Aṣṭāṅgahṛdayasūtra · Chapter 46

Nidānasthāna
pramehā viṃśatis tatra śleṣmato daśa pittataḥ |
ṣaṭ catvāro 'nilāt teṣāṃ medo-mūtra-kaphāvaham

anna-pāna-kriyā-jātaṃ yat prāyas tat pravartakam |
svādv-amla-lavaṇa-snigdha-guru-picchila-śītalam

nava-dhānya-surānūpa-māṃsekṣu-guḍa-go-rasam |
eka-sthānāsana-ratiḥ śayanaṃ vidhi-varjitam

vastim āśritya kurute pramehān dūṣitaḥ kaphaḥ |
dūṣayitvā vapuḥ-kleda-sveda-medo-rasāmiṣam

10.4dv -sveda-medo-vasāmiṣam
pittaṃ raktam api kṣīṇe kaphādau mūtra-saṃśrayam |
dhātūn vastim upānīya tat-kṣaye 'pi ca mārutaḥ

sādhya-yāpya-parityājyā mehās tenaiva tad-bhavāḥ |
samāsam a-kriya-tayā mahātyaya-tayāpi ca

sāmānyaṃ lakṣaṇaṃ teṣāṃ prabhūtāvila-mūtra-tā |
doṣa-dūṣyā-viśeṣe 'pi tat-saṃyoga-viśeṣataḥ

10.7bv prabhūtākula-mūtra-tā
mūtra-varṇādi-bhedena bhedo meheṣu kalpyate |
acchaṃ bahu sitaṃ śītaṃ nir-gandham udakopamam

mehaty udaka-mehena kiñ-cic cāvila-picchilam |
ikṣo rasam ivāty-arthaṃ madhuraṃ cekṣu-mehataḥ

sāndrī-bhavet paryuṣitaṃ sāndra-mehena mehati |
surā-mehī surā-tulyam upary accham adho ghanam

saṃhṛṣṭa-romā piṣṭena piṣṭa-vad bahalaṃ sitam |
śukrābhaṃ śukra-miśraṃ vā śukra-mehī pramehati

10.11bv piṣṭa-vad bahulaṃ sitam
mūrtāṇūn sikatā-mehī sikatā-rūpiṇo malān |
śīta-mehī su-bahu-śo madhuraṃ bhṛśa-śītalam

10.12av mūtrāṇūn sikatā-mehī 10.12av mūtre 'ṇūn sikatā-mehī
śanaiḥ śanaiḥ śanair-mehī mandaṃ mandaṃ pramehati |
lālā-tantu-yutaṃ mūtraṃ lālā-mehena picchilam

gandha-varṇa-rasa-sparśaiḥ kṣāreṇa kṣāra-toya-vat |
nīla-mehena nīlābhaṃ kāla-mehī maṣī-nibham

hāridra-mehī kaṭukaṃ haridrā-saṃnibhaṃ dahat |
visraṃ māñjiṣṭha-mehena mañjiṣṭhā-salilopamam

visram uṣṇaṃ sa-lavaṇaṃ raktābhaṃ rakta-mehataḥ |
vasā-mehī vasā-miśraṃ vasāṃ vā mūtrayen muhuḥ

majjānaṃ majja-miśraṃ vā majja-mehī muhur muhuḥ |
hastī matta ivājasraṃ mūtraṃ vega-vivarjitam

10.17av majjābhaṃ majja-miśraṃ vā
sa-lasīkaṃ vibaddhaṃ ca hasti-mehī pramehati |
madhu-mehī madhu-samaṃ jāyate sa kila dvi-dhā

10.18cv madhu-mehe madhu-samaṃ
kruddhe dhātu-kṣayād vāyau doṣāvṛta-pathe 'tha-vā |
āvṛto doṣa-liṅgāni so '-nimittaṃ pradarśayet

10.19bv doṣāvṛta-pathe 'pi vā
kṣīṇaḥ kṣaṇāt kṣaṇāt pūrṇo bhajate kṛcchra-sādhya-tām |
kālenopekṣitāḥ sarve yad yānti madhu-meha-tām

madhuraṃ yac ca sarveṣu prāyo madhv iva mehati |
sarve 'pi madhu-mehākhyā mādhuryāc ca tanor ataḥ

a-vipāko '-ruciś chardir nidrā kāsaḥ sa-pīnasaḥ |
upadravāḥ prajāyante mehānāṃ kapha-janmanām

vasti-mehanayos todo muṣkāvadaraṇaṃ jvaraḥ |
dāhas tṛṣṇāmlako mūrchā viḍ-bhedaḥ pitta-janmanām

vātikānām udāvarta-kampa-hṛd-graha-lola-tāḥ |
śūlam unnidra-tā śoṣaḥ kāsaḥ śvāsaś ca jāyate

