Aṣṭāṅgahṛdayasūtra · Chapter 56

Cikitsāsthāna
śvāsa-hidhmā yatas tulya-hetv-ādyāḥ sādhanaṃ tataḥ |
tulyam eva tad-ārtaṃ ca pūrvaṃ svedair upācaret

snigdhair lavaṇa-tailāktaṃ taiḥ kheṣu grathitaḥ kaphaḥ |
su-līno 'pi vilīno 'sya koṣṭhaṃ prāptaḥ su-nirharaḥ

srotasāṃ syān mṛdu-tvaṃ ca marutaś cānuloma-tā |
svinnaṃ ca bhojayed annaṃ snigdham ānūpa-jai rasaiḥ

4.3bv mārutasyānuloma-tā
dadhy-uttareṇa vā dadyāt tato 'smai vamanaṃ mṛdu |
viśeṣāt kāsa-vamathu-hṛd-graha-svara-sādine

pippalī-saindhava-kṣaudra-yuktaṃ vātā-virodhi yat |
nirhṛte sukham āpnoti sa kaphe duṣṭa-vigrahe

srotaḥsu ca viśuddheṣu caraty a-vihato 'nilaḥ |
dhmānodāvarta-tamake mātuluṅgāmla-vetasaiḥ

hiṅgu-pīlu-viḍair yuktam annaṃ syād anulomanam |
sa-saindhavaṃ phalāmlaṃ vā koṣṇaṃ dadyād virecanam

ete hi kapha-saṃruddha-gati-prāṇa-prakopa-jāḥ |
tasmāt tan-mārga-śuddhy-artham ūrdhvādhaḥ śodhanaṃ hitam

udīryate bhṛśa-taraṃ mārga-rodhād vahaj jalam |
yathā tathānilas tasya mārgam asmād viśodhayet

a-śāntau kṛta-saṃśuddher dhūmair līnaṃ malaṃ haret |
haridrā-pattram eraṇḍa-mūlaṃ lākṣāṃ manaḥśilām

4.10dv -mūlaṃ drākṣāṃ manaḥśilām
sa-devadārv alaṃ māṃsīṃ piṣṭvā vartiṃ prakalpayet |
tāṃ ghṛtāktāṃ pibed dhūmaṃ yavān vā ghṛta-saṃyutān

madhūcchiṣṭaṃ sarja-rasaṃ ghṛtaṃ vā guru vāguru |
candanaṃ vā tathā śṛṅgaṃ vālān vā snāva vā gavām

4.12dv vālān vā snāyu vā gavām
ṛkṣa-godhā-kuraṅgaiṇa-carma-śṛṅga-khurāṇi vā |
gugguluṃ vā manohvāṃ vā śāla-niryāsam eva vā

4.13av ṛśya-godhā-kuraṅgaiṇa- 4.13bv -carma-śṛṅga-khurāṇi ca
śallakīṃ gugguluṃ lohaṃ padmakaṃ vā ghṛtāplutam |
avaśyaṃ svedanīyānām a-svedyānām api kṣaṇam

4.14bv padmakaṃ vā ghṛta-plutam
svedayet sa-sitā-kṣīra-sukhoṣṇa-sneha-secanaiḥ |
utkārikopanāhaiś ca svedādhyāyokta-bheṣajaiḥ

uraḥ kaṇṭhaṃ ca mṛdubhiḥ sāme tv āma-vidhiṃ caret |
ati-yogoddhataṃ vātaṃ dṛṣṭvā pavana-nāśanaiḥ

snigdhai rasādyair nāty-uṣṇair abhyaṅgaiś ca śamaṃ nayet |
an-utkliṣṭa-kaphā-svinna-dur-balānāṃ hi śodhanāt

vāyur labdhāspado marma saṃśoṣyāśu hared asūn |
kaṣāya-leha-snehādyais teṣāṃ saṃśamayed ataḥ

kṣīṇa-kṣatātisārāsṛk-pitta-dāhānubandha-jān |
madhura-snigdha-śītādyair hidhmā-śvāsān upācaret

kulattha-daśa-mūlānāṃ kvāthe syur jāṅgalā rasāḥ |
yūṣāś ca śigru-vārtāka-kāsaghna-vṛṣa-mūlakaiḥ

pallavair nimba-kulaka-bṛhatī-mātuluṅga-jaiḥ |
vyāghrī-durālabhā-śṛṅgī-bilva-madhya-trikaṇṭakaiḥ

sāmṛtāgni-kulatthaiś ca yūṣaḥ syāt kvathitair jale |
tad-vad rāsnā-bṛhaty-ādi-balā-mudgaiḥ sa-citrakaiḥ

