Aṣṭāṅgahṛdayasūtra · Chapter 38

rasāyanīḥ prapadyāśu doṣā dehe vikurvate || 23ū̆ab ||
Nidānasthāna
jvaro roga-patiḥ pāpmā mṛtyur ojo-'śano 'ntakaḥ |
krodho dakṣādhvara-dhvaṃsī rudrordhva-nayanodbhavaḥ

2.1bv mṛtyus tejo-'śano 'ntakaḥ
janmāntayor moha-mayaḥ saṃtāpātmāpacāra-jaḥ |
vividhair nāmabhiḥ krūro nānā-yoniṣu vartate

sa jāyate 'ṣṭa-dhā doṣaiḥ pṛthaṅ miśraiḥ samāgataiḥ |
āgantuś ca malās tatra svaiḥ svair duṣṭāḥ pradūṣaṇaiḥ

āmāśayaṃ praviśyāmam anugamya pidhāya ca |
srotāṃsi pakti-sthānāc ca nirasya jvalanaṃ bahiḥ

saha tenābhisarpantas tapantaḥ sakalaṃ vapuḥ |
kurvanto gātram aty-uṣṇaṃ jvaraṃ nirvartayanti te

2.5cv kurvanto gātram ā-śuṣkaṃ
sroto-vibandhāt prāyeṇa tataḥ svedo na jāyate |
tasya prāg-rūpam ālasyam a-ratir gātra-gauravam

āsya-vairasyam a-ruci-jṛmbhā sāsrākulākṣi-tā |
aṅga-mardo '-vipāko 'lpa-prāṇa-tā bahu-nidra-tā

2.7bv -jṛmbhā sāsrākulākṣa-tā
roma-harṣo vinamanaṃ piṇḍikodveṣṭanaṃ klamaḥ |
hitopadeśeṣv a-kṣāntiḥ prītir amla-paṭūṣaṇe

dveṣaḥ svāduṣu bhakṣyeṣu tathā bāleṣu tṛḍ bhṛśam |
śabdāgni-śīta-vātāmbu-cchāyoṣṇeṣv a-nimittataḥ

icchā dveṣaś ca tad anu jvarasya vyakta-tā bhavet |
āgamāpagama-kṣobha-mṛdu-tā-vedanoṣmaṇām

vaiṣamyaṃ tatra tatrāṅge tās tāḥ syur vedanāś calāḥ |
pādayoḥ supta-tā stambhaḥ piṇḍikodveṣṭanaṃ śamaḥ

2.11dv piṇḍikodveṣṭanaṃ klamaḥ
viśleṣa iva saṃdhīnāṃ sāda ūrvoḥ kaṭī-grahaḥ |
pṛṣṭhaṃ kṣodam ivāpnoti niṣpīḍyata ivodaram

chidyanta iva cāsthīni pārśva-gāni viśeṣataḥ |
hṛdayasya grahas todaḥ prājaneneva vakṣasaḥ

skandhayor mathanaṃ bāhvor bhedaḥ pīḍanam aṃsayoḥ |
a-śaktir bhakṣaṇe hanvor jṛmbhaṇaṃ karṇayoḥ svanaḥ

nistodaḥ śaṅkhayor mūrdhni vedanā vi-rasāsya-tā |
kaṣāyāsya-tvam atha-vā malānām a-pravartanam

rūkṣāruṇa-tvag-āsyākṣi-nakha-mūtra-purīṣa-tā |
prasekā-rocakā-śraddhā-vipākā-sveda-jāgarāḥ

kaṇṭhauṣṭha-śoṣas tṛṭ śuṣkau chardi-kāsau viṣādi-tā |
harṣo romāṅga-danteṣu vepathuḥ kṣavathor grahaḥ

2.17dv śvayathuḥ kṣavathor grahaḥ
bhramaḥ pralāpo gharmecchā vināmaś cānila-jvare |
yuga-pad vyāptir aṅgānāṃ pralāpaḥ kaṭu-vaktra-tā

nāsāsya-pākaḥ śītecchā bhramo mūrchā mado '-ratiḥ |
viṭ-sraṃsaḥ pitta-vamanaṃ rakta-ṣṭhīvanam amlakaḥ

rakta-koṭhodgamaḥ pīta-harita-tvaṃ tvag-ādiṣu |
svedo niḥśvāsa-vaigandhyam ati-tṛṣṇā ca pitta-je

