Aṣṭāṅgahṛdayasūtra · Chapter 47

10.41dv sādhyāś ca medo yadi nāti-duṣṭam
Nidānasthāna
bhuktaiḥ paryuṣitāty-uṣṇa-rūkṣa-śuṣka-vidāhibhiḥ |
jihma-śayyā-viceṣṭābhis tais taiś cāsṛk-pradūṣaṇaiḥ

duṣṭa-tvaṅ-māṃsa-medo-'sthi-snāyv-asṛk-kaṇḍarāśrayaḥ |
yaḥ śopho bahir antar vā mahā-mūlo mahā-rujaḥ

11.2av duṣṭas tvaṅ-māṃsa-medo-'sthi-
vṛttaḥ syād āyato yo vā smṛtaḥ ṣo-ḍhā sa vidradhiḥ |
doṣaiḥ pṛthak samuditaiḥ śoṇitena kṣatena ca

bāhyo 'tra tatra tatrāṅge dāruṇo grathitonnataḥ |
āntaro dāruṇa-taro gambhīro gulma-vad ghanaḥ

valmīka-vat samucchrāyī śīghra-ghāty agni-śastra-vat |
nābhi-vasti-yakṛt-plīha-kloma-hṛt-kukṣi-vaṅkṣaṇe

syād vṛkkayor apāne ca vātāt tatrāti-tīvra-ruk |
śyāvāruṇaś cirotthāna-pāko viṣama-saṃsthitiḥ

11.6av syād vṛkkayor apāne vā
vyadha-ccheda-bhramānāha-spanda-sarpaṇa-śabda-vān |
rakta-tāmrāsitaḥ pittāt tṛṇ-moha-jvara-dāha-vān

kṣiprotthāna-prapākaś ca pāṇḍuḥ kaṇḍū-yutaḥ kaphāt |
sotkleśa-śītaka-stambha-jṛmbhā-rocaka-gauravaḥ

cirotthāna-vipākaś ca saṃkīrṇaḥ saṃnipātataḥ |
sāmarthyāc cātra vibhajed bāhyābhyantara-lakṣaṇam

11.9av cirotthāna-prapākaś ca
kṛṣṇa-sphoṭāvṛtaḥ śyāvas tīvra-dāha-rujā-jvaraḥ |
pitta-liṅgo 'sṛjā bāhyaḥ strīṇām eva tathāntaraḥ

śastrādyair abhighātena kṣate vā-pathya-kāriṇaḥ |
kṣatoṣmā vāyu-vikṣiptaḥ sa-raktaṃ pittam īrayan

11.11dv sa-raktaṃ pittam īrayet
pittāsṛg-lakṣaṇaṃ kuryād vidradhiṃ bhūry-upadravam |
teṣūpadrava-bhedaś ca smṛto 'dhiṣṭhāna-bhedataḥ

nābhyāṃ hidhmā bhaved vastau mūtraṃ kṛcchreṇa pūti ca |
śvāso yakṛti rodhas tu plīhny ucchvāsasya tṛṭ punaḥ

gala-grahaś ca klomni syāt sarvāṅga-pragraho hṛdi |
pramohas tamakaḥ kāso hṛdaye ghaṭṭanaṃ vyathā

kukṣi-pārśvāntarāṃsārtiḥ kukṣāv āṭopa-janma ca |
sakthnor graho vaṅkṣaṇayor vṛkkayoḥ kaṭi-pṛṣṭhayoḥ

pārśvayoś ca vyathā pāyau pavanasya nirodhanam |
āma-pakva-vidagdha-tvaṃ teṣāṃ śopha-vad ādiśet

nābher ūrdhvaṃ mukhāt pakvāḥ prasravanty adhare gudāt |
gudāsyān nābhi-jo vidyād doṣaṃ kledāc ca vidradhau

11.17cv ubhābhyāṃ nābhi-jo vidyād
yathā-svaṃ vraṇa-vat tatra vivarjyaḥ saṃnipāta-jaḥ |
pakvo hṛn-nābhi-vasti-stho bhinno 'ntar bahir eva vā

pakvaś cāntaḥ sravan vaktrāt kṣīṇasyopadravānvitaḥ |
evam eva stana-sirā vivṛtāḥ prāpya yoṣitām

sūtānāṃ garbhiṇīnāṃ vā saṃbhavec chvayathur ghanaḥ |
stane sa-dugdhe '-dugdhe vā bāhya-vidradhi-lakṣaṇaḥ

nāḍīnāṃ sūkṣma-vaktra-tvāt kanyānāṃ na sa jāyate |
kruddho ruddha-gatir vāyuḥ śopha-śūla-karaś caran

