Aṣṭāṅgahṛdayasūtra · Chapter 36
”ārīrasthāna
pāṣaṇḍāśrama-varṇānāṃ sa-varṇāḥ karma-siddhaye |
ta eva viparītāḥ syur dūtāḥ karma-vipattaye
dīnaṃ bhītaṃ drutaṃ trastaṃ rūkṣā-maṅgala-vādinam |
śastriṇaṃ daṇḍinaṃ ṣaṇḍhaṃ muṇḍa-śmaśru-jaṭā-dharam
6.2cv śastriṇaṃ daṇḍinaṃ khaṇḍaṃ 6.2dv muṇḍa-śmaśruṃ jaṭā-dharam
6.2dv muṇḍaṃ śmaśru-jaṭā-dharam
a-maṅgalāhvayaṃ krūra-karmāṇaṃ malinaṃ striyam |
anekaṃ vyādhitaṃ vyaṅgaṃ rakta-mālyānulepanam
taila-paṅkāṅkitaṃ jīrṇa-vi-varṇārdraika-vāsasam |
kharoṣṭra-mahiṣārūḍhaṃ kāṣṭha-loṣṭādi-mardinam
6.4dv kāṣṭha-lohādi-mardinam
nānugacched bhiṣag dūtam āhvayantaṃ ca dūrataḥ |
a-śasta-cintā-vacane nagne chindati bhindati
juhvāne pāvakaṃ piṇḍān pitṛbhyo nirvapaty api |
supte mukta-kace 'bhyakte rudaty a-prayate tathā
6.6dv rudaty a-prayate 'tha-vā
vaidye dūtā manuṣyāṇām āgacchanti mumūrṣatām |
vikāra-sāmānya-guṇe deśe kāle 'tha-vā bhiṣak
dūtam abhyāgataṃ dṛṣṭvā nāturaṃ tam upācaret |
spṛśanto nābhi-nāsāsya-keśa-roma-nakha-dvi-jān
6.8cv spṛśanto nābhi-nāsākṣi-
guhya-pṛṣṭha-stana-grīvā-jaṭharānāmikāṅgulīḥ |
kārpāsa-busa-sīsāsthi-kapāla-musalopalam
6.9bv -jaṭharānāmikāṅguli
mārjanī-śūrpa-cailānta-bhasmāṅgāra-daśā-tuṣān |
rajjūpānat-tulā-pāśam anyad vā bhagna-vicyutam
6.10dv anyad vā bhagna-vidyutam
tat-pūrva-darśane dūtā vyāharanti mariṣyatām |
tathārdha-rātre madhyāhne saṃdhyayoḥ parva-vāsare
ṣaṣṭhī-caturthī-navamī-rāhu-ketūdayādiṣu |
bharaṇī-kṛttikāśleṣā-pūrvārdrā-paitrya-nairṛte
yasmiṃś ca dūte bruvati vākyam ātura-saṃśrayam |
paśyen nimittam a-śubhaṃ taṃ ca nānuvrajed bhiṣak
tad yathā vikalaḥ pretaḥ pretālaṅkāra eva vā |
chinnaṃ dagdhaṃ vinaṣṭaṃ vā tad-vādīni vacāṃsi vā
6.14bv pretālaṅkāra eva ca
raso vā kaṭukas tīvro gandho vā kauṇapo mahān |
sparśo vā vipulaḥ krūro yad vānyad api tādṛśam
6.15cv sparśo vā vipula-krūro
tat sarvam abhito vākyaṃ vākya-kāle 'tha-vā punaḥ |
dūtam abhyāgataṃ dṛṣṭvā nāturaṃ tam upācaret
hāhā-kranditam utkruṣṭam ākruṣṭaṃ skhalanaṃ kṣutam |
vastrātapa-tra-pāda-tra-vyasanaṃ vyasanīkṣaṇam
caitya-dhvajānāṃ pātrāṇāṃ pūrṇānāṃ ca nimajjanam |
hatān-iṣṭa-pravādāś ca dūṣaṇaṃ bhasma-pāṃsubhiḥ
pathaś chedo 'hi-mārjāra-godhā-saraṭa-vānaraiḥ |
dīptāṃ prati diśaṃ vācaḥ krūrāṇāṃ mṛga-pakṣiṇām
kṛṣṇa-dhānya-guḍodaśvil-lavaṇāsava-carmaṇām |
sarṣapāṇāṃ vasā-taila-tṛṇa-paṅkendhanasya ca
klība-krūra-śva-pākānāṃ jāla-vāgurayor api |
charditasya purīṣasya pūti-dur-darśanasya ca
niḥ-sārasya vyavāyasya kārpāsāder arer api |
śayanāsana-yānānām uttānānāṃ tu darśanam
6.22dv uttānānāṃ ca darśanam
nyubjānām itareṣāṃ ca pātrādīnām a-śobhanam |
puṃ-saṃjñāḥ pakṣiṇo vāmāḥ strī-saṃjñā dakṣiṇāḥ śubhāḥ
pradakṣiṇaṃ khaga-mṛgā yānto naivaṃ śva-jambukāḥ |
a-yugmāś ca mṛgāḥ śastāḥ śastā nityaṃ ca darśane
cāṣa-bhāsa-bharadvāja-nakula-cchāga-barhiṇaḥ |
