Aṣṭāṅgahṛdayasūtra · Chapter 28
rakta-jā vyaṅga-kuṣṭhādyāḥ kaṇṭhāsyākṣi-śiro-gadāḥ |
palitārūṃṣikābādhāḥ śāmyanty ete sirā-vyadhāt || 53+1 ||
nir-vyādhi-nīlotpala-pattra-netraṃ su-vyakta-mūlāsita-baddha-keśam |
candropamaṃ padma-su-gandhi vaktraṃ bhavel lalāṭe tu sirā-vyadhena || 53+2 ||
Sūtrasthāna
vakrarju-tiryag-ūrdhvādhaḥ śalyānāṃ pañca-dhā gatiḥ |
dhyāmaṃ śopha-rujā-vantaṃ sravantaṃ śoṇitaṃ muhuḥ
abhyudgataṃ budbuda-vat piṭikopacitaṃ vraṇam |
mṛdu-māṃsaṃ ca jānīyād antaḥ-śalyaṃ samāsataḥ
28.2av abhyunnataṃ budbuda-vat 28.2cv mṛdu-māṃsaṃ vijānīyād
viśeṣāt tvag-gate śalye vi-varṇaḥ kaṭhināyataḥ |
śopho bhavati māṃsa-sthe coṣaḥ śopho vivardhate
pīḍanā-kṣama-tā pākaḥ śalya-mārgo na rohati |
peśy-antara-gate māṃsa-prāpta-vac chvayathuṃ vinā
28.4av pīḍane '-kṣama-tā pākaḥ 28.4dv -prāpta-vac chvayathor vinā
ākṣepaḥ snāyu-jālasya saṃrambha-stambha-vedanāḥ |
snāyu-ge dur-haraṃ caitat sirādhmānaṃ sirāśrite
28.5cv snāva-ge dur-haraṃ caitat
sva-karma-guṇa-hāniḥ syāt srotasāṃ srotasi sthite |
dhamanī-sthe 'nile raktaṃ phena-yuktam udīrayet
28.6dv phena-yuktam udīrayan
niryāti śabda-vān syāc ca hṛl-lāsaḥ sāṅga-vedanaḥ |
saṃgharṣo bala-vān asthi-saṃdhi-prāpte 'sthi-pūrṇa-tā
28.7cv saṃharṣo bala-vān asthi-
naika-rūpā rujo 'sthi-sthe śophas tad-vac ca saṃdhi-ge |
ceṣṭā-nivṛttiś ca bhaved āṭopaḥ koṣṭha-saṃśrite
ānāho 'nna-śakṛn-mūtra-darśanaṃ ca vraṇānane |
vidyān marma-gataṃ śalyaṃ marma-viddhopalakṣaṇaiḥ
yathā-svaṃ ca parisrāvais tvag-ādiṣu vibhāvayet |
ruhyate śuddha-dehānām anuloma-sthitaṃ tu tat
28.10av yathā-yathaṃ parisrāvais
doṣa-kopābhighātādi-kṣobhād bhūyo 'pi bādhate |
tvaṅ-naṣṭe yatra tatra syur abhyaṅga-sveda-mardanaiḥ
rāga-rug-dāha-saṃrambhā yatra cājyaṃ vilīyate |
āśu śuṣyati lepo vā tat-sthānaṃ śalya-vad vadet
28.12bv yatra vājyaṃ vilīyate 28.12cv āśuṣyati pralepo vā
māṃsa-praṇaṣṭaṃ saṃśuddhyā karśanāc chlatha-tāṃ gatam |
kṣobhād rāgādibhiḥ śalyaṃ lakṣayet tad-vad eva ca
28.13bv karṣaṇāc chlatha-tāṃ gatam
peśy-asthi-saṃdhi-koṣṭheṣu naṣṭam asthiṣu lakṣayet |
asthnām abhyañjana-sveda-bandha-pīḍana-mardanaiḥ
prasāraṇākuñcanataḥ saṃdhi-naṣṭaṃ tathāsthi-vat |
naṣṭe snāyu-sirā-sroto-dhamanīṣv a-same pathi
aśva-yuktaṃ rathaṃ khaṇḍa-cakram āropya rogiṇam |
śīghraṃ nayet tatas tasya saṃrambhāc chalyam ādiśet
marma-naṣṭaṃ pṛthaṅ noktaṃ teṣāṃ māṃsādi-saṃśrayāt |
sāmānyena sa-śalyaṃ tu kṣobhiṇyā kriyayā sa-ruk
vṛttaṃ pṛthu catuṣ-koṇaṃ tri-puṭaṃ ca samāsataḥ |
a-dṛśya-śalya-saṃsthānaṃ vraṇākṛtyā vibhāvayet
teṣām āharaṇopāyau pratilomānulomakau |
arvācīna-parācīne nirharet tad-viparyayāt
28.19cv avācīna-parācīne
sukhāhāryaṃ yataś chittvā tatas tiryag-gataṃ haret |
śalyaṃ na nirghātyam uraḥ-kakṣā-vaṅkṣaṇa-pārśva-gam
pratilomam an-uttuṇḍaṃ chedyaṃ pṛthu-mukhaṃ ca yat |
naivāhared vi-śalya-ghnaṃ naṣṭaṃ vā nir-upadravam
athāharet kara-prāpyaṃ kareṇaivetarat punaḥ |
dṛśyaṃ siṃhāhi-makara-varmi-karkaṭakānanaiḥ
a-dṛśyaṃ vraṇa-saṃsthānād grahītuṃ śakyate yataḥ |
kaṅka-bhṛṅgāhva-kurara-śarāri-vāyasānanaiḥ
saṃdaṃśābhyāṃ tvag-ādi-sthaṃ tālābhyāṃ suṣiraṃ haret |
suṣira-sthaṃ tu nalakaiḥ śeṣaṃ śeṣair yathā-yatham
