Aṣṭāṅgahṛdayasūtra · Chapter 49

Nidānasthāna
pitta-pradhānāḥ kupitā yathoktaiḥ kopanair malāḥ |
tatrānilena balinā kṣiptaṃ pittaṃ hṛdi sthitam

dhamanīr daśa saṃprāpya vyāpnuvat sakalāṃ tanum |
śleṣma-tvag-rakta-māṃsāni pradūṣyāntaram āśritam

tvaṅ-māṃsayos tat kurute tvaci varṇān pṛthag-vidhān |
pāṇḍu-hāridra-haritān pāṇḍu-tvaṃ teṣu cādhikam

yato 'taḥ pāṇḍur ity uktaḥ sa rogas tena gauravam |
dhātūnāṃ syāc ca śaithilyam ojasaś ca guṇa-kṣayaḥ

tato 'lpa-rakta-medasko niḥ-sāraḥ syāc chlathendriyaḥ |
mṛdyamānair ivāṅgair nā dravatā hṛdayena ca

13.5bv niḥ-sāraḥ śithilendriyaḥ 13.5dv dravatā hṛdayena vā
śūnākṣi-kūṭaḥ sadanaḥ kopanaḥ ṣṭhīvano 'lpa-vāk |
anna-dviṭ śiśira-dveṣī śīrṇa-romā hatānalaḥ

13.6av śūnākṣi-kūṭa-vadanaḥ 13.6bv kopanaḥ svedano 'lpa-vāk 13.6bv
kopanaḥ sadano 'lpa-vāk
sanna-saktho jvarī śvāsī karṇa-kṣveḍī bhramī śramī |
sa pañca-dhā pṛthag doṣaiḥ samastair mṛttikādanāt

13.7av sanna-sakthī jvarī śvāsī
prāg-rūpam asya hṛdaya-spandanaṃ rūkṣa-tā tvaci |
a-ruciḥ pīta-mūtra-tvaṃ svedā-bhāvo 'lpa-vahni-tā

sādaḥ śramo 'nilāt tatra gātra-ruk-toda-kampanam |
kṛṣṇa-rūkṣāruṇa-sirā-nakha-viṇ-mūtra-netra-tā

śophānāhāsya-vairasya-viṭ-śoṣāḥ pārśva-mūrdha-ruk |
pittād dharita-pītābha-sirādi-tvaṃ jvaras tamaḥ

tṛṭ-sveda-mūrchā-śītecchā daurgandhyaṃ kaṭu-vaktra-tā |
varco-bhedo 'mlako dāhaḥ kaphāc chukla-sirādi-tā

tandrā lavaṇa-vaktra-tvaṃ roma-harṣaḥ svara-kṣayaḥ |
kāsaś chardiś ca nicayān miśra-liṅgo 'ti-duḥ-sahaḥ

13.12bv harṣo romṇāṃ svara-kṣayaḥ
mṛt kaṣāyānilaṃ pittam ūṣarā madhurā kapham |
dūṣayitvā rasādīṃś ca raukṣyād bhuktaṃ virūkṣya ca

srotāṃsy a-pakvaivāpūrya kuryād ruddhvā ca pūrva-vat |
pāṇḍu-rogaṃ tataḥ śūna-nābhi-pādāsya-mehanaḥ

purīṣaṃ kṛmi-man muñced bhinnaṃ sāsṛk kaphaṃ naraḥ |
yaḥ pāṇḍu-rogī seveta pittalaṃ tasya kāmalām

koṣṭha-śākhāśrayāṃ pittaṃ dagdhvāsṛṅ-māṃsam āvahet |
hāridra-netra-mūtra-tvaṅ-nakha-vaktra-śakṛt-tayā

13.16av koṣṭha-śākhāśrayaṃ pittaṃ
dāhā-vipāka-tṛṣṇā-vān bhekābho dur-balendriyaḥ |
bhavet pittolbaṇasyāsau pāṇḍu-rogād ṛte 'pi ca

upekṣayā ca śophāḍhyā sā kṛcchrā kumbha-kāmalā |
harita-śyāva-pīta-tvaṃ pāṇḍu-roge yadā bhavet

vāta-pittād bhramas tṛṣṇā strīṣv a-harṣo mṛdur jvaraḥ |
tandrā balānala-bhraṃśo loḍharaṃ taṃ halīmakam

alasaṃ ceti śaṃsanti teṣāṃ pūrvam upadravāḥ |
śopha-pradhānāḥ kathitāḥ sa evāto nigadyate

pitta-rakta-kaphān vāyur duṣṭo duṣṭān bahiḥ-sirāḥ |
nītvā ruddha-gatis tair hi kuryāt tvaṅ-māṃsa-saṃśrayam

