Aṣṭāṅgahṛdayasūtra · Chapter 48
11.63cv āṭopam ādhmānam a-pakty-a-śaktim
Nidānasthāna
rogāḥ sarve 'pi mande 'gnau su-tarām udarāṇi tu |
a-jīrṇān malinaiś cānnair jāyante mala-saṃcayāt
ūrdhvādho dhātavo ruddhvā vāhinīr ambu-vāhinīḥ |
prāṇāgny-apānān saṃdūṣya kuryus tvaṅ-māṃsa-saṃdhi-gāḥ
ādhmāpya kukṣim udaram aṣṭa-dhā tac ca bhidyate |
pṛthag doṣaiḥ samastaiś ca plīha-baddha-kṣatodakaiḥ
tenārtāḥ śuṣka-tālv-oṣṭhāḥ śūna-pāda-karodarāḥ |
naṣṭa-ceṣṭā-balāhārāḥ kṛśāḥ pradhmāta-kukṣayaḥ
syuḥ preta-rūpāḥ puruṣā bhāvinas tasya lakṣaṇam |
kṣun-nāśo 'nnaṃ cirāt sarvaṃ sa-vidāhaṃ ca pacyate
12.5dv sa-vidāhaṃ vipacyate
jīrṇā-jīrṇaṃ na jānāti sauhityaṃ sahate na ca |
kṣīyate balataḥ śaśvac chvasity alpe 'pi ceṣṭite
vṛddhir viṣo '-pravṛttiś ca kiñ-cic chophaś ca pādayoḥ |
rug-vasti-saṃdhau tata-tā laghv-alpā-bhojanair api
12.7av vṛddhir viṣo '-pravṛttir vā
rājī-janma valī-nāśo jaṭhare jaṭhareṣu tu |
sarveṣu tandrā sadanaṃ mala-saṅgo 'lpa-vahni-tā
dāhaḥ śvayathur ādhmānam ante salila-saṃbhavaḥ |
sarvaṃ tv a-toyam aruṇam a-śophaṃ nāti-bhārikam
gavākṣitaṃ sirā-jālaiḥ sadā guḍaguḍāyate |
nābhim antraṃ ca viṣṭabhya vegaṃ kṛtvā praṇaśyati
māruto hṛt-kaṭī-nābhi-pāyu-vaṅkṣaṇa-vedanāḥ |
sa-śabdo niścared vāyur viḍ baddhā mūtram alpakam
12.11bv -pāyu-vaṅkṣaṇa-vedanā
nāti-mando 'nalo laulyaṃ na ca syād vi-rasaṃ mukham |
tatra vātodare śophaḥ pāṇi-pān-muṣka-kukṣiṣu
kukṣi-pārśvodara-kaṭī-pṛṣṭha-ruk parva-bhedanam |
śuṣka-kāso 'ṅga-mardo 'dho-guru-tā mala-saṃgrahaḥ
śyāvāruṇa-tvag-ādi-tvam a-kasmād vṛddhi-hrāsa-vat |
sa-toda-bhedam udaraṃ tanu-kṛṣṇa-sirā-tatam
12.14dv tanu kṛṣṇa-sirā-tatam
ādhmāta-dṛti-vac chabdam āhataṃ prakaroti ca |
vāyuś cātra sa-ruk-śabdo vicaret sarvato-gatiḥ
pittodare jvaro mūrchā dāhas tṛṭ kaṭukāsya-tā |
bhramo 'tīsāraḥ pīta-tvaṃ tvag-ādāv udaraṃ harit
pīta-tāmra-sirānaddhaṃ sa-svedaṃ soṣma dahyate |
dhūmāyati mṛdu-sparśaṃ kṣipra-pākaṃ pradūyate
12.17cv dhūmāyate mṛdu-sparśaṃ
śleṣmodare 'ṅga-sadanaṃ svāpaḥ śvayathu-gauravam |
nidrotkleśā-ruci-śvāsa-kāsa-śukla-tvag-ādi-tā
12.18bv svāpa-śvayathu-gauravam
udaraṃ stimitaṃ ślakṣṇaṃ śukla-rājī-tataṃ mahat |
cirābhivṛddhi kaṭhinaṃ śīta-sparśaṃ guru sthiram
12.19av udaraṃ stimitaṃ snigdhaṃ
tri-doṣa-kopanais tais taiḥ strī-dattaiś ca rajo-malaiḥ |
gara-dūṣī-viṣādyaiś ca sa-raktāḥ saṃcitā malāḥ
koṣṭhaṃ prāpya vikurvāṇāḥ śoṣa-mūrchā-bhramānvitam |
kuryus tri-liṅgam udaraṃ śīghra-pākaṃ su-dāruṇam
bādhate tac ca su-tarāṃ śīta-vātābhra-darśane |
aty-āśitasya saṃkṣobhād yāna-yānādi-ceṣṭitaiḥ
12.22bv śīta-vātābhra-darśanaiḥ
ati-vyavāya-karmādhva-vamana-vyādhi-karśanaiḥ |
vāma-pārśvāśritaḥ plīhā cyutaḥ sthānād vivardhate
śoṇitaṃ vā rasādibhyo vivṛddhaṃ taṃ vivardhayet |
so 'ṣṭhīlevāti-kaṭhinaḥ prāk tataḥ kūrma-pṛṣṭha-vat
12.24dv prākṛtaḥ kūrma-pṛṣṭha-vat
krameṇa vardhamānaś ca kukṣāv udaram āvahet |