śastreṇa vā viśasyādau tato nir-lohitaṃ vraṇam |
kṛtvā ghṛtena saṃsvedya baddhācārikam ādiśet
28.25dv baddhācārikam ācaret
sirā-snāyu-vilagnaṃ tu cālayitvā śalākayā |
hṛdaye saṃsthitaṃ śalyaṃ trāsitasya himāmbunā
28.26av sirā-snāyu-vilagnaṃ ca 28.26av sirā-snāva-vilagnaṃ tu
tataḥ sthānāntaraṃ prāptaṃ āharet tad yathā-yatham |
yathā-mārgaṃ dur-ākarṣam anyato 'py evam āharet
asthi-daṣṭe naraṃ padbhyāṃ pīḍayitvā vinirharet |
ity a-śakye su-balibhiḥ su-gṛhītasya kiṅkaraiḥ
28.28av asthi-dṛṣṭe naraṃ padbhyāṃ 28.28av asthi-naṣṭe naraṃ padbhyāṃ
28.28av asthi-lagnaṃ naraṃ padbhyāṃ 28.28av asthi-sthaṃ na paraṃ padbhyāṃ
tathāpy a-śakye vāraṅgaṃ vakrī-kṛtya dhanur-jyayā |
su-baddhaṃ vaktra-kaṭake badhnīyāt su-samāhitaḥ
su-saṃyatasya pañcāṅgyā vājinaḥ kaśayātha tam |
tāḍayed iti mūrdhānaṃ vegenonnamayan yathā
28.30dv vegenonnamayed yathā
uddharec chalyam evaṃ vā śākhāyāṃ kalpayet taroḥ |
baddhvā dur-bala-vāraṅgaṃ kuśābhiḥ śalyam āharet
śvayathu-grasta-vāraṅgaṃ śopham utpīḍya yuktitaḥ |
mudgarāhatayā nāḍyā nirghātyottuṇḍitaṃ haret
tair eva cānayen mārgam a-mārgottuṇḍitaṃ tu yat |
mṛditvā karṇināṃ karṇaṃ nāḍy-āsyena nigṛhya vā
28.33av tenaiva vā nayen mārgam 28.33bv a-mārgottuṇḍitaṃ ca yat
ayas-kāntena niṣ-karṇaṃ vivṛtāsyam ṛju-sthitam |
pakvāśaya-gataṃ śalyaṃ virekeṇa vinirharet
duṣṭa-vāta-viṣa-stanya-rakta-toyādi cūṣaṇaiḥ |
kaṇṭha-sroto-gate śalye sūtraṃ kaṇṭhe praveśayet
bisenātte tataḥ śalye bisaṃ sūtraṃ samaṃ haret |
nāḍyāgni-tāpitāṃ kṣiptvā śalākām ap-sthirī-kṛtām
28.36bv jatu-digdham a-jātuṣam
ānayej jātuṣaṃ kaṇṭhāj jatu-digdhām a-jātuṣam |
keśondukena pītena dravaiḥ kaṇṭakam ākṣipet
28.37bv jatu-digdham a-jātuṣam 28.37cv keśāṇḍakena pītena 28.37cv
keśāṇḍukena pītena
28.37cv keśoṇḍukena pītena
sahasā sūtra-baddhena vamatas tena cetarat |
a-śakyaṃ mukha-nāsābhyām āhartuṃ parato nudet
ap-pāna-skandha-ghātābhyāṃ grāsa-śalyaṃ praveśayet |
sūkṣmākṣi-vraṇa-śalyāni kṣauma-vāla-jalair haret
apāṃ pūrṇaṃ vidhunuyād avāk-śirasam āyatam |
vāmayec cā-mukhaṃ bhasma-rāśau vā nikhanen naram
28.40cv vāmayed ā-mukhaṃ bhasma- 28.40cv vāmayed vā-mukhaṃ bhasma-
28.40cv vāmayed vā sukhaṃ bhasma-
karṇe 'mbu-pūrṇe hastena mathitvā taila-vāriṇī |
kṣiped adho-mukhaṃ karṇaṃ hanyād vācūṣayeta vā
28.41dv hanyād vācūṣayet tadā 28.41dv hanyād vācūṣayeta ca
kīṭe sroto-gate karṇaṃ pūrayed lavaṇāmbunā |
śuktena vā sukhoṣṇena mṛte kleda-haro vidhiḥ
jātuṣaṃ hema-rūpyādi-dhātu-jaṃ ca cira-sthitam |
ūṣmaṇā prāya-śaḥ śalyaṃ deha-jena vilīyate
mṛd-veṇu-dāru-śṛṅgāsthi-danta-vālopalāni na |
viṣāṇa-veṇv-ayas-tāla-dāru-śalyaṃ cirād api
28.44bv -danta-vālopalādi na
prāyo nirbhujyate tad dhi pacaty āśu palāsṛjī |
śalye māṃsāvagāḍhe cet sa deśo na vidahyate
28.45cv śalye māṃsāvagāḍhe ca
tatas taṃ mardana-sveda-śuddhi-karṣaṇa-bṛṃhaṇaiḥ |
tīkṣṇopanāha-pānānna-ghana-śastra-padāṅkanaiḥ
28.46bv -śuddhi-karśana-bṛṃhaṇaiḥ
pācayitvā harec chalyaṃ pāṭanaiṣaṇa-bhedanaiḥ |
śalya-pradeśa-yantrāṇām avekṣya bahu-rūpa-tām
Original text: Aṣṭāṅgahṛdayasūtra · Data entry R. P. Das R. E. Emmerick · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0