utsedhaṃ saṃhataṃ śophaṃ tam āhur nicayād ataḥ |
sarvaṃ hetu-viśeṣais tu rūpa-bhedān navātmakam

doṣaiḥ pṛthag dvayaiḥ sarvair abhighātād viṣād api |
dvi-dhā vā nijam āgantuṃ sarvāṅgaikāṅga-jaṃ ca tam

pṛthūnnata-grathita-tā-viśeṣaiś ca tri-dhā viduḥ |
sāmānya-hetuḥ śophānāṃ doṣa-jānāṃ viśeṣataḥ

vyādhi-karmopavāsādi-kṣīṇasya bhajato drutam |
ati-mātram athānyasya gurv-amla-snigdha-śītalam

13.25bv -kṣīṇasya bhajato dravam 13.25cv ati-mātram athānnaṃ ca
lavaṇa-kṣāra-tīkṣṇoṣṇa-śākāmbu svapna-jāgaram |
mṛd-grāmya-māṃsa-vallūram a-jīrṇa-śrama-maithunam

padāter mārga-gamanaṃ yānena kṣobhiṇāpi vā |
śvāsa-kāsātisārārśo-jaṭhara-pradara-jvarāḥ

viṣūcy-alasaka-cchardi-garbha-visarpa-pāṇḍavaḥ |
anye ca mithyopakrāntās tair doṣā vakṣasi sthitāḥ

13.28bv -garbha-visarpa-pāṇḍu-tā
ūrdhvaṃ śopham adho vastau madhye kurvanti madhya-gāḥ |
sarvāṅga-gāḥ sarva-gataṃ pratyaṅgeṣu tad-āśrayāḥ

tat-pūrva-rūpaṃ davathuḥ sirāyāmo 'ṅga-gauravam |
vātāc chophaś calo rūkṣaḥ khara-romāruṇāsitaḥ

saṃkoca-spanda-harṣārti-toda-bheda-prasupti-mān |
kṣiprotthāna-śamaḥ śīghram unnamet pīḍitas tanuḥ

snigdhoṣṇa-mardanaiḥ śāmyed rātrāv alpo divā mahān |
tvak ca sarṣapa-lipteva tasmiṃś cimicimāyate

pīta-raktāsitābhāsaḥ pittād ā-tāmra-roma-kṛt |
śīghrānusāra-praśamo madhye prāg jāyate tanuḥ

sa-tṛḍ-dāha-jvara-sveda-dava-kleda-mada-bhramaḥ |
śītābhilāṣī viḍ-bhedī gandhī sparśā-saho mṛduḥ

kaṇḍū-mān pāṇḍu-roma-tvak kaṭhinaḥ śītalo guruḥ |
snigdhaḥ ślakṣṇaḥ sthiraḥ styāno nidrā-chardy-agni-sāda-kṛt

ākrānto nonnamet kṛcchra-śama-janmā niśā-balaḥ |
sraven nāsṛk cirāt picchāṃ kuśa-śastrādi-vikṣataḥ

sparśoṣṇa-kāṅkṣī ca kaphād yathā-svaṃ dvandva-jās trayaḥ |
saṃkarād dhetu-liṅgānāṃ nicayān nicayātmakaḥ

abhighātena śastrādi-ccheda-bheda-kṣatādibhiḥ |
himāniloda-dhy-anilair bhallāta-kapikacchu-jaiḥ

13.38cv himānaloda-dhy-anilair
rasaiḥ śūkaiś ca saṃsparśāc chvayathuḥ syād visarpa-vān |
bhṛśoṣmā lohitābhāsaḥ prāya-śaḥ pitta-lakṣaṇaḥ

viṣa-jaḥ sa-viṣa-prāṇi-parisarpaṇa-mūtraṇāt |
daṃṣṭrā-danta-nakhāpātād a-viṣa-prāṇinām api

13.40cv daṃṣṭrā-danta-nakhāghātād
viṇ-mūtra-śukropahata-mala-vad-vastra-saṃkarāt |
viṣa-vṛkṣānila-sparśād gara-yogāvacūrṇanāt

13.41bv -mala-vad-vastra-dhāraṇāt
mṛduś calo 'valambī ca śīghro dāha-rujā-karaḥ |
navo 'n-upadravaḥ śophaḥ sādhyo '-sādhyaḥ pureritaḥ

syād visarpo 'bhighātāntair doṣair dūṣyaiś ca śopha-vat |
try-adhiṣṭhānaṃ ca taṃ prāhur bāhyāntar-ubhayāśrayāt

yathottaraṃ ca duḥ-sādhyās tatra doṣā yathā-yatham |
prakopaṇaiḥ prakupitā viśeṣeṇa vidāhibhiḥ

dehe śīghraṃ visarpanti te 'ntar antaḥ-sthitā bahiḥ |
bahiḥ-sthā dvitaye dvi-sthā vidyāt tatrāntar-āśrayam

marmopatāpāt saṃmohād ayanānāṃ vighaṭṭanāt |
tṛṣṇāti-yogād vegānāṃ viṣamaṃ ca pravartanāt

