અષ્ટાઙ્ગહૃદયસૂત્ર · અધ્યાય 46

નિદાનસ્થાન
પ્રમેહા વિંશતિસ્ તત્ર શ્લેષ્મતો દશ પિત્તતઃ ।
ષટ્ ચત્વારો ઽનિલાત્ તેષાં મેદો-મૂત્ર-કફાવહમ્

અન્ન-પાન-ક્રિયા-જાતં યત્ પ્રાયસ્ તત્ પ્રવર્તકમ્ ।
સ્વાદ્વ્-અમ્લ-લવણ-સ્નિગ્ધ-ગુરુ-પિચ્છિલ-શીતલમ્

નવ-ધાન્ય-સુરાનૂપ-માંસેક્ષુ-ગુડ-ગો-રસમ્ ।
એક-સ્થાનાસન-રતિઃ શયનં વિધિ-વર્જિતમ્

વસ્તિમ્ આશ્રિત્ય કુરુતે પ્રમેહાન્ દૂષિતઃ કફઃ ।
દૂષયિત્વા વપુઃ-ક્લેદ-સ્વેદ-મેદો-રસામિષમ્

10.4દ્વ્ -સ્વેદ-મેદો-વસામિષમ્
પિત્તં રક્તમ્ અપિ ક્ષીણે કફાદૌ મૂત્ર-સંશ્રયમ્ ।
ધાતૂન્ વસ્તિમ્ ઉપાનીય તત્-ક્ષયે ઽપિ ચ મારુતઃ

સાધ્ય-યાપ્ય-પરિત્યાજ્યા મેહાસ્ તેનૈવ તદ્-ભવાઃ ।
સમાસમ્ અ-ક્રિય-તયા મહાત્યય-તયાપિ ચ

સામાન્યં લક્ષણં તેષાં પ્રભૂતાવિલ-મૂત્ર-તા ।
દોષ-દૂષ્યા-વિશેષે ઽપિ તત્-સંયોગ-વિશેષતઃ

10.7બ્વ્ પ્રભૂતાકુલ-મૂત્ર-તા
મૂત્ર-વર્ણાદિ-ભેદેન ભેદો મેહેષુ કલ્પ્યતે ।
અચ્છં બહુ સિતં શીતં નિર્-ગન્ધમ્ ઉદકોપમમ્

મેહત્ય્ ઉદક-મેહેન કિઞ્-ચિચ્ ચાવિલ-પિચ્છિલમ્ ।
ઇક્ષો રસમ્ ઇવાત્ય્-અર્થં મધુરં ચેક્ષુ-મેહતઃ

સાન્દ્રી-ભવેત્ પર્યુષિતં સાન્દ્ર-મેહેન મેહતિ ।
સુરા-મેહી સુરા-તુલ્યમ્ ઉપર્ય્ અચ્છમ્ અધો ઘનમ્

સંહૃષ્ટ-રોમા પિષ્ટેન પિષ્ટ-વદ્ બહલં સિતમ્ ।
શુક્રાભં શુક્ર-મિશ્રં વા શુક્ર-મેહી પ્રમેહતિ

10.11બ્વ્ પિષ્ટ-વદ્ બહુલં સિતમ્
મૂર્તાણૂન્ સિકતા-મેહી સિકતા-રૂપિણો મલાન્ ।
શીત-મેહી સુ-બહુ-શો મધુરં ભૃશ-શીતલમ્

10.12અવ્ મૂત્રાણૂન્ સિકતા-મેહી 10.12અવ્ મૂત્રે ઽણૂન્ સિકતા-મેહી
શનૈઃ શનૈઃ શનૈર્-મેહી મન્દં મન્દં પ્રમેહતિ ।
લાલા-તન્તુ-યુતં મૂત્રં લાલા-મેહેન પિચ્છિલમ્

ગન્ધ-વર્ણ-રસ-સ્પર્શૈઃ ક્ષારેણ ક્ષાર-તોય-વત્ ।
નીલ-મેહેન નીલાભં કાલ-મેહી મષી-નિભમ્

હારિદ્ર-મેહી કટુકં હરિદ્રા-સંનિભં દહત્ ।
વિસ્રં માઞ્જિષ્ઠ-મેહેન મઞ્જિષ્ઠા-સલિલોપમમ્

