અષ્ટાઙ્ગહૃદયસૂત્ર · અધ્યાય 55

ચિકિત્સાસ્થાન
કેવલાનિલ-જં કાસં સ્નેહૈર્ આદાવ્ ઉપાચરેત્ ।
વાત-ઘ્ન-સિદ્ધૈઃ સ્નિગ્ધૈશ્ ચ પેયા-યૂષ-રસાદિભિઃ

લેહૈર્ ધૂમૈસ્ તથાભ્યઙ્ગ-સ્વેદ-સેકાવગાહનૈઃ ।
વસ્તિભિર્ બદ્ધ-વિડ્-વાતં સ-પિત્તં તૂર્ધ્વ-ભક્તિકૈઃ

3.2દ્વ્ સ-પિત્તં વોર્ધ્વ-ભક્તિકૈઃ 3.2દ્વ્ સ-પિત્તં વોર્ધ્વ-ભક્તિકૈઃ
ઘૃતૈઃ ક્ષીરૈશ્ ચ સ-કફં જયેત્ સ્નેહ-વિરેચનૈઃ ।
ગુડૂચી-કણ્ટકારીભ્યાં પૃથક્ ત્રિંશત્-પલાદ્ રસે

પ્રસ્થઃ સિદ્ધો ઘૃતાદ્ વાત-કાસ-નુદ્ વહ્નિ-દીપનઃ ।
ક્ષાર-રાસ્ના-વચા-હિઙ્ગુ-પાઠા-યષ્ટ્ય્-આહ્વ-ધાન્યકૈઃ

દ્વિ-શાણૈઃ સર્પિષઃ પ્રસ્થં પઞ્ચ-કોલ-યુતૈઃ પચેત્ ।
દશ-મૂલસ્ય નિર્યૂહે પીતો મણ્ડાનુપાયિના

સ કાસ-શ્વાસ-હૃત્-પાર્શ્વ-ગ્રહણી-રોગ-ગુલ્મ-નુત્ ।
દ્રોણે ઽપાં સાધયેદ્ રાસ્ના-દશ-મૂલ-શતાવરીઃ

પલોન્મિતા દ્વિ-કુડવં કુલત્થં બદરં યવં ।
તુલાર્ધં ચાજ-માંસસ્ય તેન સાધ્યં ઘૃતાઢકમ્

સમ-ક્ષીરં પલાંશૈશ્ ચ જીવનીયૈઃ સમીક્ષ્ય તત્ ।
પ્રયુક્તં વાત-રોગેષુ પાન-નાવન-વસ્તિભિઃ

પઞ્ચ-કાસાઞ્ છિરઃ-કમ્પં યોનિ-વઙ્ક્ષણ-વેદનામ્ ।
સર્વાઙ્ગૈકાઙ્ગ-રોગાંશ્ ચ સ-પ્લીહોર્ધ્વાનિલાઞ્ જયેત્

વિદાર્ય્-આદિ-ગણ-ક્વાથ-કલ્ક-સિદ્ધં ચ કાસ-જિત્ ।
અશોક-બીજ-ક્ષવક-જન્તુઘ્નાઞ્જન-પદ્મકૈઃ

સ-વિડૈશ્ ચ ઘૃતં સિદ્ધં તચ્-ચૂર્ણં વા ઘૃત-પ્લુતમ્ ।
લિહ્યાત્ પયશ્ ચાનુપિબેદ્ આજં કાસાતિ-પીડિતઃ

3.11દ્વ્ આજં કાસાભિપીડિતઃ 3.11દ્વ્ આજં કાસાદિ-પીડિતઃ
વિડઙ્ગં નાગરં રાસ્ના પિપ્પલી હિઙ્ગુ સૈન્ધવમ્ ।
ભાર્ગી ક્ષારશ્ ચ તચ્ ચૂર્ણં પિબેદ્ વા ઘૃત-માત્રયા

સ-કફે ઽનિલ-જે કાસે શ્વાસ-હિધ્મા-હતાગ્નિષુ ।
દુરાલભાં શૃઙ્ગવેરં શઠીં દ્રાક્ષાં સિતોપલામ્

3.13દ્વ્ શુણ્ઠીં દ્રાક્ષાં સિતોપલામ્
લિહ્યાત્ કર્કટશૃઙ્ગીં ચ કાસે તૈલેન વાત-જે ।
દુઃસ્પર્શાં પિપ્પલીં મુસ્તાં ભાર્ગીં કર્કટકીં શઠીમ્

પુરાણ-ગુડ-તૈલાભ્યાં ચૂર્ણિતાન્ય્ અવલેહયેત્ ।
તદ્-વત્ સ-કૃષ્ણાં શુણ્ઠીં ચ સ-ભાર્ગીં તદ્-વદ્ એવ ચ

પિબેચ્ ચ કૃષ્ણાં કોષ્ણેન સલિલેન સ-સૈન્ધવામ્ ।
મસ્તુના સ-સિતાં શુણ્ઠીં દધ્ના વા કણ-રેણુકામ્

3.16દ્વ્ દધ્ના વા કણ-રેણુકમ્
પિબેદ્ બદર-મજ્જ્ઞો વા મદિરા-દધિ-મસ્તુભિઃ ।
અથ-વા પિપ્પલી-કલ્કં ઘૃત-ભૃષ્ટં સ-સૈન્ધવમ્

3.17અવ્ પિબેદ્ બદર-મજ્જાં વા
કાસી સ-પીનસો ધૂમં સ્નૈહિકં વિધિના પિબેત્ ।
હિધ્મા-શ્વાસોક્ત-ધૂમાંશ્ ચ ક્ષીર-માંસ-રસાશનઃ

ગ્રામ્યાનૂપૌદકૈઃ શાલિ-યવ-ગોધૂમ-ષષ્ટિકાન્ ।
રસૈર્ માષાત્મગુપ્તાનાં યૂષૈર્ વા ભોજયેદ્ ધિતાન્

3.19અવ્ ગ્રામ્યાનૂપોદ્ભવૈઃ શાલિ-
યવાની-પિપ્પલી-બિલ્વ-મધ્ય-નાગર-ચિત્રકૈઃ ।
રાસ્નાજાજી-પૃથક્પર્ણી-પલાશ-શઠિ-પૌષ્કરૈઃ

સિદ્ધાં સ્નિગ્ધામ્લ-લવણાં પેયામ્ અનિલ-જે પિબેત્ ।
કટી-હૃત્-પાર્શ્વ-કોષ્ઠાર્તિ-શ્વાસ-હિધ્મા-પ્રણાશનીમ્

દશ-મૂલ-રસે તદ્-વત્ પઞ્ચ-કોલ-ગુડાન્વિતામ્ ।
પિબેત્ પેયાં સમ-તિલાં ક્ષૈરેયીં વા સ-સૈન્ધવામ્

