Aṣṭāṅgahṛdayasūtra · Chapter 54
1.177av auṣadhayo maṇayaś ca su-mantrāḥ
Cikitsāsthāna
ūrdhva-gaṃ balino '-vegam eka-doṣānugaṃ navam |
rakta-pittaṃ sukhe kāle sādhayen nir-upadravam
adho-gaṃ yāpayed raktaṃ yac ca doṣa-dvayānugam |
śāntaṃ śāntaṃ punaḥ kupyan mārgān mārgāntaraṃ ca yat
ati-pravṛttaṃ mandāgnes tri-doṣaṃ dvi-pathaṃ tyajet |
jñātvā nidānam ayanaṃ malāv anu-balau balam
deśa-kālādy-avasthāṃ ca rakta-pitte prayojayet |
laṅghanaṃ bṛṃhaṇaṃ vādau śodhanaṃ śamanaṃ tathā
2.4cv laṅghanaṃ bṛṃhaṇaṃ cādau
saṃtarpaṇotthaṃ balino bahu-doṣasya sādhayet |
ūrdhva-bhāgaṃ virekeṇa vamanena tv adho-gatam
2.5dv vamanena tv adho-gamam
śamanair bṛṃhaṇaiś cānyal laṅghya-bṛṃhyān avekṣya ca |
ūrdhvaṃ pravṛtte śamanau rasau tikta-kaṣāyakau
2.6bv laṅghya-bṛṃhyān apekṣya ca
upavāsaś ca niḥ-śuṇṭhī-ṣaḍ-aṅgodaka-pāyinaḥ |
adho-ge rakta-pitte tu bṛṃhaṇo madhuro rasaḥ
ūrdhva-ge tarpaṇaṃ yojyaṃ prāk ca peyā tv adho-gate |
aśnato balino '-śuddhaṃ na dhāryaṃ tad dhi roga-kṛt
2.8bv peyā pūrvam adho-gate 2.8bv prāk ca peyā tv adho-game 2.8bv vā prāk
peyā tv adho-game
dhārayed anya-thā śīghram agni-vac chīghra-kāri tat |
trivṛc-chyāmā-kaṣāyeṇa kalkena ca sa-śarkaram
gala-grahaṃ pūti-nasyaṃ mūrchāyam a-ruciṃ jvaram |
gulmaṃ plīhānam ānāhaṃ kilāsaṃ mūtra-kṛcchra-tām || 9.1+1 ||
kuṣṭhāny arśāṃsi vīsarpaṃ varṇa-nāśaṃ bhagandaram |
buddhīndriyoparodhaṃ ca kuryāt stambhitam āditaḥ || 9.1+2 ||
sādhayed vidhi-val lehaṃ lihyāt pāṇi-talaṃ tataḥ |
trivṛtā tri-phalā śyāmā pippalī śarkarā madhu
modakaḥ saṃnipātordhva-rakta-śopha-jvarāpahaḥ |
trivṛt sama-sitā tad-vat pippalī-pāda-saṃyutā
2.11bv -rakta-pitta-jvarāpahaḥ
vamanaṃ phala-saṃyuktaṃ tarpaṇaṃ sa-sitā-madhu |
sa-sitaṃ vā jalaṃ kṣaudra-yuktaṃ vā madhukodakam
kṣīraṃ vā rasam ikṣor vā śuddhasyān-antaro vidhiḥ |
yathā-svaṃ mantha-peyādiḥ prayojyo rakṣatā balam
mantho jvarokto drākṣādiḥ pitta-ghnair vā phalaiḥ kṛtaḥ |
madhu-kharjūra-mṛdvīkā-parūṣaka-sitāmbhasā
mantho vā pañca-sāreṇa sa-ghṛtair lāja-saktubhiḥ |
dāḍimāmalakāmlo vā mandāgny-amlābhilāṣiṇām
2.15dv mandāgny-amlābhilāṣiṇaḥ
kamalotpala-kiñjalka-pṛśniparṇī-priyaṅgukāḥ |
uśīraṃ śabaraṃ lodhraṃ śṛṅgaveraṃ ku-candanam
hrīveraṃ dhātakī-puṣpaṃ bilva-madhyaṃ durālabhā |
ardhārdhair vihitāḥ peyā vakṣyante pāda-yaugikāḥ
2.17cv ardharcair vihitāḥ peyā 2.17cv ardhārdha-vihitāḥ peyā
bhūnimba-sevya-jaladā masūrāḥ pṛśniparṇy api |
vidārigandhā mudgāś ca balā sarpir hareṇukāḥ
2.18dv balā sarpiḥ priyaṅgukāḥ
jāṅgalāni ca māṃsāni śīta-vīryāṇi sādhayet |
pṛthak pṛthag jale teṣāṃ yavāgūḥ kalpayed rase
śītāḥ sa-śarkarā-kṣaudrās tad-van māṃsa-rasān api |
īṣad-amlān an-amlān vā ghṛta-bhṛṣṭān sa-śarkarān
śūka-śimbī-bhavaṃ dhānyaṃ rakte śākaṃ ca śasyate |
anna-sva-rūpa-vijñāne yad uktaṃ laghu-śītalam
pūrvoktam ambu pānīyaṃ pañca-mūlena vā śṛtam |
laghunā śṛta-śītaṃ vā madhv-ambho vā phalāmbu vā
śaśaḥ sa-vāstukaḥ śasto vibandhe tittiriḥ punaḥ |
udumbarasya niryūhe sādhito mārute 'dhike
plakṣasya barhiṇas tad-van nyagrodhasya ca kukkuṭaḥ |
yat kiñ-cid rakta-pittasya nidānaṃ tac ca varjayet