વિસ્રમ્ ઉષ્ણં સ-લવણં રક્તાભં રક્ત-મેહતઃ ।
વસા-મેહી વસા-મિશ્રં વસાં વા મૂત્રયેન્ મુહુઃ

મજ્જાનં મજ્જ-મિશ્રં વા મજ્જ-મેહી મુહુર્ મુહુઃ ।
હસ્તી મત્ત ઇવાજસ્રં મૂત્રં વેગ-વિવર્જિતમ્

10.17અવ્ મજ્જાભં મજ્જ-મિશ્રં વા
સ-લસીકં વિબદ્ધં ચ હસ્તિ-મેહી પ્રમેહતિ ।
મધુ-મેહી મધુ-સમં જાયતે સ કિલ દ્વિ-ધા

10.18ચ્વ્ મધુ-મેહે મધુ-સમં
ક્રુદ્ધે ધાતુ-ક્ષયાદ્ વાયૌ દોષાવૃત-પથે ઽથ-વા ।
આવૃતો દોષ-લિઙ્ગાનિ સો ઽ-નિમિત્તં પ્રદર્શયેત્

10.19બ્વ્ દોષાવૃત-પથે ઽપિ વા
ક્ષીણઃ ક્ષણાત્ ક્ષણાત્ પૂર્ણો ભજતે કૃચ્છ્ર-સાધ્ય-તામ્ ।
કાલેનોપેક્ષિતાઃ સર્વે યદ્ યાન્તિ મધુ-મેહ-તામ્

મધુરં યચ્ ચ સર્વેષુ પ્રાયો મધ્વ્ ઇવ મેહતિ ।
સર્વે ઽપિ મધુ-મેહાખ્યા માધુર્યાચ્ ચ તનોર્ અતઃ

અ-વિપાકો ઽ-રુચિશ્ છર્દિર્ નિદ્રા કાસઃ સ-પીનસઃ ।
ઉપદ્રવાઃ પ્રજાયન્તે મેહાનાં કફ-જન્મનામ્

વસ્તિ-મેહનયોસ્ તોદો મુષ્કાવદરણં જ્વરઃ ।
દાહસ્ તૃષ્ણામ્લકો મૂર્છા વિડ્-ભેદઃ પિત્ત-જન્મનામ્

વાતિકાનામ્ ઉદાવર્ત-કમ્પ-હૃદ્-ગ્રહ-લોલ-તાઃ ।
શૂલમ્ ઉન્નિદ્ર-તા શોષઃ કાસઃ શ્વાસશ્ ચ જાયતે

10.24બ્વ્ -કણ્ઠ-હૃદ્-ગ્રહ-લોલ-તાઃ
શરાવિકા કચ્છપિકા જાલિની વિનતાલજી ।
મસૂરિકા સર્ષપિકા પુત્રિણી સ-વિદારિકા

10.25દ્વ્ પુત્રિણી ચ વિદારિકા
વિદ્રધિશ્ ચેતિ પિટિકાઃ પ્રમેહોપેક્ષયા દશ ।
સંધિ-મર્મસુ જાયન્તે માંસલેષુ ચ ધામસુ

અન્તોન્નતા મધ્ય-નિમ્ના શ્યાવા ક્લેદ-રુજાન્વિતા ।
શરાવ-માન-સંસ્થાના પિટિકા સ્યાચ્ છરાવિકા

અવગાઢાર્તિ-નિસ્તોદા મહા-વસ્તુ-પરિગ્રહા ।
શ્લક્ષ્ણા કચ્છપ-પૃષ્ઠાભા પિટિકા કચ્છપી મતા

સ્તબ્ધા સિરા-જાલ-વતી સ્નિગ્ધ-સ્રાવા મહાશયા ।
રુજા-નિસ્તોદ-બહુલા સૂક્ષ્મ-ચ્છિદ્રા ચ જાલિની

10.29બ્વ્ સ્નિગ્ધ-સ્રાવા મહાશ્રયા
અવગાઢ-રુજા-ક્લેદા પૃષ્ઠે વા જઠરે ઽપિ વા ।
મહતી પિટિકા નીલા વિનતા વિનતા સ્મૃતા