viśeṣād a-rucir jāḍyaṃ sroto-rodho 'lpa-vega-tā |
praseko mukha-mādhuryaṃ hṛl-lepa-śvāsa-pīnasāḥ

hṛl-lāsaś chardanaṃ kāsaḥ stambhaḥ śvaityaṃ tvag-ādiṣu |
aṅgeṣu śīta-piṭikās tandrodardaḥ kaphodbhave

kāle yathā-svaṃ sarveṣāṃ pravṛttir vṛddhir eva vā || 23ab ||
nidānoktān-upaśayo viparītopaśāyi-tā || 23cd ||
yathā-svaṃ liṅga-saṃsarge jvaraḥ saṃsarga-jo 'pi ca || 23ef ||
śiro-'rti-mūrchā-vami-dāha-moha-kaṇṭhāsya-śoṣā-rati-parva-bhedāḥ |
unnidra-tā-tṛḍ-bhrama-roma-harṣā jṛmbhāti-vāk-tvaṃ ca calāt sa-pittāt

tāpa-hāny-a-ruci-parva-śiro-ruk-pīnasa-śvasana-kāsa-vibandhāḥ |
śīta-jāḍya-timira-bhrama-tandrāḥ śleṣma-vāta-janita-jvara-liṅgam

śīta-stambha-sveda-dāhā-vyavasthā tṛṣṇā-kāsa-śleṣma-pitta-pravṛttiḥ |
mohas tandrā lipta-tiktāsya-tā ca jñeyaṃ rūpaṃ śleṣma-pitta-jvarasya

2.26bv tṛṣṇā kāsaḥ śleṣma-pitta-pravṛttiḥ
sarva-jo lakṣaṇaiḥ sarvair dāho 'tra ca muhur muhuḥ |
tad-vac chītaṃ mahā-nidrā divā jāgaraṇaṃ niśi

sadā vā naiva vā nidrā mahā-svedo 'ti naiva vā |
gīta-nartana-hāsyādi-vikṛtehā-pravartanam

2.28bv mahān svedo 'ti naiva vā
sāśruṇī kaluṣe rakte bhugne lulita-pakṣmaṇī |
akṣiṇī piṇḍikā-pārśva-mūrdha-parvāsthi-rug-bhramaḥ

sa-svanau sa-rujau karṇau kaṇṭhaḥ śūkair ivācitaḥ |
paridagdhā kharā jihvā guru-srastāṅga-saṃdhi-tā

2.30dv guruḥ srastāṅga-saṃdhi-tā
rakta-pitta-kapha-ṣṭhīvo lolanaṃ śiraso 'ti-ruk |
koṭhānāṃ śyāva-raktānāṃ maṇḍalānāṃ ca darśanam

2.31bv lolanaṃ śiraso 'ti-tṛṭ
hṛd-vyathā mala-saṃsaṅgaḥ pravṛttir vālpa-śo 'ti vā |
snigdhāsya-tā bala-bhraṃśaḥ svara-sādaḥ pralāpi-tā

2.32av hṛd-vyathā mala-saṃsargaḥ
doṣa-pākaś cirāt tandrā pratataṃ kaṇṭha-kūjanam |
saṃnipātam abhinyāsaṃ taṃ brūyāc ca hṛtaujasam

2.33dv taṃ brūyāc ca hataujasam
vāyunā kapha-ruddhena pittam antaḥ prapīḍitam |
vyavāyi-tvāc ca sūkṣma-tvād bahir-mārgaṃ pravartate || 33+1 ||
tena hāridra-netra-tvaṃ saṃnipātodbhave jvare || 33+2ab ||
doṣe vibaddhe naṣṭe 'gnau sarva-saṃpūrṇa-lakṣaṇaḥ |
a-sādhyaḥ so 'nya-thā kṛcchro bhaved vaikalya-do 'pi vā

anyac ca saṃnipātottho yatra pittaṃ pṛthak sthitam |
tvaci koṣṭhe 'tha-vā dāhaṃ vidadhāti puro 'nu vā

2.35av anyaś ca saṃnipātottho
tad-vad vāta-kaphau śītaṃ dāhādir dus-taras tayoḥ |
śītādau tatra pittena kaphe syandita-śoṣite

śīte śānte 'mlako mūrchā madas tṛṣṇā ca jāyate |
dāhādau punar ante syus tandrā-ṣṭhīva-vami-klamāḥ

āgantur abhighātābhiṣaṅga-śāpābhicārataḥ |
catur-dhātra kṣata-ccheda-dāhādyair abhighāta-jaḥ

