અષ્ટાઙ્ગહૃદયસૂત્ર · અધ્યાય 37

શરીરસ્ય તતઃ સ્થાનં શારીરમ્ ઇદમ્ ઉચ્યતે ॥ 73ઊઅબ્ ॥
નિદાનસ્થાન
રોગઃ પાપ્મા જ્વરો વ્યાધિર્ વિકારો દુઃખમ્ આમયઃ ।
યક્ષ્માતઙ્ક-ગદાબાધાઃ શબ્દાઃ પર્યાય-વાચિનઃ

નિદાનં પૂર્વ-રૂપાણિ રૂપાણ્ય્ ઉપશયસ્ તથા ।
સંપ્રાપ્તિશ્ ચેતિ વિજ્ઞાનં રોગાણાં પઞ્ચ-ધા સ્મૃતમ્

નિમિત્ત-હેત્વ્-આયતન-પ્રત્યયોત્થાન-કારણૈઃ ।
નિદાનમ્ આહુઃ પર્યાયૈઃ પ્રાગ્-રૂપં યેન લક્ષ્યતે

ઉત્પિત્સુર્ આમયો દોષ-વિશેષેણાન્-અધિષ્ઠિતઃ ।
લિઙ્ગમ્ અ-વ્યક્તમ્ અલ્પ-ત્વાદ્ વ્યાધીનાં તદ્ યથા-યથમ્

તદ્ એવ વ્યક્ત-તાં યાતં રૂપમ્ ઇત્ય્ અભિધીયતે ।
સંસ્થાનં વ્યઞ્જનં લિઙ્ગં લક્ષણં ચિહ્નમ્ આકૃતિઃ

હેતુ-વ્યાધિ-વિપર્યસ્ત-વિપર્યસ્તાર્થ-કારિણામ્ ।
ઔષધાન્ન-વિહારાણામ્ ઉપયોગં સુખાવહમ્

વિદ્યાદ્ ઉપશયં વ્યાધેઃ સ હિ સાત્મ્યમ્ ઇતિ સ્મૃતઃ ।
વિપરીતો ઽન્-ઉપશયો વ્યાધ્ય્-અ-સાત્મ્યાભિસંજ્ઞિતઃ

યથા-દુષ્ટેન દોષેણ યથા ચાનુવિસર્પતા ।
નિર્વૃત્તિર્ આમયસ્યાસૌ સંપ્રાપ્તિર્ જાતિર્ આગતિઃ

સંખ્યા-વિકલ્પ-પ્રાધાન્ય-બલ-કાલ-વિશેષતઃ ।
સા ભિદ્યતે યથાત્રૈવ વક્ષ્યન્તે ઽષ્ટૌ જ્વરા ઇતિ

દોષાણાં સમવેતાનાં વિકલ્પો ઽંશાંશ-કલ્પના ।
સ્વાતન્ત્ર્ય-પારતન્ત્ર્યાભ્યાં વ્યાધેઃ પ્રાધાન્યમ્ આદિશેત્

હેત્વ્-આદિ-કાર્ત્સ્ન્યાવયવૈર્ બલા-બલ-વિશેષણમ્ ।
નક્તન્-દિનર્તુ-ભુક્તાંશૈર્ વ્યાધિ-કાલો યથા-મલમ્

ઇતિ પ્રોક્તો નિદાનાર્થસ્ તં વ્યાસેનોપદેક્ષ્યતિ ।
સર્વેષામ્ એવ રોગાણાં નિદાનં કુપિતા મલાઃ

1.12અવ્ ઇતિ પ્રોક્તો નિદાનાર્થઃ 1.12બ્વ્ તં વ્યાસેનોપદેક્ષ્યતે 1.12બ્વ્ તં
વ્યાસેનોપદિશ્યતે
1.12બ્વ્ સ વ્યાસેનોપદેક્ષ્યતિ 1.12બ્વ્ સ વ્યાસેનોપદેક્ષ્યતે 1.12બ્વ્ સ
વ્યાસેનોપદિશ્યતે
તત્-પ્રકોપસ્ય તુ પ્રોક્તં વિવિધા-હિત-સેવનમ્ ।
અ-હિતં ત્રિ-વિધો યોગસ્ ત્રયાણાં પ્રાગ્ ઉદાહૃતઃ

1.13ચ્વ્ અ-હિતસ્ ત્રિ-વિધો યોગસ્
તિક્તોષણ-કષાયાલ્પ-રૂક્ષ-પ્રમિત-ભોજનૈઃ ।
ધારણોદીરણ-નિશા-જાગરાત્ય્-ઉચ્ચ-ભાષણૈઃ

ક્રિયાતિ-યોગ-ભી-શોક-ચિન્તા-વ્યાયામ-મૈથુનૈઃ ।
ગ્રીષ્માહો-રાત્રિ-ભુક્તાન્તે પ્રકુપ્યતિ સમીરણઃ

પિત્તં કટ્વ્-અમ્લ-તીક્ષ્ણોષ્ણ-પટુ-ક્રોધ-વિદાહિભિઃ ।
શરન્-મધ્યાહ્ન-રાત્ર્ય્-અર્ધ-વિદાહ-સમયેષુ ચ

1.16દ્વ્ -નિદાઘ-સમયેષુ ચ
સ્વાદ્વ્-અમ્લ-લવણ-સ્નિગ્ધ-ગુર્વ્-અભિષ્યન્દિ-શીતલૈઃ ।
આસ્યા-સ્વપ્ન-સુખા-જીર્ણ-દિવા-સ્વપ્નાતિ-બૃંહણૈઃ

1.17ચ્વ્ અતિ-સ્વપ્ન-સુખા-જીર્ણ-
પ્રચ્છર્દનાદ્ય-યોગેન ભુક્ત-માત્ર-વસન્તયોઃ ।
પૂર્વાહ્ણે પૂર્વ-રાત્રે ચ શ્લેષ્મા દ્વન્દ્વં તુ સંકરાત્

મિશ્રી-ભાવાત્ સમસ્તાનાં સંનિપાતસ્ તથા પુનઃ ।
સંકીર્ણા-જીર્ણ-વિષમ-વિરુદ્ધાધ્યશનાદિભિઃ

વ્યાપન્ન-મદ્ય-પાનીય-શુષ્ક-શાકામ-મૂલકૈઃ ।
પિણ્યાક-મૃદ્-યવ-સુરા-પૂતિ-શુષ્ક-કૃશામિષૈઃ

દોષ-ત્રય-કરૈસ્ તૈસ્ તૈસ્ તથાન્ન-પરિવર્તનાત્ ।
ઋતોર્ દુષ્ટાત્ પુરો-વાતાદ્ ગ્રહાવેશાદ્ વિષાદ્ ગરાત્

1.21બ્વ્ તથાન્ન-પરિવર્તતઃ 1.21બ્વ્ તથાન્ન-પરિવૃત્તિતઃ
દુષ્ટાન્નાત્ પર્વતાશ્લેષાદ્ ગ્રહૈર્ જન્મર્ક્ષ-પીડનાત્ ।
મિથ્યા-યોગાચ્ ચ વિવિધાત્ પાપાનાં ચ નિષેવણાત્

1.22અવ્ દુષ્ટામાત્ પર્વતાશ્લેષાદ્
સ્ત્રીણાં પ્રસવ-વૈષમ્યાત્ તથા મિથ્યોપચારતઃ ।
પ્રતિ-રોગમ્ ઇતિ ક્રુદ્ધા રોગાધિષ્ઠાન-ગામિનીઃ