Aṣṭāṅgahṛdayasūtra · Chapter 45

te 'pi syur grahaṇī-doṣāḥ samas tu svāsthya-kāraṇam || 30ab ||
vāta-vyādhy-aśmarī-kuṣṭha-mehodara-bhagandarāḥ || 30cd ||
arśāṃsi grahaṇīty aṣṭau mahā-rogāḥ su-dus-tarāḥ || 30ef ||
Nidānasthāna
vasti-vasti-śiro-meḍhra-kaṭī-vṛṣaṇa-pāyavaḥ |
eka-saṃbandhanāḥ proktā gudāsthi-vivarāśrayāḥ

adho-mukho 'pi vastir hi mūtra-vāhi-sirā-mukhaiḥ |
pārśvebhyaḥ pūryate sūkṣmaiḥ syandamānair an-āratam

yais tair eva praviśyainaṃ doṣāḥ kurvanti viṃśatim |
mūtrāghātān pramehāṃś ca kṛcchrān marma-samāśrayān

vasti-vaṅkṣaṇa-meḍhrārti-yukto 'lpālpaṃ muhur muhuḥ |
mūtrayed vāta-je kṛcchre paitte pītaṃ sa-dāha-ruk

raktaṃ vā kapha-je vasti-meḍhra-gaurava-śopha-vān |
sa-picchaṃ sa-vibandhaṃ ca sarvaiḥ sarvātmakaṃ malaiḥ

yadā vāyur mukhaṃ vaster āvṛtya pariśoṣayet |
mūtraṃ sa-pittaṃ sa-kaphaṃ sa-śukraṃ vā tadā kramāt

saṃjāyate 'śmarī ghorā pittād gor iva rocanā |
śleṣmāśrayā ca sarvā syād athāsyāḥ pūrva-lakṣaṇam

vasty-ādhmānaṃ tad-āsanna-deśeṣu parito 'ti-ruk |
mūtre ca basta-gandha-tvaṃ mūtra-kṛcchraṃ jvaro '-ruciḥ

9.8cv mūtre basta-sa-gandha-tvaṃ
sāmānya-liṅgaṃ ruṅ nābhi-sevanī-vasti-mūrdhasu |
viśīrṇa-dhāraṃ mūtraṃ syāt tayā mārga-nirodhane

9.9dv tathā mārga-nirodhane
tad-vyapāyāt sukhaṃ mehed acchaṃ gomedakopamam |
tat-saṃkṣobhāt kṣate sāsram āyāsāc cāti-rug bhavet

tatra vātād bhṛśārty-ārto dantān khādati vepate |
mṛdnāti mehanaṃ nābhiṃ pīḍayaty a-niśaṃ kvaṇan

sānilaṃ muñcati śakṛn muhur mehati bindu-śaḥ |
śyāvā rūkṣāśmarī cāsya syāc citā kaṇṭakair iva

pittena dahyate vastiḥ pacyamāna ivoṣma-vān |
bhallātakāsthi-saṃsthānā raktā pītāsitāśmarī

9.13dv rakta-pītāsitāśmarī
vastir nistudyata iva śleṣmaṇā śītalo guruḥ |
aśmarī mahatī ślakṣṇā madhu-varṇātha-vā sitā

etā bhavanti bālānāṃ teṣām eva ca bhūyasā |
āśrayopacayālpa-tvād grahaṇāharaṇe sukhāḥ

śukrāśmarī tu mahatāṃ jāyate śukra-dhāraṇāt |
sthānāc cyutam a-muktaṃ hi muṣkayor antare 'nilaḥ

śoṣayaty upasaṃgṛhya śukraṃ tac chuṣkam aśmarī |
vasti-ruk-kṛcchra-mūtra-tva-muṣka-śvayathu-kāriṇī

tasyām utpanna-mātrāyāṃ śukram eti vilīyate |
pīḍite tv avakāśe 'sminn aśmary eva ca śarkarā

aṇu-śo vāyunā bhinnā sā tv asminn anuloma-ge |
nireti saha mūtreṇa pratilome vibadhyate

mūtra-saṃdhāriṇaḥ kuryād ruddhvā vaster mukhaṃ marut |
mūtra-saṅgaṃ rujaṃ kaṇḍūṃ kadā-cic ca sva-dhāmataḥ