vāsā-rasena phalinī-mṛl-lodhrāñjana-mākṣikam |
pittāsṛk śamayet pītaṃ niryāso vāṭarūṣakāt
śarkarā-madhu-saṃyuktaḥ kevalo vā śṛto 'pi vā |
vṛṣaḥ sadyo jayaty asraṃ sa hy asya param auṣadham
paṭola-mālatī-nimba-candana-dvaya-padmakam |
lodhro vṛṣas taṇḍulīyaḥ kṛṣṇā mṛn madayantikā
2.27av paṭolāmalakī-nimba-
śatāvarī gopakanyā kākolyau madhuyaṣṭikā |
rakta-pitta-harāḥ kvāthās trayaḥ sa-madhu-śarkarāḥ
palāśa-valka-kvātho vā su-śītaḥ śarkarānvitaḥ |
lihyād vā madhu-sarpirbhyāṃ gavāśva-śakṛto rasam
2.29cv pibed vā madhu-sarpirbhyāṃ
sa-kṣaudraṃ grathite rakte lihyāt pārāvatāc chakṛt |
ati-niḥsruta-raktaś ca kṣaudreṇa rudhiraṃ pibet
2.30bv lihyāt pārāvataṃ śakṛt 2.30cv ati-niḥsṛta-raktaś ca
2.30cv ati-niḥsṛta-rakto vā 2.30cv ati-niḥsruta-rakto vā
jāṅgalaṃ bhakṣayed vājam āmaṃ pitta-yutaṃ yakṛt |
candanośīra-jalada-lāja-mudga-kaṇā-yavaiḥ
balā-jale paryuṣitaiḥ kaṣāyo rakta-pitta-hā |
prasādaś candanāmbho-ja-sevya-mṛd-bhṛṣṭa-loṣṭa-jaḥ
su-śītaḥ sa-sitā-kṣaudraḥ śoṇitāti-pravṛtti-jit |
āpothya vā nave kumbhe plāvayed ikṣu-gaṇḍikāḥ
sthitaṃ tad guptam ākāśe rātriṃ prātaḥ srutaṃ jalam |
madhu-mad vikacāmbho-ja-kṛtottaṃsaṃ ca tad-guṇam
ye ca pitta-jvare coktāḥ kaṣāyās tāṃś ca yojayet |
kaṣāyair vividhair ebhir dīpte 'gnau vijite kaphe
rakta-pittaṃ na cec chāmyet tatra vātolbaṇe payaḥ |
yuñjyāc chāgaṃ śṛtaṃ tad-vad gavyaṃ pañca-guṇe 'mbhasi
pañca-mūlena laghunā śṛtaṃ vā sa-sitā-madhu |
jīvakarṣabhaka-drākṣā-balā-gokṣura-nāgaraiḥ
pṛthak pṛthak śṛtaṃ kṣīraṃ sa-ghṛtaṃ sitayātha-vā |
gokaṇṭakābhīru-śṛtaṃ parṇinībhis tathā payaḥ
hanty āśu raktaṃ sa-rujaṃ viśeṣān mūtra-mārga-gam |
viṇ-mārga-ge viśeṣeṇa hitaṃ moca-rasena tu
vaṭa-prarohair śuṅgair vā śuṇṭhy-udīcyotpalair api |
raktātīsāra-dur-nāma-cikitsāṃ cātra kalpayet
2.40av vaṭa-prarohair śṛṅgair vā
pītvā kaṣāyān payasā bhuñjīta payasaiva ca |
kaṣāya-yogair ebhir vā vipakvaṃ pāyayed ghṛtam
sa-mūla-mastakaṃ kṣuṇṇaṃ vṛṣam aṣṭa-guṇe 'mbhasi |
paktvāṣṭāṃśāvaśeṣeṇa ghṛtaṃ tena vipācayet
tat-puṣpa-garbhaṃ tac chītaṃ sa-kṣaudraṃ pitta-śoṇitam |
pitta-gulma-jvara-śvāsa-kāsa-hṛd-roga-kāmalāḥ
timira-bhrama-vīsarpa-svara-sādāṃś ca nāśayet |
palāśa-vṛnta-sva-rase tad-garbhaṃ ca ghṛtaṃ pacet
sa-kṣaudraṃ tac ca rakta-ghnaṃ tathaiva trāyamāṇayā |
rakte sa-picche sa-kaphe grathite kaṇṭha-mārga-ge
lihyān mākṣika-sarpirbhyāṃ kṣāram utpala-nāla-jam |
pṛthak pṛthak tathāmbho-ja-reṇu-śyāmā-madhūka-jam
gudāgame viśeṣeṇa śoṇite vastir iṣyate |
ghrāṇa-ge rudhire śuddhe nāvanaṃ cānuṣecayet
kaṣāya-yogān pūrvoktān kṣīrekṣv-ādi-rasāplutān |
kṣīrādīn sa-sitāṃs toyaṃ kevalaṃ vā jalaṃ hitaṃ
2.48bv kṣīrekṣv-ādi-rasa-plutān
raso dāḍima-puṣpāṇām āmrāsthnaḥ śādvalasya vā |
kalpayec chīta-vargaṃ ca pradehābhyañjanādiṣu
2.49bv āmrāsthnaḥ śādvalasya ca
su-sūkṣmā māṣa-piṣṭī ca ghṛta-bhṛṣṭā śivasya ca |
ruṇaddhi mūrdha-lepena nāsā-raktaṃ na saṃśayaḥ || 49.1+1 ||
yac ca pitta-jvare proktaṃ bahir antaś ca bheṣajam |
rakta-pitte hitaṃ tac ca kṣata-kṣīṇe hitaṃ ca yat
Original text: Aṣṭāṅgahṛdayasūtra · Data entry R. P. Das R. E. Emmerick · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0