13.46av marmopaghātāt saṃmohād 13.46dv viṣamāc ca pravartanāt
āśu cāgni-bala-bhraṃśād ato bāhyaṃ viparyayāt |
tatra vātāt parīsarpo vāta-jvara-sama-vyathaḥ

śopha-sphuraṇa-nistoda-bhedāyāmārti-harṣa-vān |
pittād druta-gatiḥ pitta-jvara-liṅgo 'ti-lohitaḥ

kaphāt kaṇḍū-yutaḥ snigdhaḥ kapha-jvara-samāna-ruk |
sva-doṣa-liṅgaiś cīyante sarve sphoṭair upekṣitāḥ

te pakva-bhinnāḥ svaṃ svaṃ ca bibhrati vraṇa-lakṣaṇam |
vāta-pittāj jvara-cchardi-mūrchātīsāra-tṛḍ-bhramaiḥ

asthi-bhedāgni-sadana-tamakā-rocakair yutaḥ |
karoti sarvam aṅgaṃ ca dīptāṅgārāvakīrṇa-vat

yaṃ yaṃ deśaṃ visarpaś ca visarpati bhavet sa saḥ |
śāntāṅgārāsito nīlo rakto vāśu ca cīyate

agni-dagdha iva sphoṭaiḥ śīghra-ga-tvād drutaṃ ca saḥ |
marmānusārī vīsarpaḥ syād vāto 'ti-balas tataḥ

vyathetāṅgaṃ haret saṃjñāṃ nidrāṃ ca śvāsam īrayet |
hidhmāṃ ca sa gato 'vasthām īdṛśīṃ labhate na nā

kva-cic charmā-rati-grasto bhūmi-śayyāsanādiṣu |
ceṣṭamānas tataḥ kliṣṭo mano-deha-śramodbhavām

duṣ-prabodho 'śnute nidrāṃ so 'gni-visarpa ucyate |
kaphena ruddhaḥ pavano bhittvā taṃ bahu-dhā kapham

raktaṃ vā vṛddha-raktasya tvak-sirā-snāva-māṃsa-gam |
dūṣayitvā ca dīrghāṇu-vṛtta-sthūla-kharātmanām

granthīnāṃ kurute mālāṃ raktānāṃ tīvra-rug-jvarām |
śvāsa-kāsātisārāsya-śoṣa-hidhmā-vami-bhramaiḥ

moha-vaivarṇya-mūrchāṅga-bhaṅgāgni-sadanair yutām |
ity ayaṃ granthi-vīsarpaḥ kapha-māruta-kopa-jaḥ

kapha-pittāj jvaraḥ stambho nidrā-tandrā-śiro-rujaḥ |
aṅgāvasāda-vikṣepa-pralāpā-rocaka-bhramāḥ

mūrchāgni-hānir bhedo 'sthnāṃ pipāsendriya-gauravam |
āmopaveśanaṃ lepaḥ srotasāṃ sa ca sarpati

prāyeṇāmāśaye gṛhṇann eka-deśaṃ na cāti-ruk |
piṭikair avakīrṇo 'ti-pīta-lohita-pāṇḍuraiḥ

mecakābho 'sitaḥ snigdho malinaḥ śopha-vān guruḥ |
gambhīra-pākaḥ prājyoṣmā spṛṣṭaḥ klinno 'vadīryate

13.63av mecakābho 'sita-snigdho
paṅka-vac-chīrṇa-māṃsaś ca spaṣṭa-snāyu-sirā-gaṇaḥ |
śava-gandhiś ca vīsarpaṃ kardamākhyam uśanti tam

sarva-jo lakṣaṇaiḥ sarvaiḥ sarva-dhātv-atisarpaṇaḥ |
bāhya-hetoḥ kṣatāt kruddhaḥ sa-raktaṃ pittam īrayan

13.65bv sarva-dhātv-abhisarpaṇaḥ
visarpaṃ mārutaḥ kuryāt kulattha-sadṛśaiś citam |
sphoṭaiḥ śopha-jvara-rujā-dāhāḍhyaṃ śyāva-lohitam

pṛthag doṣais trayaḥ sādhyā dvandva-jāś cān-upadravāḥ |
a-sādhyau kṣata-sarvotthau sarve cākrānta-marmakāḥ