માત્સ્ય-કૌક્કુટ-વારાહૈર્ માંસૈર્ વા સાજ્ય-સૈન્ધવામ્ ।
વાસ્તુકો વાયસી-શાકં કાસઘ્નઃ સુનિષણ્ણકઃ

કણ્ટકાર્યાઃ ફલં પત્ત્રં બાલં શુષ્કં ચ મૂલકમ્ ।
સ્નેહાસ્ તૈલાદયો ભક્ષ્યાઃ ક્ષીરેક્ષુ-રસ-ગૌડિકાઃ

દધિ-મસ્ત્વ્-આરનાલામ્લ-ફલામ્બુ-મદિરાઃ પિબેત્ ।
પિત્ત-કાસે તુ સ-કફે વમનં સર્પિષા હિતમ્

તથા મદન-કાશ્મર્ય-મધુક-ક્વથિતૈર્ જલૈઃ ।
ફલ-યષ્ટ્ય્-આહ્વ-કલ્કૈર્ વા વિદારીક્ષુ-રસાપ્લુતૈઃ

પિત્ત-કાસે તનુ-કફે ત્રિવૃતાં મધુરૈર્ યુતામ્ ।
યુઞ્જ્યાદ્ વિરેકાય યુતાં ઘન-શ્લેષ્મણિ તિક્તકૈઃ

હૃત-દોષો હિમં સ્વાદુ સ્નિગ્ધં સંસર્જનં ભજેત્ ।
ઘને કફે તુ શિશિરં રૂક્ષં તિક્તોપસંહિતમ્

લેહઃ પૈત્તે સિતા-ધાત્રી-ક્ષૌદ્ર-દ્રાક્ષા-હિમોત્પલૈઃ ।
સ-ઘૃતઃ સાનિલે હિતઃ સ-કફે સાબ્દ-મરિચઃ

3.29અવ્ લેહઃ પિત્તે સિતા-ધાત્રી-
મૃદ્વીકાર્ધ-શતં ત્રિંશત્ પિપ્પલીઃ શર્કરા-પલમ્ ।
લેહયેન્ મધુના ગોર્ વા ક્ષીર-પસ્ય શકૃદ્-રસમ્

ત્વગ્-એલા-વ્યોષ-મૃદ્વીકા-પિપ્પલી-મૂલ-પૌષ્કરૈઃ ।
લાજ-મુસ્તા-શઠી-રાસ્ના-ધાત્રી-ફલ-વિભીતકૈઃ

શર્કરા-ક્ષૌદ્ર-સર્પિર્ભિર્ લેહો હૃદ્-રોગ-કાસ-હા ।
મધુરૈર્ જાઙ્ગલ-રસૈર્ યવ-શ્યામાક-કોદ્રવાઃ

મુદ્ગાદિ-યૂષૈઃ શાકૈશ્ ચ તિક્તકૈર્ માત્રયા હિતાઃ ।
ઘન-શ્લેષ્મણિ લેહાશ્ ચ તિક્તકા મધુ-સંયુતાઃ

શાલયઃ સ્યુસ્ તનુ-કફે ષષ્ટિકાશ્ ચ રસાદિભિઃ ।
શર્કરામ્ભો ઽનુ-પાનાર્થં દ્રાક્ષેક્ષુ-સ્વ-રસાઃ પયઃ

કાકોલી-બૃહતી-મેદા-દ્વયૈઃ સ-વૃષ-નાગરૈઃ ।
પિત્ત-કાસે રસ-ક્ષીર-પેયા-યૂષાન્ પ્રકલ્પયેત્

દ્રાક્ષાં કણાં પઞ્ચ-મૂલં તૃણાખ્યં ચ પચેજ્ જલે ।
તેન ક્ષીરં શૃતં શીતં પિબેત્ સ-મધુ-શર્કરમ્

સાધિતાં તેન પેયાં વા સુ-શીતાં મધુનાન્વિતામ્ ।
શઠી-હ્રીવેર-બૃહતી-શર્કરા-વિશ્વ-ભેષજમ્

પિષ્ટ્વા રસં પિબેત્ પૂતં વસ્ત્રેણ ઘૃત-મૂર્છિતમ્ ।
મેદાં વિદારીં કાકોલીં સ્વયઙ્ગુપ્તા-ફલં બલામ્

શર્કરાં જીવકં મુદ્ગ-માષપર્ણ્યૌ દુરાલભામ્ ।
કલ્કી-કૃત્ય પચેત્ સર્પિઃ ક્ષીરેણાષ્ટ-ગુણેન તત્

પાન-ભોજન-લેહેષુ પ્રયુક્તં પિત્ત-કાસ-જિત્ ।
લિહ્યાદ્ વા ચૂર્ણમ્ એતેષાં કષાયમ્ અથ-વા પિબેત્

કફ-કાસી પિબેદ્ આદૌ સુરકાષ્ઠાત્ પ્રદીપિતાત્ ।
સ્નેહં પરિસ્રુતં વ્યોષ-યવ-ક્ષારાવચૂર્ણિતમ્

3.41અવ્ કફ-કાસે પિબેદ્ આદૌ
સ્નિગ્ધં વિરેચયેદ્ ઊર્ધ્વમ્ અધો મૂર્ધ્નિ ચ યુક્તિતઃ ।
તીક્ષ્ણૈર્ વિરેકૈર્ બલિનં સંસર્ગીં ચાસ્ય યોજયેત્

યવ-મુદ્ગ-કુલત્થાન્નૈર્ ઉષ્ણ-રૂક્ષૈઃ કટૂત્કટૈઃ ।
કાસમર્દક-વાર્તાક-વ્યાઘ્રી-ક્ષાર-કણાન્વિતૈઃ

ધાન્વ-બૈલ-રસૈઃ સ્નેહૈસ્ તિલ-સર્ષપ-નિમ્બ-જૈઃ ।
દશ-મૂલામ્બુ ઘર્મામ્બુ મદ્યં મધ્વ્-અમ્બુ વા પિબેત્

3.44અવ્ ધાન્વ-બૈલ-રસૈર્ લેહૈસ્ 3.44બ્વ્ તિલ-સર્ષપ-બિલ્વ-જૈઃ
મૂલૈઃ પૌષ્કર-શમ્યાક-પટોલૈઃ સંસ્થિતં નિશામ્ ।
પિબેદ્ વારિ સહ-ક્ષૌદ્રં કાલેષ્વ્ અન્નસ્ય વા ત્રિષુ

3.45બ્વ્ -પટોલૈર્ અન્વિતં નિશામ્
પિપ્પલી પિપ્પલી-મૂલં શૃઙ્ગવેરં વિભીતકમ્ ।
શિખિ-કુક્કુટ-પિચ્છાનાં મષી ક્ષારો યવોદ્ભવઃ

વિશાલા પિપ્પલી-મૂલં ત્રિવૃતા ચ મધુ-દ્રવાઃ ।
કફ-કાસ-હરા લેહાસ્ ત્રયઃ શ્લોકાર્ધ-યોજિતાઃ