śramāc ca tasmin pavanaḥ prāyo raktaṃ pradūṣayan |
sa-vyathā-śopha-vaivarṇyaṃ sa-rujaṃ kurute jvaram

grahāveśauṣadhi-viṣa-krodha-bhī-śoka-kāma-jaḥ |
abhiṣaṅgād graheṇāsminn a-kasmād dhāsa-rodane

oṣadhi-gandha-je mūrchā śiro-rug vamathuḥ kṣavaḥ |
viṣān mūrchātisārāsya-śyāva-tā-dāha-hṛd-gadāḥ

2.41bv śiro-ruk śvayathuḥ kṣavaḥ 2.41bv śiro-rug vepathuḥ kṣavaḥ 2.41dv
-śyāva-tā-dāha-hṛd-grahāḥ
krodhāt kampaḥ śiro-ruk ca pralāpo bhaya-śoka-je |
kāmād bhramo '-rucir dāho hrī-nidrā-dhī-dhṛti-kṣayaḥ

2.42dv bhī-nidrā-dhī-dhṛti-kṣayaḥ
grahādau saṃnipātasya bhayādau marutas traye |
kopaḥ kope 'pi pittasya yau tu śāpābhicāra-jau

2.43cv kopaḥ kope tu pittasya 2.43cv kopaḥ krodhe tu pittasya
saṃnipāta-jvarau ghorau tāv a-sahya-tamau matau |
tatrābhicārikair mantrair hūyamānasya tapyate

2.44bv tāv a-sādhya-tamau matau
pūrvaṃ cetas tato dehas tato visphoṭa-tṛḍ-bhramaiḥ |
sa-dāha-mūrchair grastasya praty-ahaṃ vardhate jvaraḥ

iti jvaro 'ṣṭa-dhā dṛṣṭaḥ samāsād vividhas tu saḥ |
śārīro mānasaḥ saumyas tīkṣṇo 'ntar-bahir-āśrayaḥ

prākṛto vaikṛtaḥ sādhyo '-sādhyaḥ sāmo nir-āmakaḥ |
pūrvaṃ śarīre śārīre tāpo manasi mānase

pavane yoga-vāhi-tvāc chītaṃ śleṣma-yute bhavet |
dāhaḥ pitta-yute miśraṃ miśre 'ntaḥ-saṃśraye punaḥ

jvare 'dhikaṃ vikārāḥ syur antaḥ kṣobho mala-grahaḥ |
bahir eva bahir-vege tāpo 'pi ca su-sādhya-tā

varṣā-śarad-vasanteṣu vātādyaiḥ prākṛtaḥ kramāt |
vaikṛto 'nyaḥ sa duḥ-sādhyaḥ prāyaś ca prākṛto 'nilāt

varṣāsu māruto duṣṭaḥ pitta-śleṣmānvito jvaram |
kuryāt pittaṃ ca śaradi tasya cānu-balaṃ kaphaḥ

2.51dv tasya cānu-balaḥ kaphaḥ
tat-prakṛtyā visargāc ca tatra nān-aśanād bhayam |
kapho vasante tam api vāta-pittaṃ bhaved anu

2.52av tat-prakṛtyā visargasya
bala-vatsv alpa-doṣeṣu jvaraḥ sādhyo 'n-upadravaḥ |
sarva-thā vikṛti-jñāne prāg a-sādhya udāhṛtaḥ

jvaropadrava-tīkṣṇa-tvam a-glānir bahu-mūtra-tā |
na pravṛttir na viḍ jīrṇā na kṣut sāma-jvarākṛtiḥ

jvara-vego 'dhikaṃ tṛṣṇā pralāpaḥ śvasanaṃ bhramaḥ |
mala-pravṛttir utkleśaḥ pacyamānasya lakṣaṇam

2.55av jvara-vego 'dhikas tṛṣṇā
jīrṇa-tāma-viparyāsāt sapta-rātraṃ ca laṅghanāt |
jvaraḥ pañca-vidhaḥ prokto mala-kāla-balā-balāt

prāya-śaḥ saṃnipātena bhūyasā tūpadiśyate |
saṃtataḥ satato 'nye-dyus tṛtīyaka-caturthakau

