અષ્ટાઙ્ગહૃદયસૂત્ર · અધ્યાય 48

11.63ચ્વ્ આટોપમ્ આધ્માનમ્ અ-પક્ત્ય્-અ-શક્તિમ્
નિદાનસ્થાન
રોગાઃ સર્વે ઽપિ મન્દે ઽગ્નૌ સુ-તરામ્ ઉદરાણિ તુ ।
અ-જીર્ણાન્ મલિનૈશ્ ચાન્નૈર્ જાયન્તે મલ-સંચયાત્

ઊર્ધ્વાધો ધાતવો રુદ્ધ્વા વાહિનીર્ અમ્બુ-વાહિનીઃ ।
પ્રાણાગ્ન્ય્-અપાનાન્ સંદૂષ્ય કુર્યુસ્ ત્વઙ્-માંસ-સંધિ-ગાઃ

આધ્માપ્ય કુક્ષિમ્ ઉદરમ્ અષ્ટ-ધા તચ્ ચ ભિદ્યતે ।
પૃથગ્ દોષૈઃ સમસ્તૈશ્ ચ પ્લીહ-બદ્ધ-ક્ષતોદકૈઃ

તેનાર્તાઃ શુષ્ક-તાલ્વ્-ઓષ્ઠાઃ શૂન-પાદ-કરોદરાઃ ।
નષ્ટ-ચેષ્ટા-બલાહારાઃ કૃશાઃ પ્રધ્માત-કુક્ષયઃ

સ્યુઃ પ્રેત-રૂપાઃ પુરુષા ભાવિનસ્ તસ્ય લક્ષણમ્ ।
ક્ષુન્-નાશો ઽન્નં ચિરાત્ સર્વં સ-વિદાહં ચ પચ્યતે

12.5દ્વ્ સ-વિદાહં વિપચ્યતે
જીર્ણા-જીર્ણં ન જાનાતિ સૌહિત્યં સહતે ન ચ ।
ક્ષીયતે બલતઃ શશ્વચ્ છ્વસિત્ય્ અલ્પે ઽપિ ચેષ્ટિતે

વૃદ્ધિર્ વિષો ઽ-પ્રવૃત્તિશ્ ચ કિઞ્-ચિચ્ છોફશ્ ચ પાદયોઃ ।
રુગ્-વસ્તિ-સંધૌ તત-તા લઘ્વ્-અલ્પા-ભોજનૈર્ અપિ

12.7અવ્ વૃદ્ધિર્ વિષો ઽ-પ્રવૃત્તિર્ વા
રાજી-જન્મ વલી-નાશો જઠરે જઠરેષુ તુ ।
સર્વેષુ તન્દ્રા સદનં મલ-સઙ્ગો ઽલ્પ-વહ્નિ-તા

દાહઃ શ્વયથુર્ આધ્માનમ્ અન્તે સલિલ-સંભવઃ ।
સર્વં ત્વ્ અ-તોયમ્ અરુણમ્ અ-શોફં નાતિ-ભારિકમ્

ગવાક્ષિતં સિરા-જાલૈઃ સદા ગુડગુડાયતે ।
નાભિમ્ અન્ત્રં ચ વિષ્ટભ્ય વેગં કૃત્વા પ્રણશ્યતિ

મારુતો હૃત્-કટી-નાભિ-પાયુ-વઙ્ક્ષણ-વેદનાઃ ।
સ-શબ્દો નિશ્ચરેદ્ વાયુર્ વિડ્ બદ્ધા મૂત્રમ્ અલ્પકમ્

12.11બ્વ્ -પાયુ-વઙ્ક્ષણ-વેદના
નાતિ-મન્દો ઽનલો લૌલ્યં ન ચ સ્યાદ્ વિ-રસં મુખમ્ ।
તત્ર વાતોદરે શોફઃ પાણિ-પાન્-મુષ્ક-કુક્ષિષુ

કુક્ષિ-પાર્શ્વોદર-કટી-પૃષ્ઠ-રુક્ પર્વ-ભેદનમ્ ।
શુષ્ક-કાસો ઽઙ્ગ-મર્દો ઽધો-ગુરુ-તા મલ-સંગ્રહઃ

શ્યાવારુણ-ત્વગ્-આદિ-ત્વમ્ અ-કસ્માદ્ વૃદ્ધિ-હ્રાસ-વત્ ।
સ-તોદ-ભેદમ્ ઉદરં તનુ-કૃષ્ણ-સિરા-તતમ્

12.14દ્વ્ તનુ કૃષ્ણ-સિરા-તતમ્
આધ્માત-દૃતિ-વચ્ છબ્દમ્ આહતં પ્રકરોતિ ચ ।
વાયુશ્ ચાત્ર સ-રુક્-શબ્દો વિચરેત્ સર્વતો-ગતિઃ

પિત્તોદરે જ્વરો મૂર્છા દાહસ્ તૃટ્ કટુકાસ્ય-તા ।
ભ્રમો ઽતીસારઃ પીત-ત્વં ત્વગ્-આદાવ્ ઉદરં હરિત્