મધુના મરિચં લિહ્યાન્ મધુનૈવ ચ જોઙ્ગકમ્ ।
પૃથગ્ રસાંશ્ ચ મધુના વ્યાઘ્રી-વાર્તાક-ભૃઙ્ગ-જાન્

કાસઘ્નસ્યાશ્વ-શકૃતઃ સુરસસ્યાસિતસ્ય ચ ।
દેવદારુ-શઠી-રાસ્ના-કર્કટાખ્યા-દુરાલભાઃ

3.49બ્વ્ સુરસસ્યાસિતસ્ય વા
પિપ્પલી નાગરં મુસ્તં પથ્યા ધાત્રી સિતોપલા ।
લાજાઃ સિતોપલા સર્પિઃ શૃઙ્ગી ધાત્રી-ફલોદ્ભવા

3.50દ્વ્ શૃઙ્ગી ધાત્રી-ફલાદ્ રજઃ
મધુ-તૈલ-યુતા લેહાસ્ ત્રયો વાતાનુગે કફે ।
દ્વે પલે દાડિમાદ્ અષ્ટૌ ગુડાદ્ વ્યોષાત્ પલ-ત્રયમ્

રોચનં દીપનં સ્વર્યં પીનસ-શ્વાસ-કાસ-જિત્ ।
ગુડ-ક્ષારોષણ-કણા-દાડિમં શ્વાસ-કાસ-જિત્

3.52દ્વ્ -દાડિમાચ્ છ્વાસ-કાસ-જિત્
ક્રમાત્ પલ-દ્વયાર્ધાક્ષ-કર્ષાર્ધાક્ષ-પલોન્મિતમ્ ।
પિબેજ્ જ્વરોક્તં પથ્યાદિ સ-શૃઙ્ગીકં ચ પાચનમ્

3.53બ્વ્ -કર્ષાક્ષાર્ધ-પલોન્મિતમ્
અથ-વા દીપ્યક-ત્રિવૃદ્-વિશાલા-ઘન-પૌષ્કરમ્ ।
સ-કણં ક્વથિતં મૂત્રે કફ-કાસી જલે ઽપિ વા

તૈલ-ભૃષ્ટં ચ વૈદેહી-કલ્કાક્ષં સ-સિતોપલમ્ ।
પાયયેત્ કફ-કાસ-ઘ્નં કુલત્થ-સલિલાપ્લુતમ્

દશ-મૂલાઢકે પ્રસ્થં ઘૃતસ્યાક્ષ-સમૈઃ પચેત્ ।
પુષ્કરાહ્વ-શઠી-બિલ્વ-સુરસા-વ્યોષ-હિઙ્ગુભિઃ

3.56ચ્વ્ પુષ્કરાખ્ય-શઠી-બિલ્વ-
પેયાનુ-પાનં તત્ સર્વ-વાત-શ્લેષ્મામયાપહમ્ ।
નિર્ગુણ્ડી-પત્ત્ર-નિર્યાસ-સાધિતં કાસ-જિદ્ ઘૃતમ્

ઘૃતં રસે વિડઙ્ગાનાં વ્યોષ-ગર્ભં ચ સાધિતમ્ ॥ 57ઊઅબ્ ॥
પુનર્નવ-શિવાતિકા-સરલ-કાસમર્દામૃતા- ॥ 58અ ॥
પટોલ-બૃહતી-ફણિજ્જક-રસૈઃ પયઃ-સંયુતૈઃ ॥ 58બ્ ॥
ઘૃતં ત્રિ-કટુના ચ સિદ્ધમ્ ઉપયુજ્ય સંજાયતે ॥ 58ચ્ ॥
ન કાસ-વિષમ-જ્વર-ક્ષય-ગુદાઙ્કુરેભ્યો ભયમ્ ॥ 58દ્ ॥
સ-મૂલ-ફલ-પત્ત્રાયાઃ કણ્ટકાર્યા રસાઢકે ॥ 59અબ્ ॥
3.59અવ્ સ-મૂલ-ફલ-શાખાયાઃ
ઘૃત-પ્રસ્થં બલા-વ્યોષ-વિડઙ્ગ-શઠિ-દાડિમૈઃ ।
સૌવર્ચલ-યવ-ક્ષાર-મૂલામલક-પૌષ્કરૈઃ

વૃશ્ચીવ-બૃહતી-પથ્યા-યવાની-ચિત્રકર્દ્ધિભિઃ ।
મૃદ્વીકા-ચવ્ય-વર્ષાભૂ-દુરાલભામ્લ-વેતસૈઃ

શૃઙ્ગી-તામલકી-ભાર્ગી-રાસ્ના-ગોક્ષુરકૈઃ પચેત્ ।
કલ્કૈસ્ તત્ સર્વ-કાસેષુ શ્વાસ-હિધ્માસુ ચેષ્યતે

કણ્ટકારી-ઘૃતં ચૈતત્ કફ-વ્યાધિ-વિનાશનમ્ ।
પચેદ્ વ્યાઘ્રી-તુલાં ક્ષુણ્ણાં વહે ઽપામ્ આઢક-સ્થિતે

ક્ષિપેત્ પૂતે તુ સંચૂર્ણ્ય વ્યોષ-રાસ્નામૃતાગ્નિકાન્ ।
શૃઙ્ગી-ભાર્ગી-ઘન-ગ્રન્થિ-ધન્વયાસાન્ પલાર્ધકાન્

3.64અવ્ ક્ષિપેત્ પૂતે ચ સંચૂર્ણ્ય
સર્પિષઃ ષો-ડશ-પલં ચત્વારિંશત્ પલાનિ ચ ।
મત્સ્યણ્ડિકાયાઃ શુદ્ધાયાઃ પુનશ્ ચ તદ્ અધિશ્રયેત્

દર્વી-લેપિનિ શીતે ચ પૃથગ્ દ્વિ-કુડવં ક્ષિપેત્ ।
પિપ્પલીનાં તવક્ષીર્યા માક્ષિકસ્યા-નવસ્ય ચ

3.66ચ્વ્ પિપ્પલીનાં તુકાક્ષીર્યા
લેહો ઽયં ગુલ્મ-હૃદ્-રોગ-દુર્-નામ-શ્વાસ-કાસ-જિત્ ।
શમનં ચ પિબેદ્ ધૂમં શોધનં બહલે કફે

3.67દ્વ્ શોધનં બહુલે કફે
મનઃશિલાલ-મધુક-માંસી-મુસ્તેઙ્ગુદી-ત્વચઃ ।
ધૂમં કાસ-ઘ્ન-વિધિના પીત્વા ક્ષીરં પિબેદ્ અનુ

નિષ્ઠ્યૂતાન્તે ગુડ-યુતં કોષ્ણં ધૂમો નિહન્તિ સઃ ।
વાત-શ્લેષ્મોત્તરાન્ કાસાન્ અ-ચિરેણ ચિરન્-તનાન્

