Aṣṭāṅgahṛdayasūtra · Chapter 27

sa-toda-kaṇḍuḥ śophas taṃ sarpiṣoṣṇena secayet || 55ū̆ab ||
26.55ū̆av sa-toda-kaṇḍū-śophas taṃ
Sūtrasthāna
madhuraṃ lavaṇaṃ kiñ-cid a-śītoṣṇam a-saṃhatam |
padmendragopa-hemāvi-śaśa-lohita-lohitam

lohitaṃ prabhavaḥ śuddhaṃ tanos tenaiva ca sthitaḥ |
tat pitta-śleṣmalaiḥ prāyo dūṣyate kurute tataḥ

27.2av lohitaṃ pravadec chuddhaṃ
visarpa-vidradhi-plīha-gulmāgni-sadana-jvarān |
mukha-netra-śiro-roga-mada-tṛḍ-lavaṇāsya-tāḥ

kuṣṭha-vātāsra-pittāsra-kaṭv-amlodgiraṇa-bhramān |
śītoṣṇa-snigdha-rūkṣādyair upakrāntāś ca ye gadāḥ

samyak sādhyā na sidhyanti te ca rakta-prakopa-jāḥ |
teṣu srāvayituṃ raktam udriktaṃ vyadhayet sirām

na tūna-ṣo-ḍaśātīta-saptaty-abda-srutāsṛjām |
a-snigdhā-sveditāty-artha-sveditānila-rogiṇām

27.6av na nyūna-ṣo-ḍaśātīta-
garbhiṇī-sūtikā-jīrṇa-pittāsra-śvāsa-kāsinām |
atīsārodara-cchardi-pāṇḍu-sarvāṅga-śophinām

sneha-pīte prayukteṣu tathā pañcasu karmasu |
nā-yantritāṃ sirāṃ vidhyen na tiryaṅ nāpy an-utthitām

27.8dv na tiryaṅ nāpy an-ucchritām
nāti-śītoṣṇa-vātābhreṣv anya-trātyayikād gadāt |
śiro-netra-vikāreṣu lalāṭyāṃ mokṣayet sirām

27.9dv lālāṭyāṃ mokṣayet sirām 27.9dv lālāṭyā mokṣayet sirāḥ 27.9dv
lalāṭyā mokṣayet sirāḥ
apāṅgyām upanāsyāṃ vā karṇa-rogeṣu karṇa-jām |
nāsā-rogeṣu nāsāgre sthitāṃ nāsā-lalāṭayoḥ

27.10av apāṅgyā upanāsyā vā
pīnase mukha-rogeṣu jihvauṣṭha-hanu-tālu-gāḥ |
jatrūrdhva-granthiṣu grīvā-karṇa-śaṅkha-śiraḥ-śritāḥ

27.11cv jatrūrdhvaṃ granthiṣu grīvā-
uro-'pāṅga-lalāṭa-sthā unmāde 'pasmṛtau punaḥ |
hanu-saṃdhau samaste vā sirāṃ bhrū-madhya-gāminīm

27.12av uro-'pāṅga-lalāṭa-sthām 27.12dv sirā bhrū-madhya-gāminīḥ
vidradhau pārśva-śūle ca pārśva-kakṣā-stanāntare |
tṛtīyake 'ṃsayor madhye skandhasyādhaś caturthake

pravāhikāyāṃ śūlinyāṃ śroṇito dvy-aṅgule sthitām |
śukra-meḍhrāmaye meḍhra ūru-gāṃ gala-gaṇḍayoḥ

gṛdhrasyāṃ jānuno 'dhas-tād ūrdhvaṃ vā catur-aṅgule |
indra-vaster adho 'pacyāṃ dvy-aṅgule catur-aṅgule

ūrdhvaṃ gulphasya sakthy-artau tathā kroṣṭuka-śīrṣake |
pāda-dāhe khuḍe harṣe vipādyāṃ vāta-kaṇṭake