11.21bv kanyānāṃ tu na jāyate 11.21cv kruddho 'n-ūrdhva-gatir vāyuḥ
muṣkau vaṅkṣaṇataḥ prāpya phala-kośābhivāhinīḥ |
prapīḍya dhamanīr vṛddhiṃ karoti phala-kośayoḥ

doṣāsra-medo-mūtrāntraiḥ sa vṛddhiḥ sapta-dhā gadaḥ |
mūtrāntra-jāv apy anilād dhetu-bhedas tu kevalam

vāta-pūrṇa-dṛti-sparśo rūkṣo vātād a-hetu-ruk |
pakvodumbara-saṃkāśaḥ pittād dāhoṣma-pāka-vān

kaphāc chīto guruḥ snigdhaḥ kaṇḍū-mān kaṭhino 'lpa-ruk |
kṛṣṇa-sphoṭāvṛtaḥ pitta-vṛddhi-liṅgaś ca raktataḥ

11.25cv kṛṣṇaḥ sphoṭāvṛtaḥ pitta-
kapha-van medasā vṛddhir mṛdus tāla-phalopamaḥ |
mūtra-dhāraṇa-śīlasya mūtra-jaḥ sa tu gacchataḥ

ambhobhiḥ pūrṇa-dṛti-vat kṣobhaṃ yāti sa-ruṅ mṛduḥ |
mūtra-kṛcchram adhas-tāc ca valayaṃ phala-kośayoḥ

vāta-kopibhir āhāraiḥ śīta-toyāvagāhanaiḥ |
dhāraṇeraṇa-bhārādhva-viṣamāṅga-pravartanaiḥ

kṣobhaṇaiḥ kṣubhito 'nyaiś ca kṣudrāntrāvayavaṃ yadā |
pavano vi-guṇī-kṛtya sva-niveśād adho nayet

11.29cv pavano dvi-guṇī-kṛtya
kuryād vaṅkṣaṇa-saṃdhi-stho granthy-ābhaṃ śvayathuṃ tadā || 30ab ||
upekṣyamāṇasya ca muṣka-vṛddhim ādhmāna-ruk-stambha-vatīṃ sa vāyuḥ || 30cd ||
prapīḍito 'ntaḥ svana-vān prayāti pradhmāpayann eti punaś ca muktaḥ || 30ef ||
antra-vṛddhir a-sādhyo 'yaṃ vāta-vṛddhi-samākṛtiḥ

iti vṛddhi-nidānam atha gulma-nidānam || 31+1 ||
rūkṣa-kṛṣṇāruṇa-sirā-tantu-jāla-gavākṣitaḥ |
gulmo 'ṣṭa-dhā pṛthag doṣaiḥ saṃsṛṣṭair nicayaṃ gataiḥ

ārtavasya ca doṣeṇa nārīṇāṃ jāyate 'ṣṭamaḥ |
jvara-cchardy-atisārādyair vamanādyaiś ca karmabhiḥ

karśito vātalāny atti śītaṃ vāmbu bubhukṣitaḥ |
yaḥ pibaty anu cānnāni laṅghana-plavanādikam

11.34bv śītaṃ cāmbu bubhukṣitaḥ
sevate deha-saṃkṣobhi cchardiṃ vā samudīrayet |
an-udīrṇām udīrṇān vā vātādīn na vimuñcati

sneha-svedāv an-abhyasya śodhanaṃ vā niṣevate |
śuddho vāśu vidāhīni bhajate syandanāni vā

vātolbaṇās tasya malāḥ pṛthak kruddhā dvi-śo 'tha-vā |
sarve vā rakta-yuktā vā mahā-sroto-'nuśāyinaḥ

ūrdhvādho-mārgam āvṛtya kurvate śūla-pūrvakam |
sparśopalabhyaṃ gulmākhyam utplutaṃ granthi-rūpiṇam