તમકઃ કફ-કાસે તુ સ્યાચ્ ચેત્ પિત્તાનુબન્ધ-જઃ ।
પિત્ત-કાસ-ક્રિયાં તત્ર યથાવસ્થં પ્રયોજયેત્

કફાનુબન્ધે પવને કુર્યાત્ કફ-હરાં ક્રિયામ્ ।
પિત્તાનુબન્ધયોર્ વાત-કફયોઃ પિત્ત-નાશિનીમ્

વાત-શ્લેષ્માત્મકે શુષ્કે સ્નિગ્ધમ્ આર્દ્રે વિરૂક્ષણમ્ ।
કાસે કર્મ સ-પિત્તે તુ કફ-જે તિક્ત-સંયુતમ્

3.72બ્વ્ સ્નિગ્ધં ચાર્દ્રે વિરૂક્ષણમ્
ઉરસ્ય્ અન્તઃ-ક્ષતે સદ્યો લાક્ષાં ક્ષૌદ્ર-યુતાં પિબેત્ ।
ક્ષીરેણ શાલીન્ જીર્ણે ઽદ્યાત્ ક્ષીરેણૈવ સ-શર્કરાન્

પાર્શ્વ-વસ્તિ-સ-રુક્ ચાલ્પ-પિત્તાગ્નિસ્ તાં સુરા-યુતામ્ ।
ભિન્ન-વિટ્કઃ સ-મુસ્તાતિવિષા-પાઠાં સ-વત્સકામ્

લાક્ષાં સર્પિર્ મધૂચ્છિષ્ટં જીવનીયં ગણં સિતામ્ ।
ત્વક્ક્ષીરીં સમિતં ક્ષીરે પક્ત્વા દીપ્તાનલઃ પિબેત્

3.75ચ્વ્ ત્વક્ક્ષીરીં સંમિતં ક્ષીરે
ઇક્ષ્વારિકા-બિસ-ગ્રન્થિ-પદ્મ-કેસર-ચન્દનૈઃ ।
શૃતં પયો મધુ-યુતં સંધાનાર્થં પિબેત્ ક્ષતી

યવાનાં ચૂર્ણમ્ આમાનાં ક્ષીરે સિદ્ધં ઘૃતાન્વિતમ્ ।
જ્વર-દાહે સિતા-ક્ષૌદ્ર-સક્તૂન્ વા પયસા પિબેત્

3.77બ્વ્ ક્ષીર-સિદ્ધં ઘૃતાન્વિતમ્
કાસ-વાંસ્ તુ પિબેત્ સર્પિર્ મધુરૌષધ-સાધિતમ્ ।
ગુડોદકં વા ક્વથિતં સ-ક્ષૌદ્ર-મરિચં હિતમ્

3.78અવ્ કાસ-વાંશ્ ચ પિબેત્ સર્પિર્
ચૂર્ણમ્ આમલકાનાં વા ક્ષીરે પક્વં ઘૃતાન્વિતમ્ ।
રસાયન-વિધાનેન પિપ્પલીર્ વા પ્રયોજયેત્

3.79બ્વ્ ક્ષીર-પક્વં ઘૃતાન્વિતમ્
કાસી પર્વાસ્થિ-શૂલી ચ લિહ્યાત્ સ-ઘૃત-માક્ષિકાઃ ।
મધૂક-મધુક-દ્રાક્ષા-ત્વક્ક્ષીરી-પિપ્પલી-બલાઃ

3.80બ્વ્ લિહ્યાત્ સ-ઘૃત-માક્ષિકાન્ 3.80દ્વ્ -ત્વક્ક્ષીરી-પિપ્પલી-બલાન્
ત્રિ-જાતમ્ અર્ધ-કર્ષાંશં પિપ્પલ્ય્-અર્ધ-પલં સિતા ।
દ્રાક્ષા મધૂકં ખર્જૂરં પલાશં શ્લક્ષ્ણ-ચૂર્ણિતમ્

મધુના ગુટિકા ઘ્નન્તિ તા વૃષ્યાઃ પિત્ત-શોણિતમ્ ।
કાસ-શ્વાસા-રુચિ-ચ્છર્દિ-મૂર્છા-હિધ્મા-મદ-ભ્રમાન્

3.82દ્વ્ -મૂર્છા-હિધ્મા-વમિ-ભ્રમાન્
ક્ષત-ક્ષય-સ્વર-ભ્રંશ-પ્લીહ-શોષાઢ્ય-મારુતાન્ ।
રક્ત-નિષ્ઠીવ-હૃત્-પાર્શ્વ-રુક્-પિપાસા-જ્વરાન્ અપિ

3.83બ્વ્ -પ્લીહ-શોફાઢ્ય-મારુતાન્
વર્ષાભૂ-શર્કરા-રક્ત-શાલિ-તણ્ડુલ-જં રજઃ ।
રક્ત-ષ્ઠીવી પિબેત્ સિદ્ધં દ્રાક્ષા-રસ-પયો-ઘૃતૈઃ

મધૂક-મધુક-ક્ષીર-સિદ્ધં વા તણ્ડુલીયકમ્ ।
યથા-સ્વં માર્ગ-વિસૃતે રક્તે કુર્યાચ્ ચ ભેષજમ્

મૂઢ-વાતસ્ ત્વ્ અજા-મેદઃ સુરા-ભૃષ્ટં સ-સૈન્ધવમ્ ।
ક્ષામઃ ક્ષીણઃ ક્ષતોરસ્કો મન્દ-નિદ્રો ઽગ્નિ-દીપ્તિ-માન્

શૃત-ક્ષીર-સરેણાદ્યાત્ સ-ઘૃત-ક્ષૌદ્ર-શર્કરમ્ ।
શર્કરા-યવ-ગોધૂમં જીવકર્ષભકૌ મધુ

3.87ચ્વ્ શર્કરાં યવ-ગોધૂમં
શૃત-ક્ષીરાનુ-પાનં વા લિહ્યાત્ ક્ષીણઃ ક્ષતઃ કૃશઃ ।
ક્રવ્યાત્-પિશિત-નિર્યૂહં ઘૃત-ભૃષ્ટં પિબેચ્ ચ સઃ

પિપ્પલી-ક્ષૌદ્ર-સંયુક્તં માંસ-શોણિત-વર્ધનમ્ ।
ન્યગ્રોધોદુમ્બરાશ્વત્થ-પ્લક્ષ-શાલ-પ્રિયઙ્ગુભિઃ

તાલ-મસ્તક-જમ્બૂ-ત્વક્-પ્રિયાલૈશ્ ચ સ-પદ્મકૈઃ ।
સાશ્વકર્ણૈઃ શૃતાત્ ક્ષીરાદ્ અદ્યાજ્ જાતેન સર્પિષા

