Aṣṭāṅgahṛdayasūtra · Chapter 37
śarīrasya tataḥ sthānaṃ śārīram idam ucyate || 73ū̆ab ||
Nidānasthāna
rogaḥ pāpmā jvaro vyādhir vikāro duḥkham āmayaḥ |
yakṣmātaṅka-gadābādhāḥ śabdāḥ paryāya-vācinaḥ
nidānaṃ pūrva-rūpāṇi rūpāṇy upaśayas tathā |
saṃprāptiś ceti vijñānaṃ rogāṇāṃ pañca-dhā smṛtam
nimitta-hetv-āyatana-pratyayotthāna-kāraṇaiḥ |
nidānam āhuḥ paryāyaiḥ prāg-rūpaṃ yena lakṣyate
utpitsur āmayo doṣa-viśeṣeṇān-adhiṣṭhitaḥ |
liṅgam a-vyaktam alpa-tvād vyādhīnāṃ tad yathā-yatham
tad eva vyakta-tāṃ yātaṃ rūpam ity abhidhīyate |
saṃsthānaṃ vyañjanaṃ liṅgaṃ lakṣaṇaṃ cihnam ākṛtiḥ
hetu-vyādhi-viparyasta-viparyastārtha-kāriṇām |
auṣadhānna-vihārāṇām upayogaṃ sukhāvaham
vidyād upaśayaṃ vyādheḥ sa hi sātmyam iti smṛtaḥ |
viparīto 'n-upaśayo vyādhy-a-sātmyābhisaṃjñitaḥ
yathā-duṣṭena doṣeṇa yathā cānuvisarpatā |
nirvṛttir āmayasyāsau saṃprāptir jātir āgatiḥ
saṃkhyā-vikalpa-prādhānya-bala-kāla-viśeṣataḥ |
sā bhidyate yathātraiva vakṣyante 'ṣṭau jvarā iti
doṣāṇāṃ samavetānāṃ vikalpo 'ṃśāṃśa-kalpanā |
svātantrya-pāratantryābhyāṃ vyādheḥ prādhānyam ādiśet
hetv-ādi-kārtsnyāvayavair balā-bala-viśeṣaṇam |
naktan-dinartu-bhuktāṃśair vyādhi-kālo yathā-malam
iti prokto nidānārthas taṃ vyāsenopadekṣyati |
sarveṣām eva rogāṇāṃ nidānaṃ kupitā malāḥ
1.12av iti prokto nidānārthaḥ 1.12bv taṃ vyāsenopadekṣyate 1.12bv taṃ
vyāsenopadiśyate
1.12bv sa vyāsenopadekṣyati 1.12bv sa vyāsenopadekṣyate 1.12bv sa
vyāsenopadiśyate
tat-prakopasya tu proktaṃ vividhā-hita-sevanam |
a-hitaṃ tri-vidho yogas trayāṇāṃ prāg udāhṛtaḥ
1.13cv a-hitas tri-vidho yogas
tiktoṣaṇa-kaṣāyālpa-rūkṣa-pramita-bhojanaiḥ |
dhāraṇodīraṇa-niśā-jāgarāty-ucca-bhāṣaṇaiḥ
kriyāti-yoga-bhī-śoka-cintā-vyāyāma-maithunaiḥ |
grīṣmāho-rātri-bhuktānte prakupyati samīraṇaḥ
pittaṃ kaṭv-amla-tīkṣṇoṣṇa-paṭu-krodha-vidāhibhiḥ |
śaran-madhyāhna-rātry-ardha-vidāha-samayeṣu ca
1.16dv -nidāgha-samayeṣu ca
svādv-amla-lavaṇa-snigdha-gurv-abhiṣyandi-śītalaiḥ |
āsyā-svapna-sukhā-jīrṇa-divā-svapnāti-bṛṃhaṇaiḥ
1.17cv ati-svapna-sukhā-jīrṇa-
pracchardanādya-yogena bhukta-mātra-vasantayoḥ |
pūrvāhṇe pūrva-rātre ca śleṣmā dvandvaṃ tu saṃkarāt
miśrī-bhāvāt samastānāṃ saṃnipātas tathā punaḥ |
saṃkīrṇā-jīrṇa-viṣama-viruddhādhyaśanādibhiḥ
vyāpanna-madya-pānīya-śuṣka-śākāma-mūlakaiḥ |
piṇyāka-mṛd-yava-surā-pūti-śuṣka-kṛśāmiṣaiḥ
doṣa-traya-karais tais tais tathānna-parivartanāt |
ṛtor duṣṭāt puro-vātād grahāveśād viṣād garāt
1.21bv tathānna-parivartataḥ 1.21bv tathānna-parivṛttitaḥ
duṣṭānnāt parvatāśleṣād grahair janmarkṣa-pīḍanāt |
mithyā-yogāc ca vividhāt pāpānāṃ ca niṣevaṇāt
1.22av duṣṭāmāt parvatāśleṣād
strīṇāṃ prasava-vaiṣamyāt tathā mithyopacārataḥ |
prati-rogam iti kruddhā rogādhiṣṭhāna-gāminīḥ
Original text: Aṣṭāṅgahṛdayasūtra · Data entry R. P. Das R. E. Emmerick · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0