2.57av prāyaḥ sa saṃnipātena
dhātu-mūtra-śakṛd-vāhi-srotasāṃ vyāpino malāḥ |
tāpayantas tanuṃ sarvāṃ tulya-dūṣyādi-vardhitāḥ

balino guravaḥ stabdhā viśeṣeṇa rasāśritāḥ |
saṃtataṃ niṣ-prati-dvandvā jvaraṃ kuryuḥ su-duḥ-saham

malaṃ jvaroṣmā dhātūn vā sa śīghraṃ kṣapayet tataḥ |
sarvākāraṃ rasādīnāṃ śuddhyā-śuddhyāpi vā kramāt

2.60av malāñ jvaroṣmā dhātūn vā
vāta-pitta-kaphaiḥ sapta daśa dvā-daśa vāsarān |
prāyo 'nuyāti maryādāṃ mokṣāya ca vadhāya ca

2.61dv vimokṣāya vadhāya vā
ity agniveśasya mataṃ hārītasya punaḥ smṛtiḥ |
dvi-guṇā saptamī yāvan navamy ekā-daśī tathā

eṣā tri-doṣa-maryādā mokṣāya ca vadhāya ca |
śuddhy-a-śuddhau jvaraḥ kālaṃ dīrgham apy anuvartate

2.63cv śuddhy-a-śuddhyor jvaraḥ kālaṃ
kṛśānāṃ vyādhi-muktānāṃ mithyāhārādi-sevinām |
alpo 'pi doṣo dūṣyāder labdhvānya-tamato balam

sa-vipakṣo jvaraṃ kuryād viṣamaṃ kṣaya-vṛddhi-bhāk |
doṣaḥ pravartate teṣāṃ sve kāle jvarayan balī

2.65dv sva-kāle jvarayan balī
nivartate punaś caiṣa praty-anīka-balā-balaḥ |
kṣīṇe doṣe jvaraḥ sūkṣmo rasādiṣv eva līyate

līna-tvāt kārśya-vaivarṇya-jāḍyādīn ādadhāti saḥ |
āsanna-vivṛtāsya-tvāt srotasāṃ rasa-vāhinām

āśu sarvasya vapuṣo vyāptir doṣeṇa jāyate |
saṃtataḥ satatas tena viparīto viparyayāt

viṣamo viṣamārambha-kriyā-kālo 'nuṣaṅga-vān |
doṣo raktāśrayaḥ prāyaḥ karoti satataṃ jvaram

aho-rātrasya sa dviḥ syāt sakṛd anye-dyur āśritaḥ |
tasmin māṃsa-vahā nāḍīr medo-nāḍīs tṛtīyake

2.70cv asmin māṃsa-vahā nāḍīr
grāhī pittānilān mūrdhnas trikasya kapha-pittataḥ |
sa-pṛṣṭhasyānila-kaphāt sa caikāhāntaraḥ smṛtaḥ

2.71dv sa vaikāhāntaraḥ smṛtaḥ
caturthako male medo-majjāsthy-anya-tama-sthite |
majja-stha evety apare prabhāvaṃ sa tu darśayet

dvi-dhā kaphena jaṅghābhyāṃ sa pūrvaṃ śiraso 'nilāt |
asthi-majjobhaya-gate caturthaka-viparyayaḥ

2.73dv cāturthika-viparyayaḥ
tri-dhā dvy-ahaṃ jvarayati dinam ekaṃ tu muñcati |
balā-balena doṣāṇām anna-ceṣṭādi-janmanā

2.74av try-ahād dvy-ahaṃ jvarayati 2.74bv dinam ekaṃ vimuñcati
jvaraḥ syān manasas tad-vat karmaṇaś ca tadā tadā |
doṣa-dūṣyartv-aho-rātra-prabhṛtīnāṃ balāj jvaraḥ

manaso viṣayāṇāṃ ca kālaṃ taṃ taṃ prapadyate |
dhātūn prakṣobhayan doṣo mokṣa-kāle vilīyate

tato naraḥ śvasan svidyan kūjan vamati ceṣṭate |
vepate pralapaty uṣṇaiḥ śītaiś cāṅgair hata-prabhaḥ

vi-saṃjño jvara-vegārtaḥ sa-krodha iva vīkṣate |
sa-doṣa-śabdaṃ ca śakṛd dravaṃ sṛjati vega-vat

deho laghur vyapagata-klama-moha-tāpaḥ pāko mukhe karaṇa-sauṣṭhavam a-vyatha-tvam
|
svedaḥ kṣavaḥ prakṛti-yogi mano 'nna-lipsā kaṇḍūś ca mūrdhni vigata-jvara-lakṣaṇāni