શાલ્ય્-ઓદનં ક્ષતોરસ્કઃ ક્ષીણ-શુક્ર-બલેન્દ્રિયઃ ।
વાત-પિત્તાર્દિતે ઽભ્યઙ્ગો ગાત્ર-ભેદે ઘૃતૈર્ મતઃ

તૈલૈશ્ ચાનિલ-રોગ-ઘ્નૈઃ પીડિતે માતરિશ્વના ।
હૃત્-પાર્શ્વાર્તિષુ પાનં સ્યાજ્ જીવનીયસ્ય સર્પિષઃ

3.92ચ્વ્ હૃત-પાર્શ્વાર્તૌ તુ પાનં સ્યાજ્
કુર્યાદ્ વા વાત-રોગ-ઘ્નં પિત્ત-રક્તા-વિરોધિ યત્ ।
યષ્ટ્ય્-આહ્વ-નાગબલયોઃ ક્વાથે ક્ષીર-સમે ઘૃતમ્

પયસ્યા-પિપ્પલી-વાંશી-કલ્કૈઃ સિદ્ધં ક્ષતે હિતમ્ ।
જીવનીયો ગણઃ શુણ્ઠી વરી વીરા પુનર્નવા

બલા-ભાર્ગી-સ્વગુપ્તર્દ્ધિ-શઠી-તામલકી-કણાઃ ।
શૃઙ્ગાટકં પયસ્યા ચ પઞ્ચ-મૂલં ચ યલ્ લઘુ

દ્રાક્ષાક્ષોટાદિ ચ ફલં મધુર-સ્નિગ્ધ-બૃંહણમ્ ।
તૈઃ પચેત્ સર્પિષઃ પ્રસ્થં કર્ષાંશૈઃ શ્લક્ષ્ણ-કલ્કિતૈઃ

ક્ષીર-ધાત્રી-વિદારીક્ષુ-ચ્છાગ-માંસ-રસાન્વિતમ્ ।
પ્રસ્થાર્ધં મધુનઃ શીતે શર્કરાર્ધ-તુલા-રજઃ

પલાર્ધકં ચ મરિચ-ત્વગ્-એલા-પત્ત્ર-કેસરમ્ ।
વિનીય પ્રસૃતં તસ્માલ્ લિહ્યાન્ માત્રાં યથા-બલમ્

3.98દ્વ્ લિહ્યાન્ માત્રાં યથાનલમ્
અમૃત-પ્રાશમ્ ઇત્ય્ એતન્ નરાણામ્ અમૃતં ઘૃતમ્ ।
સુધામૃત-રસં પ્રાશ્યં ક્ષીર-માંસ-રસાશિના

નષ્ટ-શુક્ર-ક્ષત-ક્ષીણ-દુર્-બલ-વ્યાધિ-કર્શિતાન્ ।
સ્ત્રી-પ્રસક્તાન્ કૃશાન્ વર્ણ-સ્વર-હીનાંશ્ ચ બૃંહયેત્

3.100બ્વ્ -દુર્-બલ-વ્યાધિ-કર્ષિતાન્
કાસ-હિધ્મા-જ્વર-શ્વાસ-દાહ-તૃષ્ણાસ્ર-પિત્ત-નુત્ ।
પુત્ર-દં છર્દિ-મૂર્છા-હૃદ્-યોનિ-મૂત્રામયાપહમ્

શ્વદંષ્ટ્રોશીર-મઞ્જિષ્ઠા-બલા-કાશ્મર્ય-કટ્તૃણમ્ ।
દર્ભ-મૂલં પૃથક્પર્ણીં પલાશર્ષભકૌ સ્થિરામ્

પાલિકાનિ પચેત્ તેષાં રસે ક્ષીર-ચતુર્-ગુણે ।
કલ્કૈઃ સ્વગુપ્તા-જીવન્તી-મેદર્ષભક-જીવકૈઃ

શતાવર્ય્-ઋદ્ધિ-મૃદ્વીકા-શર્કરા-શ્રાવણી-બિસૈઃ ।
પ્રસ્થઃ સિદ્ધો ઘૃતાદ્ વાત-પિત્ત-હૃદ્-રોગ-શૂલ-નુત્

3.104દ્વ્ -પિત્ત-હૃદ્-દ્રવ-શૂલ-નુત્
મૂત્ર-કૃચ્છ્ર-પ્રમેહાર્શઃ-કાસ-શોષ-ક્ષયાપહઃ ।
ધનુઃ-સ્ત્રી-મદ્ય-ભારાધ્વ-ખિન્નાનાં બલ-માંસ-દઃ

મધુકાષ્ટ-પલ-દ્રાક્ષા-પ્રસ્થ-ક્વાથે પચેદ્ ઘૃતમ્ ।
પિપ્પલ્ય્-અષ્ટ-પલે કલ્કે પ્રસ્થં સિદ્ધે ચ શીતલે

પૃથગ્ અષ્ટ-પલં ક્ષૌદ્ર-શર્કરાભ્યાં વિમિશ્રયેત્ ।
સમ-સક્તુ ક્ષત-ક્ષીણ-રક્ત-ગુલ્મેષુ તદ્ ધિતમ્

ધાત્રી-ફલ-વિદારીક્ષુ-જીવનીય-રસાદ્ ઘૃતાત્ ।
ગવ્યાજયોશ્ ચ પયસોઃ પ્રસ્થં પ્રસ્થં વિપાચયેત્

સિદ્ધ-શીતે સિતા-ક્ષૌદ્રં દ્વિ-પ્રસ્થં વિનયેત્ તતઃ ।
યક્ષ્માપસ્માર-પિત્તાસૃક્-કાસ-મેહ-ક્ષયાપહમ્

3.109અવ્ સિદ્ધ-પૂતે સિતા-ક્ષૌદ્રં 3.109દ્વ્ -કાસ-મેહ-જ્વરાપહમ્
વયઃ-સ્થાપનમ્ આયુષ્યં માંસ-શુક્ર-બલ-પ્રદમ્ ।
ઘૃતં તુ પિત્તે ઽભ્યધિકે લિહ્યાદ્ વાતે ઽધિકે પિબેત્

3.110દ્વ્ લિહ્યાદ્ વાતાધિકે પિબેત્
લીઢં નિર્વાપયેત્ પિત્તમ્ અલ્પ-ત્વાદ્ ધન્તિ નાનલમ્ ।
આક્રામત્ય્ અનિલં પીતમ્ ઊષ્માણં નિરુણદ્ધિ ચ

ક્ષામ-ક્ષીણ-કૃશાઙ્ગાનામ્ એતાન્ય્ એવ ઘૃતાનિ તુ ।
ત્વક્ક્ષીરી-શર્કરા-લાજ-ચૂર્ણૈઃ સ્ત્યાનાનિ યોજયેત્