પીત-તામ્ર-સિરાનદ્ધં સ-સ્વેદં સોષ્મ દહ્યતે ।
ધૂમાયતિ મૃદુ-સ્પર્શં ક્ષિપ્ર-પાકં પ્રદૂયતે

12.17ચ્વ્ ધૂમાયતે મૃદુ-સ્પર્શં
શ્લેષ્મોદરે ઽઙ્ગ-સદનં સ્વાપઃ શ્વયથુ-ગૌરવમ્ ।
નિદ્રોત્ક્લેશા-રુચિ-શ્વાસ-કાસ-શુક્લ-ત્વગ્-આદિ-તા

12.18બ્વ્ સ્વાપ-શ્વયથુ-ગૌરવમ્
ઉદરં સ્તિમિતં શ્લક્ષ્ણં શુક્લ-રાજી-તતં મહત્ ।
ચિરાભિવૃદ્ધિ કઠિનં શીત-સ્પર્શં ગુરુ સ્થિરમ્

12.19અવ્ ઉદરં સ્તિમિતં સ્નિગ્ધં
ત્રિ-દોષ-કોપનૈસ્ તૈસ્ તૈઃ સ્ત્રી-દત્તૈશ્ ચ રજો-મલૈઃ ।
ગર-દૂષી-વિષાદ્યૈશ્ ચ સ-રક્તાઃ સંચિતા મલાઃ

કોષ્ઠં પ્રાપ્ય વિકુર્વાણાઃ શોષ-મૂર્છા-ભ્રમાન્વિતમ્ ।
કુર્યુસ્ ત્રિ-લિઙ્ગમ્ ઉદરં શીઘ્ર-પાકં સુ-દારુણમ્

બાધતે તચ્ ચ સુ-તરાં શીત-વાતાભ્ર-દર્શને ।
અત્ય્-આશિતસ્ય સંક્ષોભાદ્ યાન-યાનાદિ-ચેષ્ટિતૈઃ

12.22બ્વ્ શીત-વાતાભ્ર-દર્શનૈઃ
અતિ-વ્યવાય-કર્માધ્વ-વમન-વ્યાધિ-કર્શનૈઃ ।
વામ-પાર્શ્વાશ્રિતઃ પ્લીહા ચ્યુતઃ સ્થાનાદ્ વિવર્ધતે

શોણિતં વા રસાદિભ્યો વિવૃદ્ધં તં વિવર્ધયેત્ ।
સો ઽષ્ઠીલેવાતિ-કઠિનઃ પ્રાક્ તતઃ કૂર્મ-પૃષ્ઠ-વત્

12.24દ્વ્ પ્રાકૃતઃ કૂર્મ-પૃષ્ઠ-વત્
ક્રમેણ વર્ધમાનશ્ ચ કુક્ષાવ્ ઉદરમ્ આવહેત્ ।
શ્વાસ-કાસ-પિપાસાસ્ય-વૈરસ્યાધ્માન-રુગ્-જ્વરૈઃ

પાણ્ડુ-ત્વ-મૂર્છા-છર્દીભિર્ દાહ-મોહૈશ્ ચ સંયુતમ્ ।
અરુણાભં વિ-વર્ણં વા નીલ-હારિદ્ર-રાજિ-મત્

12.26અવ્ પાણ્ડુ-ત્વ-મૂર્છાતિ-છર્દિ- 12.26બ્વ્ -દાહ-મોહૈશ્ ચ સંયુતમ્
ઉદાવર્ત-રુજાનાહૈર્ મોહ-તૃડ્-દહન-જ્વરૈઃ ।
ગૌરવા-રુચિ-કાઠિન્યૈર્ વિદ્યાત્ તત્ર મલાન્ ક્રમાત્

12.27અવ્ ઉદાવર્ત-રુગ્-આનાહૈર્
પ્લીહ-વદ્ દક્ષિણાત્ પાર્શ્વાત્ કુર્યાદ્ યકૃદ્ અપિ ચ્યુતમ્ ।
પક્ષ્મ-વાલૈઃ સહાન્નેન ભુક્તૈર્ બદ્ધાયને ગુદે

દુર્-નામભિર્ ઉદાવર્તૈર્ અન્યૈર્ વાન્ત્રોપલેપિભિઃ ।
વર્ચઃ-પિત્ત-કફાન્ રુદ્ધ્વા કરોતિ કુપિતો ઽનિલઃ

12.29બ્વ્ અન્નૈર્ વાન્ત્રોપલેપિભિઃ
અપાનો જઠરં તેન સ્યુર્ દાહ-જ્વર-તૃટ્-ક્ષવાઃ ।
કાસ-શ્વાસોરુ-સદનં શિરો-હૃન્-નાભિ-પાયુ-રુક્

12.30બ્વ્ સ્યુર્ દાહ-જ્વર-તૃટ્-ક્ષુધાઃ 12.30બ્વ્ સ્યુર્ દાહ-જ્વર-તૃટ્-ક્ષુતઃ
મલ-સઙ્ગો ઽ-રુચિશ્ છર્દિર્ ઉદરં મૂઢ-મારુતમ્ ।
સ્થિરં નીલારુણ-સિરા-રાજી-નદ્ધમ્ અ-રાજિ વા