a-śubhaṃ sarva-tholūka-biḍāla-saraṭekṣaṇam
praśastāḥ kīrtane kola-godhāhi-śaśa-jāhakāḥ |
na darśane na virute vānararkṣāv ato 'nya-thā
dhanur aindraṃ ca lālāṭam a-śubhaṃ śubham anyataḥ |
agni-pūrṇāni pātrāṇi bhinnāni vi-śikhāni ca
dadhy-a-kṣatādi nirgacchad vakṣyamāṇaṃ ca maṅgalam |
vaidyo mariṣyatāṃ veśma praviśann eva paśyati
dūtādy a-sādhu dṛṣṭvaivaṃ tyajed ārtam ato 'nya-thā |
karuṇā-śuddha-saṃtāno yatnatas tam upācaret
6.29dv yatnataḥ samupācaret
dadhy-a-kṣatekṣu-niṣpāva-priyaṅgu-madhu-sarpiṣām |
yāvakāñjana-bhṛṅgāra-ghaṇṭā-dīpa-saro-ruhām
dūrvārdra-matsya-māṃsānāṃ lājānāṃ phala-bhakṣayoḥ |
ratnebha-pūrṇa-kumbhānāṃ kanyāyāḥ syandanasya ca
narasya vardhamānasya devatānāṃ nṛpasya ca |
śuklānāṃ su-mano-vāla-cāmarāmbara-vājinām
śaṅkha-sādhu-dvi-joṣṇīṣa-toraṇa-svastikasya ca |
bhūmeḥ samuddhatāyāś ca vahneḥ prajvalitasya ca
mano-jñasyānna-pānasya pūrṇasya śakaṭasya ca |
nṛbhir dhenvāḥ sa-vatsāyā vaḍabāyāḥ striyā api
jīvañjīvaka-sāraṅga-sārasa-priyavādinām |
haṃsānāṃ śatapattrāṇāṃ baddhasyaika-paśos tathā
rucakādarśa-siddhārtha-rocanānāṃ ca darśanam |
gandhaḥ su-surabhir varṇaḥ su-śuklo madhuro rasaḥ
go-pater anukūlasya svanas tad-vad gavām api |
mṛga-pakṣi-narāṇāṃ ca śobhināṃ śobhanā giraḥ
6.37av go-pater anulomasya
chattra-dhvaja-patākānām utkṣepaṇam abhiṣṭutiḥ |
bherī-mṛdaṅga-śaṅkhānāṃ śabdāḥ puṇyāha-niḥsvanāḥ
vedādhyayana-śabdāś ca sukho vāyuḥ pradakṣiṇaḥ |
pathi veśma-praveśe ca vidyād ārogya-lakṣaṇam
ity uktaṃ dūta-śakunaṃ svapnān ūrdhvaṃ pracakṣate |
svapne madyaṃ saha pretair yaḥ piban kṛṣyate śunā
6.40bv svapnān ūrdhvaṃ pracakṣyate 6.40bv svapnān ūrdhvaṃ pravakṣyate
sa martyo mṛtyunā śīghraṃ jvara-rūpeṇa nīyate |
rakta-mālya-vapur-vastro yo hasan hriyate striyā
6.41av sa martyo mṛtyunā tūrṇaṃ
so 'sra-pittena mahiṣa-śva-varāhoṣṭra-gardabhaiḥ |
yaḥ prayāti diśaṃ yāmyāṃ maraṇaṃ tasya yakṣmaṇā
latā kaṇṭakinī vaṃśas tālo vā hṛdi jāyate |
yasya tasyāśu gulmena yasya vahnim an-arciṣam
juhvato ghṛta-siktasya nagnasyorasi jāyate |
padmaṃ sa naśyet kuṣṭhena caṇḍālaiḥ saha yaḥ pibet
snehaṃ bahu-vidhaṃ svapne sa prameheṇa naśyati |
unmādena jale majjed yo nṛtyan rākṣasaiḥ saha
apasmāreṇa yo martyo nṛtyan pretena nīyate |
yānaṃ kharoṣṭra-mārjāra-kapi-śārdūla-śūkaraiḥ
yasya pretaiḥ śṛgālair vā sa mṛtyor vartate mukhe |
apūpa-śaṣkulīr jagdhvā vibuddhas tad-vidhaṃ vaman
na jīvaty akṣi-rogāya sūryendu-grahaṇekṣaṇam |
sūryā-candramasoḥ pāta-darśanaṃ dṛg-vināśanam
mūrdhni vaṃśa-latādīnāṃ saṃbhavo vayasāṃ tathā |
nilayo muṇḍa-tā kāka-gṛdhrādyaiḥ parivāraṇam
tathā preta-piśāca-strī-draviḍāndhra-gavāśanaiḥ |
saṅgo vetra-latā-vaṃśa-tṛṇa-kaṇṭaka-saṃkaṭe
śvabhra-śmaśāna-śayanaṃ patanaṃ pāṃsu-bhasmanoḥ |
majjanaṃ jala-paṅkādau śīghreṇa srotasā hṛtiḥ
nṛtya-vāditra-gītāni rakta-srag-vastra-dhāraṇam |