4.22bv yūṣaḥ syāt kvathitair jalaiḥ
peyā ca citrakājājī-śṛṅgī-sauvarcalaiḥ kṛtā |
daśa-mūlena vā kāsa-śvāsa-hidhmā-rujāpahā

daśa-mūla-śaṭhī-rāsnā-bhārgī-bilvarddhi-pauṣkaraiḥ |
kulīraśṛṅgī-capalā-tāmalaky-amṛtauṣadhaiḥ

pibet kaṣāyaṃ jīrṇe 'smin peyāṃ tair eva sādhitām |
śāli-ṣaṣṭika-godhūma-yava-mudga-kulattha-bhuk

kāsa-hṛd-graha-pārśvārti-hidhmā-śvāsa-praśāntaye |
saktūn vārkāṅkura-kṣīra-bhāvitānāṃ sa-mākṣikān

yavānāṃ daśa-mūlādi-niḥkvātha-lulitān pibet |
anne ca yojayet kṣāra-hiṅgv-ājya-viḍa-dāḍimān

sa-pauṣkara-śaṭhī-vyoṣa-mātuluṅgāmla-vetasān |
daśa-mūlasya vā kvātham atha-vā devadāruṇaḥ

4.28cv daśa-mūlasya niḥkvātham
pibed vā vāruṇī-maṇḍaṃ hidhmā-śvāsī pipāsitaḥ |
pippalī-pippalī-mūla-pathyā-jantughna-citrakaiḥ

kalkitair lepite rūḍhe niḥkṣiped ghṛta-bhājane |
takraṃ māsa-sthitaṃ tad dhi dīpanaṃ śvāsa-kāsa-jit

pāṭhāṃ madhurasāṃ dāru saralaṃ ca niśi sthitam |
surā-maṇḍe 'lpa-lavaṇaṃ pibet prasṛta-saṃmitam

4.31bv saralaṃ niśi saṃsthitam 4.31dv pibet prasṛti-saṃmitam
bhārgī-śuṇṭhyau sukhāmbhobhiḥ kṣāraṃ vā maricānvitam |
sva-kvātha-piṣṭāṃ lulitāṃ bāṣpikāṃ pāyayeta vā

sva-rasaḥ saptaparṇasya puṣpāṇāṃ vā śirīṣataḥ |
hidhmā-śvāse madhu-kaṇā-yuktaḥ pitta-kaphānuge

utkārikā tugā-kṛṣṇā-madhūlī-ghṛta-nāgaraiḥ |
pittānubandhe yoktavyā pavane tv anubandhini

śvāvic-chaśāmiṣa-kaṇā-ghṛta-śalyaka-śoṇitaiḥ |
suvarcalā-rasa-vyoṣa-sarpirbhiḥ sahitaṃ payaḥ

anu śāly-odanaṃ peyam vāta-pittānubandhini |
catur-guṇāmbu-siddhaṃ vā chāgaṃ sa-guḍa-nāgaram

pippalī-mūla-madhuka-guḍa-go-'śva-śakṛd-rasān |
hidhmābhiṣyanda-kāsa-ghnāō̃ lihyān madhu-ghṛtānvitān

go-gajāśva-varāhoṣṭra-khara-meṣāja-viḍ-rasam |
sa-madhv ekaika-śo lihyād bahu-śleṣmātha-vā pibet

catuṣ-pāc-carma-romāsthi-khura-śṛṅgodbhavāṃ maṣīm |
tathaiva vājigandhāyā lihyāc chvāsī kapholbaṇaḥ