10.24bv -kaṇṭha-hṛd-graha-lola-tāḥ
śarāvikā kacchapikā jālinī vinatālajī |
masūrikā sarṣapikā putriṇī sa-vidārikā

10.25dv putriṇī ca vidārikā
vidradhiś ceti piṭikāḥ pramehopekṣayā daśa |
saṃdhi-marmasu jāyante māṃsaleṣu ca dhāmasu

antonnatā madhya-nimnā śyāvā kleda-rujānvitā |
śarāva-māna-saṃsthānā piṭikā syāc charāvikā

avagāḍhārti-nistodā mahā-vastu-parigrahā |
ślakṣṇā kacchapa-pṛṣṭhābhā piṭikā kacchapī matā

stabdhā sirā-jāla-vatī snigdha-srāvā mahāśayā |
rujā-nistoda-bahulā sūkṣma-cchidrā ca jālinī

10.29bv snigdha-srāvā mahāśrayā
avagāḍha-rujā-kledā pṛṣṭhe vā jaṭhare 'pi vā |
mahatī piṭikā nīlā vinatā vinatā smṛtā

dahati tvacam utthāne bhṛśaṃ kaṣṭā visarpiṇī |
rakta-kṛṣṇāti-tṛṭ-sphoṭa-dāha-moha-jvarālajī

māna-saṃsthānayos tulyā masūreṇa masūrikā |
sarṣapā-māna-saṃsthānā kṣipra-pākā mahā-rujā

sarṣapī sarṣapā-tulya-piṭikā-parivāritā |
putriṇī mahatī bhūri-su-sūkṣma-piṭikācitā

10.33av sarṣapā sarṣapā-tulya- 10.33dv -su-sūkṣma-piṭikāvṛtā 10.33dv
-su-sūkṣma-piṭikānvitā
vidārī-kanda-vad vṛttā kaṭhinā ca vidārikā |
vidradhir vakṣyate 'nya-tra tatrādyaṃ piṭikā-trayam

putriṇī ca vidārī ca duḥ-sahā bahu-medasaḥ |
sahyāḥ pittolbaṇās tv anyāḥ saṃbhavanty alpa-medasaḥ

tāsu meha-vaśāc ca syād doṣodreko yathā-yatham || 36ab ||
prameheṇa vināpy etā jāyante duṣṭa-medasaḥ || 36cd ||
tāvac ca nopalakṣyante yāvad vastu-parigrahaḥ || 36ef ||
hāridra-varṇaṃ raktaṃ vā meha-prāg-rūpa-varjitam |
yo mūtrayen na taṃ mehaṃ rakta-pittaṃ tu tad viduḥ

10.37dv rakta-pittaṃ tu taṃ viduḥ 10.37dv rakta-pittaṃ ca tad viduḥ
svedo 'ṅga-gandhaḥ śithila-tvam aṅge śayyāsana-svapna-sukhābhiṣaṅgaḥ |
hṛn-netra-jihvā-śravaṇopadeho ghanāṅga-tā keśa-nakhāti-vṛddhiḥ

10.38bv śayyāsana-sthāna-sukhābhilāṣaḥ
śīta-priya-tvaṃ gala-tālu-śoṣo mādhuryam āsye kara-pāda-dāhaḥ |
bhaviṣyato meha-gaṇasya rūpaṃ mūtre 'bhidhāvanti pipīlikāś ca

dṛṣṭvā pramehaṃ madhuraṃ sa-picchaṃ madhūpamaṃ syād vividho vicāraḥ |
saṃpūraṇād vā kapha-saṃbhavaḥ syāt kṣīṇeṣu doṣeṣv anilātmako vā

10.40cv saṃtarpaṇād vā kapha-saṃbhavaḥ syāt
sa-pūrva-rūpāḥ kapha-pitta-mehāḥ krameṇa ye vāta-kṛtāś ca mehāḥ |
sādhyā na te pitta-kṛtās tu yāpyāḥ sādhyās tu medo yadi nāti-duṣṭam