દહતિ ત્વચમ્ ઉત્થાને ભૃશં કષ્ટા વિસર્પિણી ।
રક્ત-કૃષ્ણાતિ-તૃટ્-સ્ફોટ-દાહ-મોહ-જ્વરાલજી

માન-સંસ્થાનયોસ્ તુલ્યા મસૂરેણ મસૂરિકા ।
સર્ષપા-માન-સંસ્થાના ક્ષિપ્ર-પાકા મહા-રુજા

સર્ષપી સર્ષપા-તુલ્ય-પિટિકા-પરિવારિતા ।
પુત્રિણી મહતી ભૂરિ-સુ-સૂક્ષ્મ-પિટિકાચિતા

10.33અવ્ સર્ષપા સર્ષપા-તુલ્ય- 10.33દ્વ્ -સુ-સૂક્ષ્મ-પિટિકાવૃતા 10.33દ્વ્
-સુ-સૂક્ષ્મ-પિટિકાન્વિતા
વિદારી-કન્દ-વદ્ વૃત્તા કઠિના ચ વિદારિકા ।
વિદ્રધિર્ વક્ષ્યતે ઽન્ય-ત્ર તત્રાદ્યં પિટિકા-ત્રયમ્

પુત્રિણી ચ વિદારી ચ દુઃ-સહા બહુ-મેદસઃ ।
સહ્યાઃ પિત્તોલ્બણાસ્ ત્વ્ અન્યાઃ સંભવન્ત્ય્ અલ્પ-મેદસઃ

તાસુ મેહ-વશાચ્ ચ સ્યાદ્ દોષોદ્રેકો યથા-યથમ્ ॥ 36અબ્ ॥
પ્રમેહેણ વિનાપ્ય્ એતા જાયન્તે દુષ્ટ-મેદસઃ ॥ 36ચ્દ્ ॥
તાવચ્ ચ નોપલક્ષ્યન્તે યાવદ્ વસ્તુ-પરિગ્રહઃ ॥ 36એf ॥
હારિદ્ર-વર્ણં રક્તં વા મેહ-પ્રાગ્-રૂપ-વર્જિતમ્ ।
યો મૂત્રયેન્ ન તં મેહં રક્ત-પિત્તં તુ તદ્ વિદુઃ

10.37દ્વ્ રક્ત-પિત્તં તુ તં વિદુઃ 10.37દ્વ્ રક્ત-પિત્તં ચ તદ્ વિદુઃ
સ્વેદો ઽઙ્ગ-ગન્ધઃ શિથિલ-ત્વમ્ અઙ્ગે શય્યાસન-સ્વપ્ન-સુખાભિષઙ્ગઃ ।
હૃન્-નેત્ર-જિહ્વા-શ્રવણોપદેહો ઘનાઙ્ગ-તા કેશ-નખાતિ-વૃદ્ધિઃ

10.38બ્વ્ શય્યાસન-સ્થાન-સુખાભિલાષઃ
શીત-પ્રિય-ત્વં ગલ-તાલુ-શોષો માધુર્યમ્ આસ્યે કર-પાદ-દાહઃ ।
ભવિષ્યતો મેહ-ગણસ્ય રૂપં મૂત્રે ઽભિધાવન્તિ પિપીલિકાશ્ ચ

દૃષ્ટ્વા પ્રમેહં મધુરં સ-પિચ્છં મધૂપમં સ્યાદ્ વિવિધો વિચારઃ ।
સંપૂરણાદ્ વા કફ-સંભવઃ સ્યાત્ ક્ષીણેષુ દોષેષ્વ્ અનિલાત્મકો વા

10.40ચ્વ્ સંતર્પણાદ્ વા કફ-સંભવઃ સ્યાત્
સ-પૂર્વ-રૂપાઃ કફ-પિત્ત-મેહાઃ ક્રમેણ યે વાત-કૃતાશ્ ચ મેહાઃ ।
સાધ્યા ન તે પિત્ત-કૃતાસ્ તુ યાપ્યાઃ સાધ્યાસ્ તુ મેદો યદિ નાતિ-દુષ્ટમ્