śaṭhī-pauṣkara-dhātrīr vā pauṣkaraṃ vā kaṇānvitam |
gairikāñjana-kṛṣṇā vā sva-rasaṃ vā kapittha-jam

rasena vā kapitthasya dhātrī-saindhava-pippalīḥ |
ghṛta-kṣaudreṇa vā pathyā-viḍaṅgoṣaṇa-pippalīḥ

kola-lājāmala-drākṣā-pippalī-nāgarāṇi vā |
guḍa-taila-niśā-drākṣā-kaṇā-rāsnoṣaṇāni vā

pibed rasāmbu-madyāmlair lehauṣadha-rajāṃsi vā |
jīvantī-musta-surasa-tvag-elā-dvaya-pauṣkaram

caṇḍā-tāmalakī-loha-bhārgī-nāgara-vālakam |
karkaṭākhyā-śaṭhī-kṛṣṇā-nāgakesara-corakam

upayuktaṃ yathā-kāmaṃ cūrṇaṃ dvi-guṇa-śarkaram |
pārśva-rug-jvara-kāsa-ghnaṃ hidhmā-śvāsa-haraṃ param

śaṭhī-tāmalakī-bhārgī-caṇḍā-vālaka-pauṣkaram |
śarkarāṣṭa-guṇaṃ cūrṇaṃ hidhmā-śvāsa-haraṃ param

tulyaṃ guḍaṃ nāgaraṃ ca bhakṣayen nāvayeta vā |
laśunasya palāṇḍor vā mūlaṃ gṛñjanakasya vā

candanād vā rasaṃ dadyān nārī-kṣīreṇa nāvanam |
stanyena makṣikā-viṣṭhām alaktaka-rasena vā

sa-saindhavaṃ ghṛtācchaṃ vā siddhaṃ stanyena vā ghṛtam |
kalkitair madhura-dravyais tat piben nāvayeta vā

sakṛd uṣṇaṃ sakṛc chītaṃ vyatyāsāt sa-sitā-madhu |
tad-vat payas tathā siddham adho-bhāgauṣadhair ghṛtam

kaṇā-sauvarcala-kṣāra-vayaḥsthā-hiṅgu-corakaiḥ |
sa-kāyasthair ghṛtaṃ mastu-daśa-mūla-rase pacet

tat pibej jīvanīyair vā lihyāt sa-madhu sādhitam |
tejovaty abhayā kuṣṭhaṃ pippalī kaṭu-rohiṇī

bhūtikaṃ pauṣkaraṃ mūlaṃ palāśaś citrakaḥ śaṭhī |
paṭu-dvayaṃ tāmalakī jīvantī bilva-peśikā

vacā pattraṃ ca tālīśaṃ karṣāṃśais tair vipācayet |
hiṅgu-pādair ghṛta-prasthaṃ pītam āśu nihanti tat

4.54av vacā pattraṃ ca tālīśāt
śākhānilārśo-grahaṇī-hidhmā-hṛt-pārśva-vedanāḥ |
ardhāṃśena pibet sarpiḥ kṣāreṇa paṭunātha-vā

dhānvantaraṃ vṛṣa-ghṛtaṃ dādhikaṃ hapuṣādi vā |
śītāmbu-sekaḥ sahasā trāsa-vikṣepa-bhī-śucaḥ

harṣerṣyocchvāsa-rodhāś ca hitaṃ kīṭaiś ca daṃśanam |
yat kiñ-cit kapha-vāta-ghnam uṣṇaṃ vātānulomanam

4.57av harṣerṣyocchvāsa-saṃrodhā
tat sevyaṃ prāya-śo yac ca su-tarāṃ mārutāpaham |
sarveṣāṃ bṛṃhaṇe hy alpaḥ śakyaś ca prāya-śo bhavet

nāty-arthaṃ śamane 'pāyo bhṛśo '-śakyaś ca karṣaṇe |
śamanair bṛṃhaṇaiś cāto bhūyiṣṭhaṃ tān upācaret