śvāsa-kāsa-pipāsāsya-vairasyādhmāna-rug-jvaraiḥ
pāṇḍu-tva-mūrchā-chardībhir dāha-mohaiś ca saṃyutam |
aruṇābhaṃ vi-varṇaṃ vā nīla-hāridra-rāji-mat
12.26av pāṇḍu-tva-mūrchāti-chardi- 12.26bv -dāha-mohaiś ca saṃyutam
udāvarta-rujānāhair moha-tṛḍ-dahana-jvaraiḥ |
gauravā-ruci-kāṭhinyair vidyāt tatra malān kramāt
12.27av udāvarta-rug-ānāhair
plīha-vad dakṣiṇāt pārśvāt kuryād yakṛd api cyutam |
pakṣma-vālaiḥ sahānnena bhuktair baddhāyane gude
dur-nāmabhir udāvartair anyair vāntropalepibhiḥ |
varcaḥ-pitta-kaphān ruddhvā karoti kupito 'nilaḥ
12.29bv annair vāntropalepibhiḥ
apāno jaṭharaṃ tena syur dāha-jvara-tṛṭ-kṣavāḥ |
kāsa-śvāsoru-sadanaṃ śiro-hṛn-nābhi-pāyu-ruk
12.30bv syur dāha-jvara-tṛṭ-kṣudhāḥ 12.30bv syur dāha-jvara-tṛṭ-kṣutaḥ
mala-saṅgo '-ruciś chardir udaraṃ mūḍha-mārutam |
sthiraṃ nīlāruṇa-sirā-rājī-naddham a-rāji vā
nābher upari ca prāyo go-pucchākṛti jāyate |
asthy-ādi-śalyaiḥ sānnaiś ced bhuktair aty-aśanena vā
12.32cv asthy-ādi-śalyaiḥ sānnaiś ca
bhidyate pacyate vāntraṃ tac-chidraiś ca sravan bahiḥ |
āma eva gudād eti tato 'lpālpaṃ sa-viḍ-rasaḥ
12.33av bhidyate pacyate cāntraṃ 12.33dv 'lpālpaḥ sa-viḍ-rasaḥ
tulyaḥ kuṇapa-gandhena picchilaḥ pīta-lohitaḥ |
śeṣaś cāpūrya jaṭharaṃ jaṭharaṃ ghoram āvahet
vardhayet tad adho nābher āśu caiti jalātma-tām |
udrikta-doṣa-rūpaṃ ca vyāptaṃ ca śvāsa-tṛḍ-bhramaiḥ
12.35av vardhate tad adho nābher 12.35dv vyāptaṃ ca śvāsa-tṛḍ-jvaraiḥ
chidrodaram idaṃ prāhuḥ parisrāvīti cāpare |
pravṛtta-sneha-pānādeḥ sahasāmāmbu-pāyinaḥ
aty-ambu-pānān mandāgneḥ kṣīṇasyāti-kṛśasya vā |
ruddhvāmbu-mārgān anilaḥ kaphaś ca jala-mūrchitaḥ
vardhayetāṃ tad evāmbu tat-sthānād udarāśritau |
tataḥ syād udaraṃ tṛṣṇā-guda-sruti-rujānvitam
12.38dv -guda-sruti-rujā-yutam
kāsa-śvāsā-ruci-yutaṃ nānā-varṇa-sirā-tatam |
toya-pūrṇa-dṛti-sparśa-śabda-prakṣobha-vepathu
12.39bv nānā-varṇa-sirānvitam 12.39bv nānā-varṇa-sirācitam 12.39bv
nānā-varṇa-sirāvṛtam
dakodaraṃ mahat snigdhaṃ sthiram āvṛtta-nābhi tat |
upekṣayā ca sarveṣu doṣāḥ sva-sthānataś cyutāḥ
pākād dravā dravī-kuryuḥ saṃdhi-sroto-mukhāny api |
svedaś ca bāhya-srotaḥsu vihatas tiryag-āsthitaḥ
12.41av pākād dravād dravī-kuryuḥ
tad evodakam āpyāyya picchāṃ kuryāt tadā bhavet |
gurūdaraṃ sthiraṃ vṛttam āhataṃ ca na śabda-vat
mṛdu vyapeta-rājīkaṃ nābhyāṃ spṛṣṭaṃ ca sarpati |
tad anūdaka-janmāsmin kukṣi-vṛddhis tato 'dhikam
sirāntardhānam udaka-jaṭharoktaṃ ca lakṣaṇam |
vāta-pitta-kapha-plīha-saṃnipātodakodaram
kṛcchraṃ yathottaraṃ pakṣāt paraṃ prāyo 'pare hataḥ |
sarvaṃ ca jāta-salilaṃ riṣṭoktopadravānvitam
janmanaivodaraṃ sarvaṃ prāyaḥ kṛcchra-tamaṃ matam |
balinas tad a-jātāmbu yatna-sādhyaṃ navotthitam
Original text: Aṣṭāṅgahṛdayasūtra · Data entry R. P. Das R. E. Emmerick · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0