3.112ચ્વ્ ત્વક્ક્ષીરી-પિપ્પલી-લાજ- 3.112દ્વ્ -ચૂર્ણૈઃ પાનાનિ યોજયેત્
સર્પિર્-ગુડાન્ સ-મધ્વ્-અંશાન્ કૃત્વા દદ્યાત્ પયો ઽનુ ચ ।
રેતો વીર્યં બલં પુષ્ટિં તૈર્ આશુ-તરમ્ આપ્નુયાત્

વીત-ત્વગ્-અસ્થિ-કૂષ્માણ્ડ-તુલાં સ્વિન્નાં પુનઃ પચેત્ ।
ઘટ્ટયન્ સર્પિષઃ પ્રસ્થે ક્ષૌદ્ર-વર્ણે ઽત્ર ચ ક્ષિપેત્

3.114દ્વ્ ક્ષૌદ્ર-વર્ણે તુ નિક્ષિપેત્
ખણ્ડાચ્ છતં કણા-શુણ્ઠ્યોર્ દ્વિ-પલં જીરકાદ્ અપિ ।
ત્રિ-જાત-ધાન્ય-મરિચં પૃથગ્ અર્ધ-પલાંશકમ્

અવતારિત-શીતે ચ દત્ત્વા ક્ષૌદ્રં ઘૃતાર્ધકમ્ ।
ખજેનામથ્ય ચ સ્થાપ્યં તન્ નિહન્ત્ય્ ઉપયોજિતમ્

કાસ-હિધ્મા-જ્વર-શ્વાસ-રક્ત-પિત્ત-ક્ષત-ક્ષયાન્ ।
ઉરઃ-સંધાન-જનનં મેધા-સ્મૃતિ-બલ-પ્રદમ્

અશ્વિભ્યાં વિહિતં હૃદ્યં કૂષ્માણ્ડક-રસાયનમ્ ।
પિબેન્ નાગબલા-મૂલસ્યાર્ધ-કર્ષાભિવર્ધિતમ્

3.118દ્વ્ ંયાર્ધ-કર્ષાદિ-વર્ધિતમ્ 3.118દ્વ્ ંયાર્ધ-કર્ષ-વિવર્ધિતમ્
પલં ક્ષીર-યુતં માસં ક્ષીર-વૃત્તિર્ અન્-અન્ન-ભુક્ ।
એષ પ્રયોગઃ પુષ્ટ્ય્-આયુર્-બલ-વર્ણ-કરઃ પરમ્

મણ્ડૂકપર્ણ્યાઃ કલ્પો ઽયં યષ્ટ્યા વિશ્વૌષધસ્ય ચ ।
પાદ-શેષં જલ-દ્રોણે પચેન્ નાગબલા-તુલામ્

તેન ક્વાથેન તુલ્યાંશં ઘૃતં ક્ષીરં ચ સાધયેત્ ।
પલાર્ધિકૈશ્ ચાતિબલા-બલા-યષ્ટી-પુનર્નવૈઃ

પ્રપૌણ્ડરીક-કાશ્મર્ય-પ્રિયાલ-કપિકચ્છુભિઃ ।
અશ્વગન્ધા-સિતાભીરુ-મેદા-યુગ્મ-ત્રિકણ્ટકૈઃ

કાકોલી-ક્ષીર-કાકોલી-ક્ષીરશુક્લા-દ્વિ-જીરકૈઃ ।
મૃણાલ-બિસ-ખર્જૂર-શૃઙ્ગાટક-કસેરુકૈઃ

3.123બ્વ્ -ક્ષીરશુક્લા-દ્વિ-જીવકૈઃ
એતન્ નાગબલા-સર્પિઃ પિત્ત-રક્ત-ક્ષત-ક્ષયાન્ ।
જયેત્ તૃડ્-ભ્રમ-દાહાંશ્ ચ બલ-પુષ્ટિ-કરં પરમ્

વર્ણ્યમ્ આયુષ્યમ્ ઓજસ્યં વલી-પલિત-નાશનમ્ ।
ઉપયુજ્ય ચ ષણ્ માસાન્ વૃદ્ધો ઽપિ તરુણાયતે

3.125ચ્વ્ ઉપયુજ્ય તુ ષણ્-માસાદ્
દીપ્તે ઽગ્નૌ વિધિર્ એષ સ્યાન્ મન્દે દીપન-પાચનઃ ।
યક્ષ્મોક્તઃ ક્ષતિનાં શસ્તો ગ્રાહી શકૃતિ તુ દ્રવે

દશ-મૂલં સ્વયઙ્ગુપ્તાં શઙ્ખપુષ્પીં શઠીં બલામ્ ।
હસ્તિ-પિપ્પલ્ય્-અપામાર્ગ-પિપ્પલી-મૂલ-ચિત્રકાન્

ભાર્ગીં પુષ્કર-મૂલં ચ દ્વિ-પલાંશં યવાઢકમ્ ।
હરીતકી-શતં ચૈકં જલ-પઞ્ચાઢકે પચેત્

3.128બ્વ્ દ્વિ-પલાંશાન્ યવાઢકમ્ 3.128દ્વ્ જલે પઞ્ચાઢકે પચેત્
યવ-સ્વેદે કષાયં તં પૂતં તચ્ ચાભયા-શતમ્ ।
પચેદ્ ગુડ-તુલાં દત્ત્વા કુડવં ચ પૃથગ્ ઘૃતાત્

3.129અવ્ યવે સ્વિન્ને કષાયં તં
તૈલાત્ સ-પિપ્પલી-ચૂર્ણાત્ સિદ્ધ-શીતે ચ માક્ષિકાત્ ।
લેહં દ્વે ચાભયે નિત્યમ્ અતઃ ખાદેદ્ રસાયનાત્

3.130ચ્વ્ લેહે દ્વે ચાભયે નિત્યમ્
તદ્ વલી-પલિતં હન્યાદ્ વર્ણાયુર્-બલ-વર્ધનમ્ ।
પઞ્ચ-કાસાન્ ક્ષયં શ્વાસં સ-હિધ્મં વિષમ-જ્વરમ્

મેહ-ગુલ્મ-ગ્રહણ્ય્-અર્શો-હૃદ્-રોગા-રુચિ-પીનસાન્ ।
અગસ્ત્ય-વિહિતં ધન્યમ્ ઇદં શ્રેષ્ઠં રસાયનમ્

દશ-મૂલં બલાં મૂર્વાં હરિદ્રે પિપ્પલી-દ્વયમ્ ।
પાઠાશ્વગન્ધાપામાર્ગ-સ્વગુપ્તાતિવિષામૃતાઃ

3.133બ્વ્ હરિદ્રા-પિપ્પલી-દ્વયમ્ 3.133દ્વ્ -સ્વગુપ્તાતિવિષામૃતમ્
બાલ-બિલ્વં ત્રિવૃદ્-દન્તી-મૂલં પત્ત્રં ચ ચિત્રકાત્ ।
પયસ્યાં કુટજં હિંસ્રાં પુષ્પં સારં ચ બીજકાત્