pracyāvya vastim udvṛttaṃ garbhābhaṃ sthūla-viplutam |
karoti tatra rug-dāha-spandanodveṣṭanāni ca

bindu-śaś ca pravarteta mūtraṃ vastau tu pīḍite |
dhārayā dvi-vidho 'py eṣa vāta-vastir iti smṛtaḥ

dus-taro dus-tara-taro dvitīyaḥ prabalānilaḥ |
śakṛn-mārgasya vasteś ca vāyur antaram āśritaḥ

aṣṭhīlābhaṃ ghanaṃ granthiṃ karoty a-calam unnatam |
vātāṣṭhīleti sādhmāna-viṇ-mūtrānila-saṅga-kṛt

vi-guṇaḥ kuṇḍalī-bhūto vastau tīvra-vyatho 'nilaḥ |
āvidhya mūtraṃ bhramati sa-stambhodveṣṭa-gauravaḥ

9.25cv āviśya mūtraṃ bhramati
mūtram alpālpam atha-vā vimuñcati śakṛt sṛjan |
vāta-kuṇḍalikety eṣā mūtraṃ tu vidhṛtaṃ ciram

na nireti vibaddhaṃ vā mūtrātītaṃ tad alpa-ruk |
vidhāraṇāt pratihataṃ vātodāvartitaṃ yadā

nābher adhas-tād udaraṃ mūtram āpūrayet tadā |
kuryāt tīvra-rug ādhmānam a-paktiṃ mala-saṃgraham

tan mūtra-jaṭharaṃ chidra-vaiguṇyenānilena vā |
ākṣiptam alpaṃ mūtraṃ tad vastau nāle 'tha-vā maṇau

9.29cv ākṣiptam alpaṃ mūtrasya
sthitvā sravec chanaiḥ paścāt sa-rujaṃ vātha nī-rujam |
mūtrotsaṅgaḥ sa vicchinna-tac-cheṣa-guru-śephasaḥ

9.30bv sa-rujaṃ vātha-vā-rujam 9.30cv mūtrotsaṅgaḥ sa vicchinnas 9.30cv
mūtrotsaṅgaḥ sa vicchinnaṃ
9.30dv tac-cheṣa-guru-śephasaḥ
antar vasti-mukhe vṛttaḥ sthiro 'lpaḥ sahasā bhavet |
aśmarī-tulya-rug granthir mūtra-granthiḥ sa ucyate

mūtritasya striyaṃ yāto vāyunā śukram uddhatam |
sthānāc cyutaṃ mūtrayataḥ prāk paścād vā pravartate

bhasmodaka-pratīkāśaṃ mūtra-śukraṃ tad ucyate |
rūkṣa-dur-balayor vātād udāvartaṃ śakṛd yadā

9.33dv udāvṛttaṃ śakṛd yadā
mūtra-sroto 'nuparyeti saṃsṛṣṭaṃ śakṛtā tadā |
mūtraṃ viṭ-tulya-gandhaṃ syād viḍ-vighātaṃ tam ādiśet

pittaṃ vyāyāma-tīkṣṇoṣṇa-bhojanādhvātapādibhiḥ |
pravṛddhaṃ vāyunā kṣiptaṃ vasty-upasthārti-dāha-vat

mūtraṃ pravartayet pītaṃ sa-raktaṃ raktam eva vā |
uṣṇaṃ punaḥ punaḥ kṛcchrād uṣṇa-vātaṃ vadanti tam

rūkṣasya klānta-dehasya vasti-sthau pitta-mārutau |
mūtra-kṣayaṃ sa-rug-dāhaṃ janayetāṃ tad-āhvayam

pittaṃ kapho dvāv api vā saṃhanyete 'nilena cet |
kṛcchrān mūtraṃ tadā pītaṃ raktaṃ śvetaṃ ghanaṃ sṛjet

sa-dāhaṃ rocanā-śaṅkha-cūrṇa-varṇaṃ bhavec ca tat |
śuṣkaṃ samasta-varṇaṃ vā mūtra-sādaṃ vadanti tam

iti vistarataḥ proktā rogā mūtrā-pravṛtti-jāḥ |
nidāna-lakṣaṇair ūrdhvaṃ vakṣyante 'ti-pravṛtti-jāḥ