11.38dv unnataṃ granthi-rūpiṇam
karśanāt kapha-viṭ-pittair mārgasyāvaraṇena vā |
vāyuḥ kṛtāśrayaḥ koṣṭhe raukṣyāt kāṭhinyam āgataḥ

sva-tantraḥ svāśraye duṣṭaḥ para-tantraḥ parāśraye |
piṇḍita-tvād a-mūrto 'pi mūrta-tvam iva saṃśritaḥ

gulma ity ucyate vasti-nābhi-hṛt-pārśva-saṃśrayaḥ |
vātān manyā-śiraḥ-śūlaṃ jvara-plīhāntra-kūjanam

vyadhaḥ sūcyeva viṭ-saṅgaḥ kṛcchrād ucchvasanaṃ muhuḥ |
stambho gātre mukhe śoṣaḥ kārśyaṃ viṣama-vahni-tā

rūkṣa-kṛṣṇa-tvag-ādi-tvaṃ cala-tvād anilasya ca |
a-nirūpita-saṃsthāna-sthāna-vṛddhi-kṣaya-vyathaḥ

pipīlikā-vyāpta iva gulmaḥ sphurati tudyate |
pittād dāho 'mlako mūrchā-viḍ-bheda-sveda-tṛḍ-jvarāḥ

hāridra-tvaṃ tvag-ādyeṣu gulmaś ca sparśanā-sahaḥ |
dūyate dīpyate soṣmā sva-sthānaṃ dahatīva ca

kaphāt staimityam a-ruciḥ sadanaṃ śiśira-jvaraḥ |
pīnasālasya-hṛl-lāsa-kāsa-śukla-tvag-ādi-tāḥ

gulmo 'vagāḍhaḥ kaṭhino guruḥ suptaḥ sthiro 'lpa-ruk |
sva-doṣa-sthāna-dhāmānaḥ sve sve kāle ca ruk-karāḥ

prāyas trayas tu dvandvotthā gulmāḥ saṃsṛṣṭa-lakṣaṇāḥ |
sarva-jas tīvra-rug-dāhaḥ śīghra-pākī ghanonnataḥ

so '-sādhyo rakta-gulmas tu striyā eva prajāyate |
ṛtau vā nava-sūtā vā yadi vā yoni-rogiṇī

sevate vātalāni strī kruddhas tasyāḥ samīraṇaḥ |
niruṇaddhy ārtavaṃ yonyāṃ prati-māsam avasthitam

kukṣiṃ karoti tad-garbha-liṅgam āviṣ-karoti ca |
hṛl-lāsa-daurhṛda-stanya-darśana-kṣāma-tādikam

krameṇa vāyu-saṃsargāt pitta-yoni-tayā ca tat |
śoṇitaṃ kurute tasyā vāta-pittottha-gulma-jān

ruk-stambha-dāhātīsāra-tṛḍ-jvarādīn upadravān |
garbhāśaye ca su-tarāṃ śūlaṃ duṣṭāsṛg-āśraye

yonyāś ca srāva-daurgandhya-toda-spandana-vedanāḥ |
na cāṅgair garbha-vad gulmaḥ sphuraty api tu śūla-vān

11.54bv -toda-sphuraṇa-vedanāḥ 11.54bv -kleda-svedana-vedanāḥ
piṇḍī-bhūtaḥ sa evāsyāḥ kadā-cit spandate cirāt |
na cāsyā vardhate kukṣir gulma eva tu vardhate

sva-doṣa-saṃśrayo gulmaḥ sarvo bhavati tena saḥ |
pākaṃ cireṇa bhajate naiva vā vidradhiḥ punaḥ

pacyate śīghram aty-arthaṃ duṣṭa-raktāśraya-tvataḥ |
ataḥ śīghra-vidāhi-tvād vidradhiḥ so 'bhidhīyate

gulme 'ntar-āśraye vasti-kukṣi-hṛt-plīha-vedanāḥ |
agni-varṇa-bala-bhraṃśo vegānāṃ cā-pravartanam

11.58bv -kukṣi-hṛt-pārśva-vedanāḥ
ato viparyayo bāhye koṣṭhāṅgeṣu tu nāti-ruk |
vaivarṇyam avakāśasya bahir unnata-tādhikam

sāṭopam aty-ugra-rujam ādhmānam udare bhṛśam |
ūrdhvādho-vāta-rodhena tam ānāhaṃ pracakṣate

ghano 'ṣṭhīlopamo granthir aṣṭhīlordhvaṃ samunnataḥ |
ānāha-liṅgas tiryak tu pratyaṣṭhīlā tad-ākṛtiḥ

11.61cv ānāha-liṅgas tiryak ca
pakvāśayād gudopasthaṃ vāyus tīvra-rujaḥ prayān |
tūṇī pratūṇī tu bhavet sa evāto viparyaye

udgāra-bāhulya-purīṣa-bandha-tṛpty-a-kṣama-tvāntra-vikūjanāni |
āṭopam ādhmānam a-pakti-śaktim āsanna-gulmasya vadanti cihnam