બોટ-સ્થવિર-ભલ્લાત-વિકઙ્કત-શતાવરીઃ ।
પૂતિ-કરઞ્જ-શમ્યાક-ચન્દ્રલેખા-સહાચરમ્

3.135દ્વ્ -ચન્દ્રલેખા-સહાચરાત્
શૌભાઞ્જનક-નિમ્બ-ત્વગ્-ઇક્ષુરં ચ પલાંશકમ્ ।
પથ્યા-સહસ્રં સ-શતં યવાનાં ચાઢક-દ્વયમ્

પચેદ્ અષ્ટ-ગુણે તોયે યવ-સ્વેદે ઽવતારયેત્ ।
પૂતે ક્ષિપેત્ સ-પથ્યે ચ તત્ર જીર્ણ-ગુડાત્ તુલામ્

3.137ચ્વ્ પૂતે ક્ષિપેત્ સ-પથ્યાં ચ
તૈલાજ્ય-ધાત્રી-રસતઃ પ્રસ્થં પ્રસ્થં તતઃ પુનઃ ।
અધિશ્રયેન્ મૃદાવ્ અગ્નૌ દર્વી-લેપે ઽવતાર્ય ચ

શીતે પ્રસ્થ-દ્વયં ક્ષૌદ્રાત્ પિપ્પલી-કુડવં ક્ષિપેત્ ।
ચૂર્ણી-કૃતં ત્રિ-જાતાચ્ ચ ત્રિ-પલં નિખનેત્ તતઃ

ધાન્યે પુરાણ-કુમ્ભ-સ્થં માસં ખાદેચ્ ચ પૂર્વ-વત્ ।
રસાયનં વસિષ્ઠોક્તમ્ એતત્ પૂર્વ-ગુણાધિકમ્

સ્વસ્થાનાં નિષ્-પરીહારં સર્વર્તુષુ ચ શસ્યતે ।
પાલિકં સૈન્ધવં શુણ્ઠી દ્વે ચ સૌવર્ચલાત્ પલે

કુડવાંશાનિ વૃક્ષામ્લં દાડિમં પત્ત્રમ્ આર્જકાત્ ।
એકૈકાં મરિચાજાજ્યોર્ ધાન્યકાદ્ દ્વે ચતુર્થિકે

3.142બ્વ્ દાડિમં પત્ત્રમ્ આર્જકમ્
શર્કરાયાઃ પલાન્ય્ અત્ર દશ દ્વે ચ પ્રદાપયેત્ ।
કૃત્વા ચૂર્ણમ્ અતો માત્રામ્ અન્ન-પાનેષુ દાપયેત્

રુચ્યં તદ્ દીપનં બલ્યં પાર્શ્વાર્તિ-શ્વાસ-કાસ-જિત્ ।
એકાં ષો-ડશિકાં ધાન્યાદ્ દ્વે દ્વે ચાજાજિ-દીપ્યકાત્

3.144બ્વ્ પાર્શ્વાર્તિ-શ્વાસ-કાસ-નુત્
તાભ્યાં દાડિમ-વૃક્ષામ્લે દ્વિર્ દ્વિઃ સૌવર્ચલાત્ પલમ્ ।
શુણ્ઠ્યાઃ કર્ષં દધિત્થસ્ય મધ્યાત્ પઞ્ચ પલાનિ ચ

3.145ચ્વ્ શુણ્ઠ્યાઃ કર્ષં કપિત્થસ્ય
તચ્ ચૂર્ણં ષો-ડશ-પલૈઃ શર્કરાયા વિમિશ્રયેત્ ।
ષાડવો ઽયં પ્રદેયઃ સ્યાદ્ અન્ન-પાનેષુ પૂર્વ-વત્

વિધિશ્ ચ યક્ષ્મ-વિહિતો યથાવસ્થં ક્ષતે હિતઃ ।
નિવૃત્તે ક્ષત-દોષે તુ કફે વૃદ્ધ ઉરઃ શિરઃ

દાલ્યતે કાસિનો યસ્ય સ ના ધૂમાન્ પિબેદ્ ઇમાન્ ।
દ્વિ-મેદા-દ્વિ-બલા-યષ્ટી-કલ્કૈઃ ક્ષૌમે સુ-ભાવિતે

3.148અવ્ દાલ્યેતે કાસિનો યસ્ય 3.148બ્વ્ સ ધૂમાન્ ના પિબેદ્ ઇમાન્
વર્તિં કૃત્વા પિબેદ્ ધૂમં જીવનીય-ઘૃતાનુપઃ ।
મનઃશિલા-પલાશાજગન્ધા-ત્વક્ક્ષીરિ-નાગરૈઃ

તદ્-વદ્ એવાનુ-પાનં તુ શર્કરેક્ષુ-ગુડોદકમ્ ।
પિષ્ટ્વા મનઃશિલાં તુલ્યામ્ આર્દ્રયા વટ-શુઙ્ગયા

સ-સર્પિષ્કં પિબેદ્ ધૂમં તિત્તિરિ-પ્રતિભોજનમ્ ।
ક્ષય-જે બૃંહણં પૂર્વં કુર્યાદ્ અગ્નેશ્ ચ વર્ધનમ્

3.151બ્વ્ તિત્તિરિ-પ્રતિભોજિતમ્
બહુ-દોષાય સ-સ્નેહં મૃદુ દદ્યાદ્ વિરેચનમ્ ।
શમ્યાકેન ત્રિવૃતયા મૃદ્વીકા-રસ-યુક્તયા

તિલ્વકસ્ય કષાયેણ વિદારી-સ્વ-રસેન ચ ।
સર્પિઃ સિદ્ધં પિબેદ્ યુક્ત્યા ક્ષીણ-દેહો વિશોધનમ્

પિત્તે કફે ધાતુષુ ચ ક્ષીણેષુ ક્ષય-કાસ-વાન્ ।
ઘૃતં કર્કટકી-ક્ષીર-દ્વિ-બલા-સાધિતં પિબેત્

વિદારીભિઃ કદમ્બૈર્ વા તાલ-સસ્યૈશ્ ચ સાધિતમ્ ।
ઘૃતં પયશ્ ચ મૂત્રસ્ય વૈવર્ણ્યે કૃચ્છ્ર-નિર્ગમે

શૂને સ-વેદને મેઢ્રે પાયૌ સ-શ્રોણિ-વઙ્ક્ષણે ।
ઘૃત-મણ્ડેન લઘુનાનુવાસ્યો મિશ્રકેણ વા

જાઙ્ગલૈર્ પ્રતિભુક્તસ્ય વર્તકાદ્યા બિલે-શયાઃ ।
ક્રમ-શઃ પ્રસહાસ્ તદ્-વત્ પ્રયોજ્યાઃ પિશિતાશિનઃ

