāpayet kṣaya-kāsine

kṣata-kāse ca ye dhūmāḥ sānu-pānā nidarśitāḥ |
kṣaya-kāse 'pi te yojyā vakṣyate yac ca yakṣmaṇi

3.178dv vakṣyante ye ca yakṣmaṇi
bṛṃhaṇaṃ dīpanaṃ cāgneḥ srotasāṃ ca viśodhanam |
vyatyāsāt kṣaya-kāsibhyo balyaṃ sarvaṃ praśasyate

saṃnipātodbhavo ghoraḥ kṣaya-kāso yatas tataḥ |
yathā-doṣa-balaṃ tasya saṃnipāta-hitaṃ hitam