નાભેર્ ઉપરિ ચ પ્રાયો ગો-પુચ્છાકૃતિ જાયતે ।
અસ્થ્ય્-આદિ-શલ્યૈઃ સાન્નૈશ્ ચેદ્ ભુક્તૈર્ અત્ય્-અશનેન વા

12.32ચ્વ્ અસ્થ્ય્-આદિ-શલ્યૈઃ સાન્નૈશ્ ચ
ભિદ્યતે પચ્યતે વાન્ત્રં તચ્-છિદ્રૈશ્ ચ સ્રવન્ બહિઃ ।
આમ એવ ગુદાદ્ એતિ તતો ઽલ્પાલ્પં સ-વિડ્-રસઃ

12.33અવ્ ભિદ્યતે પચ્યતે ચાન્ત્રં 12.33દ્વ્ ઽલ્પાલ્પઃ સ-વિડ્-રસઃ
તુલ્યઃ કુણપ-ગન્ધેન પિચ્છિલઃ પીત-લોહિતઃ ।
શેષશ્ ચાપૂર્ય જઠરં જઠરં ઘોરમ્ આવહેત્

વર્ધયેત્ તદ્ અધો નાભેર્ આશુ ચૈતિ જલાત્મ-તામ્ ।
ઉદ્રિક્ત-દોષ-રૂપં ચ વ્યાપ્તં ચ શ્વાસ-તૃડ્-ભ્રમૈઃ

12.35અવ્ વર્ધતે તદ્ અધો નાભેર્ 12.35દ્વ્ વ્યાપ્તં ચ શ્વાસ-તૃડ્-જ્વરૈઃ
છિદ્રોદરમ્ ઇદં પ્રાહુઃ પરિસ્રાવીતિ ચાપરે ।
પ્રવૃત્ત-સ્નેહ-પાનાદેઃ સહસામામ્બુ-પાયિનઃ

અત્ય્-અમ્બુ-પાનાન્ મન્દાગ્નેઃ ક્ષીણસ્યાતિ-કૃશસ્ય વા ।
રુદ્ધ્વામ્બુ-માર્ગાન્ અનિલઃ કફશ્ ચ જલ-મૂર્છિતઃ

વર્ધયેતાં તદ્ એવામ્બુ તત્-સ્થાનાદ્ ઉદરાશ્રિતૌ ।
તતઃ સ્યાદ્ ઉદરં તૃષ્ણા-ગુદ-સ્રુતિ-રુજાન્વિતમ્

12.38દ્વ્ -ગુદ-સ્રુતિ-રુજા-યુતમ્
કાસ-શ્વાસા-રુચિ-યુતં નાના-વર્ણ-સિરા-તતમ્ ।
તોય-પૂર્ણ-દૃતિ-સ્પર્શ-શબ્દ-પ્રક્ષોભ-વેપથુ

12.39બ્વ્ નાના-વર્ણ-સિરાન્વિતમ્ 12.39બ્વ્ નાના-વર્ણ-સિરાચિતમ્ 12.39બ્વ્
નાના-વર્ણ-સિરાવૃતમ્
દકોદરં મહત્ સ્નિગ્ધં સ્થિરમ્ આવૃત્ત-નાભિ તત્ ।
ઉપેક્ષયા ચ સર્વેષુ દોષાઃ સ્વ-સ્થાનતશ્ ચ્યુતાઃ

પાકાદ્ દ્રવા દ્રવી-કુર્યુઃ સંધિ-સ્રોતો-મુખાન્ય્ અપિ ।
સ્વેદશ્ ચ બાહ્ય-સ્રોતઃસુ વિહતસ્ તિર્યગ્-આસ્થિતઃ

12.41અવ્ પાકાદ્ દ્રવાદ્ દ્રવી-કુર્યુઃ
તદ્ એવોદકમ્ આપ્યાય્ય પિચ્છાં કુર્યાત્ તદા ભવેત્ ।
ગુરૂદરં સ્થિરં વૃત્તમ્ આહતં ચ ન શબ્દ-વત્

મૃદુ વ્યપેત-રાજીકં નાભ્યાં સ્પૃષ્ટં ચ સર્પતિ ।
તદ્ અનૂદક-જન્માસ્મિન્ કુક્ષિ-વૃદ્ધિસ્ તતો ઽધિકમ્

સિરાન્તર્ધાનમ્ ઉદક-જઠરોક્તં ચ લક્ષણમ્ ।
વાત-પિત્ત-કફ-પ્લીહ-સંનિપાતોદકોદરમ્

કૃચ્છ્રં યથોત્તરં પક્ષાત્ પરં પ્રાયો ઽપરે હતઃ ।
સર્વં ચ જાત-સલિલં રિષ્ટોક્તોપદ્રવાન્વિતમ્

જન્મનૈવોદરં સર્વં પ્રાયઃ કૃચ્છ્ર-તમં મતમ્ ।
બલિનસ્ તદ્ અ-જાતામ્બુ યત્ન-સાધ્યં નવોત્થિતમ્