vayo-'ṅga-vṛddhir abhyaṅgo vivāhaḥ śmaśru-karma ca
pakvānna-sneha-madyāśaḥ pracchardana-virecane |
hiraṇya-lohayor lābhaḥ kalir bandha-parājayau
6.53bv pracchardana-virecanam
upānad-yuga-nāśaś ca prapātaḥ pāda-carmaṇoḥ |
harṣo bhṛśaṃ prakupitaiḥ pitṛbhiś cāvabhartsanam
pradīpa-graha-nakṣatra-danta-daivata-cakṣuṣām |
patanaṃ vā vināśo vā bhedanaṃ parvatasya ca
6.55dv bhedanaṃ parvatasya vā
kānane rakta-kusume pāpa-karma-niveśane |
citāndha-kāra-saṃbādhe jananyāṃ ca praveśanam
6.56cc cintāndha-kāra-saṃbādhe
pātaḥ prāsāda-śailāder matsyena grasanaṃ tathā |
kāṣāyiṇām a-saumyānāṃ nagnānāṃ daṇḍa-dhāriṇām
raktākṣāṇāṃ ca kṛṣṇānāṃ darśanaṃ jātu neṣyate |
kṛṣṇā pāpānanācārā dīrgha-keśa-nakha-stanī
vi-rāga-mālya-vasanā svapne kāla-niśā matā |
mano-vahānāṃ pūrṇa-tvāt srotasāṃ prabalair malaiḥ
dṛśyante dāruṇāḥ svapnā rogī yair yāti pañca-tām |
a-rogaḥ saṃśayaṃ prāpya kaś-cid eva vimucyate
dṛṣṭaḥ śruto 'nubhūtaś ca prārthitaḥ kalpitas tathā |
bhāviko doṣa-jaś ceti svapnaḥ sapta-vidho mataḥ
6.61dv svapnaḥ sapta-vidhaḥ smṛtaḥ
teṣv ādyā niṣ-phalāḥ pañca yathā-sva-prakṛtir divā |
vismṛto dīrgha-hrasvo 'ti pūrva-rātre cirāt phalam
6.62bv yathā-svaṃ prakṛtir divā 6.62cv vismṛto dīrgha-hrasvo 'pi 6.62cv
vismṛto dīrgha-hrasvo vā
dṛṣṭaḥ karoti tucchaṃ ca go-sarge tad-ahar mahat |
nidrayā vān-upahataḥ pratīpair vacanais tathā
6.63av dṛṣṭaḥ karoti tucchaṃ vā 6.63cv nidrayā cān-upahataḥ
yāti pāpo 'lpa-phala-tāṃ dāna-homa-japādibhiḥ |
a-kalyāṇam api svapnaṃ dṛṣṭvā tatraiva yaḥ punaḥ
6.64av yāti pāpo 'py a-phala-tāṃ
paśyet saumyaṃ śubhaṃ tasya śubham eva phalaṃ bhavet |
devān dvi-jān go-vṛṣabhān jīvataḥ suhṛdo nṛpān
sādhūn yaśasvino vahnim iddhaṃ svacchān jalāśayān |
kanyāḥ kumārakān gaurān śukla-vastrān su-tejasaḥ
6.66cv kanyāṃ kumārakān gaurān
narāśanaṃ dīpta-tanuṃ samantād rudhirokṣitam |
yaḥ paśyel labhate yo vā chattrādarśa-viṣāmiṣam
6.67av narāśanaṃ dīpta-tanuḥ 6.67bv samantād rudhirokṣitaḥ
śuklāḥ su-manaso vastram a-medhyālepanaṃ phalam |
śaila-prāsāda-sa-phala-vṛkṣa-siṃha-nara-dvi-pān
ārohed go-'śva-yānaṃ ca taren nada-hradoda-dhīn |
pūrvottareṇa gamanam a-gamyāgamanaṃ mṛtam
6.69bv taren nada-mahoda-dhīn
saṃbādhān niḥsṛtir devaiḥ pitṛbhiś cābhinandanam |
rodanaṃ patitotthānaṃ dviṣatāṃ cāvamardanam
6.70av saṃkaṭān niḥsṛtir devaiḥ 6.70dv dviṣatāṃ cāpamardanam
yasya syād āyur ārogyaṃ vittaṃ bahu ca so 'śnute |
maṅgalācāra-saṃpannaḥ parivāras tathāturaḥ
6.71bv vittaṃ sa bahu-śo 'śnute
śrad-dadhāno 'nukūlaś ca prabhūta-dravya-saṃgrahaḥ |
sat-tva-lakṣaṇa-saṃyogo bhaktir vaidya-dvi-jātiṣu
cikitsāyām a-nirvedas tad ārogyasya lakṣaṇam |
ity atra janma-maraṇaṃ yataḥ samyag udāhṛtam
Original text: Aṣṭāṅgahṛdayasūtra · Data entry R. P. Das R. E. Emmerick · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0