ઔષ્ણ્યાત્ પ્રમાથિ-ભાવાચ્ ચ સ્રોતોભ્યશ્ ચ્યાવયન્તિ તે ।
કફં શુદ્ધૈશ્ ચ તૈઃ પુષ્ટિં કુર્યાત્ સમ્યગ્ વહન્ રસઃ

ચવિકા-ત્રિ-ફલા-ભાર્ગી-દશ-મૂલૈઃ સ-ચિત્રકૈઃ ।
કુલત્થ-પિપ્પલી-મૂલ-પાઠા-કોલ-યવૈર્ જલે

શૃતૈર્ નાગર-દુઃસ્પર્શા-પિપ્પલી-શઠિ-પૌષ્કરૈઃ ।
પિષ્ટૈઃ કર્કટશૃઙ્ગ્યા ચ સમૈઃ સર્પિર્ વિપાચયેત્

સિદ્ધે ઽસ્મિંશ્ ચૂર્ણિતૌ ક્ષારૌ દ્વૌ પઞ્ચ લવણાનિ ચ ।
દત્ત્વા યુક્ત્યા પિબેન્ માત્રાં ક્ષય-કાસ-નિપીડિતઃ

3.161બ્વ્ દ્વૌ પઞ્ચ લવણાનિ તુ
કાસમર્દાભયા-મુસ્તા-પાઠા-કટ્ફલ-નાગરૈઃ ।
પિપ્પલ્યા કટુ-રોહિણ્યા કાશ્મર્યા સુરસેન ચ

અક્ષ-માત્રૈર્ ઘૃત-પ્રસ્થં ક્ષીર-દ્રાક્ષા-રસાઢકે ।
પચેચ્ છોષ-જ્વર-પ્લીહ-સર્વ-કાસ-હરં શિવમ્

વૃષ-વ્યાઘ્રી-ગુડૂચીનાં પત્ત્ર-મૂલ-ફલાઙ્કુરાત્ ।
રસ-કલ્કૈર્ ઘૃતં પક્વં હન્તિ કાસ-જ્વરા-રુચીઃ

દ્વિ-ગુણે દાડિમ-રસે સિદ્ધં વા વ્યોષ-સંયુતમ્ ।
પિબેદ્ ઉપરિ ભુક્તસ્ય યવ-ક્ષાર-યુતં નરઃ

3.165ચ્વ્ પિબેદ્ ઉપરિ ભક્તસ્ય 3.165દ્વ્ યવ-ક્ષાર-ઘૃતં નરઃ 3.165દ્વ્
યવ-ક્ષાર-યુતં ઘૃતમ્
પિપ્પલી-ગુડ-સિદ્ધં વા છાગ-ક્ષીર-યુતં ઘૃતમ્ ।
એતાન્ય્ અગ્નિ-વિવૃદ્ધ્ય્-અર્થં સર્પીંષિ ક્ષય-કાસિનામ્

સ્યુર્ દોષ-બદ્ધ-કણ્ઠોરઃ-સ્રોતસાં ચ વિશુદ્ધયે ।
પ્રસ્થોન્મિતે યવ-ક્વાથે વિંશતિં વિજયાઃ પચેત્

સ્વિન્ના મૃદિત્વા તાસ્ તસ્મિન્ પુરાણાત્ ષટ્-પલં ગુડાત્ ।
પિપ્પલ્યા દ્વિ-પલં કર્ષં મનોહ્વાયા રસાઞ્જનાત્

દત્ત્વાર્ધાક્ષં પચેદ્ ભૂયઃ સ લેહઃ શ્વાસ-કાસ-જિત્ ।
શ્વાવિધાં સૂચયો દગ્ધાઃ સ-ઘૃત-ક્ષૌદ્ર-શર્કરાઃ

3.169બ્વ્ સ લેહઃ શ્વાસ-કાસ-નુત્
શ્વાસ-કાસ-હરા બર્હિ-પાદૌ વા મધુ-સર્પિષા ।
એરણ્ડ-પત્ત્ર-ક્ષારં વા વ્યોષ-તૈલ-ગુડાન્વિતમ્

લેહયેત્ ક્ષારમ્ એવં વા સુરસૈરણ્ડ-પત્ત્ર-જમ્ ।
લિહ્યાત્ ત્ર્ય્-ઊષણ-ચૂર્ણં વા પુરાણ-ગુડ-સર્પિષા

પદ્મકં ત્રિ-ફલા વ્યોષં વિડઙ્ગં દેવદારુ ચ ।
બલા રાસ્ના ચ તચ્-ચૂર્ણં સમસ્તં સમ-શર્કરમ્

3.172દ્વ્ સમસ્ત-સમ-શર્કરમ્
ખાદેન્ મધુ-ઘૃતાભ્યાં વા લિહ્યાત્ કાસ-હરં પરમ્ ।
તદ્-વન્ મરિચ-ચૂર્ણં વા સ-ઘૃત-ક્ષૌદ્ર-શર્કરમ્

3.173ચ્વ્ તદ્-વન્ મરિચ-ચૂર્ણં ચ
પથ્યા-શુણ્ઠી-ઘન-ગુડૈર્ ગુટિકાં ધારયેન્ મુખે ।
સર્વેષુ શ્વાસ-કાસેષુ કેવલં વા વિભીતકમ્

પત્ત્ર-કલ્કં ઘૃત-ભૃષ્ટં તિલ્વકસ્ય સ-શર્કરમ્ ।
પેયા વોત્કારિકા છર્દિ-તૃટ્-કાસામાતિસાર-જિત્

3.175ચ્વ્ પેયા ચોત્કારિકા છર્દિ- 3.175દ્વ્ -તૃટ્-કાસામાતિસાર-નુત્
કણ્ટકારી-રસે સિદ્ધો ક્ષીરં યૂષાન્ રસાન્ અપિ ।
સ-ગૌરામલકઃ સામ્લઃ સર્વ-કાસ-ભિષગ્-જિતમ્

વાત-ઘ્નૌષધ-નિઃક્વાથે ક્ષીરં યૂષાન્ રસાન્ અપિ ।
વૈષ્કિરાન્ પ્રાતુદાન્ બૈલાન્ દાપયેત્ ક્ષય-કાસિને

ક્ષત-કાસે ચ યે ધૂમાઃ સાનુ-પાના નિદર્શિતાઃ ।
ક્ષય-કાસે ઽપિ તે યોજ્યા વક્ષ્યતે યચ્ ચ યક્ષ્મણિ

3.178દ્વ્ વક્ષ્યન્તે યે ચ યક્ષ્મણિ
બૃંહણં દીપનં ચાગ્નેઃ સ્રોતસાં ચ વિશોધનમ્ ।
વ્યત્યાસાત્ ક્ષય-કાસિભ્યો બલ્યં સર્વં પ્રશસ્યતે

સંનિપાતોદ્ભવો ઘોરઃ ક્ષય-કાસો યતસ્ તતઃ ।
યથા-દોષ-બલં તસ્ય સંનિપાત-હિતં હિતમ્