27.16av ūrdhvaṃ gulphasya saṃdhy-artau
cipye ca dvy-aṅgule vidhyed upari kṣipra-marmaṇaḥ |
gṛdhrasyām iva viśvācyāṃ yathoktānām a-darśane

marma-hīne yathāsanne deśe 'nyāṃ vyadhayet sirām |
atha snigdha-tanuḥ sajja-sarvopakaraṇo balī

kṛta-svasty-ayanaḥ snigdha-rasānna-pratibhojitaḥ |
agni-tāpātapa-svinno jānūccāsana-saṃsthitaḥ

mṛdu-paṭṭātta-keśānto jānu-sthāpita-kūrparaḥ |
muṣṭibhyāṃ vastra-garbhābhyāṃ manye gāḍhaṃ nipīḍayet

27.20dv manye gāḍhaṃ prapīḍayet
danta-prapīḍanotkāsa-gaṇḍādhmānāni cācaret |
pṛṣṭhato yantrayec cainaṃ vastram āveṣṭayan naraḥ

27.21dv vastram āveṣṭayen naraḥ
kandharāyāṃ parikṣipya nyasyāntar vāma-tarjanīm |
eṣo 'ntar-mukha-varjyānāṃ sirāṇāṃ yantraṇe vidhiḥ

27.22bv tasyāntar vāma-tarjanīm 27.22cv eṣo 'ntar-mukha-varjānāṃ
tato madhyamayāṅgulyā vaidyo 'ṅguṣṭha-vimuktayā |
tāḍayed utthitāṃ jñātvā sparśād vāṅguṣṭha-pīḍanaiḥ

27.23dv sparśāṅguṣṭha-prapīḍanaiḥ
kuṭhāryā lakṣayen madhye vāma-hasta-gṛhītayā |
phaloddeśe su-niṣ-kampaṃ sirāṃ tad-vac ca mokṣayet

tāḍayan pīḍayaṃś caināṃ vidhyed vrīhi-mukhena tu |
aṅguṣṭhenonnamayyāgre nāsikām upa-nāsikām

27.25av tāḍayan pīḍayan vaināṃ 27.25av tāḍayan pīḍayec caināṃ
abhyunnata-vidaṣṭāgra-jihvasyādhas tad-āśrayām |
yantrayet stanayor ūrdhvaṃ grīvāśrita-sirā-vyadhe

pāṣāṇa-garbha-hastasya jānu-sthe prasṛte bhuje |
kukṣer ārabhya mṛdite vidhyed baddhordhva-paṭṭake

vidhyed dhasta-sirāṃ bāhāv an-ākuñcita-kūrpare |
baddhvā sukhopaviṣṭasya muṣṭim aṅguṣṭha-garbhiṇam

27.28dv muṣṭim aṅguṣṭha-garbhiṇīm
ūrdhvaṃ vedhya-pradeśāc ca paṭṭikāṃ catur-aṅgule |
vidhyed ālambamānasya bāhubhyāṃ pārśvayoḥ sirām

prahṛṣṭe mehane jaṅghā-sirāṃ jānuny a-kuñcite |
pāde tu su-sthite 'dhas-tāj jānu-saṃdher nipīḍite

27.30cv pāde tu bhū-sthite 'dhas-tāj
gāḍhaṃ karābhyām ā-gulphaṃ caraṇe tasya copari |
dvitīye kuñcite kiñ-cid-ārūḍhe hasta-vat tataḥ

baddhvā vidhyet sirām ittham an-ukteṣv api kalpayet |
teṣu teṣu pradeśeṣu tat tad yantram upāya-vit

māṃsale nikṣiped deśe vrīhy-āsyaṃ vrīhi-mātrakam |
yavārdham asthnām upari sirāṃ vidhyan kuṭhārikām

27.33dv sirāṃ vidhyan kuṭhārayā 27.33dv sirāṃ vidhyet kuṭhārayā 27.33dv
sirāṃ vidhyet kuṭhārikām
samyag-viddhā sraved dhārāṃ yantre mukte tu na sravet |
alpa-kālaṃ vahaty alpaṃ dur-viddhā taila-cūrṇanaiḥ

27.34av samyag-viddhe sraved dhārā 27.34bv yantre mukte ca na sravet
27.34dv dur-viddhā taila-cūrṇitaiḥ
sa-śabdam ati-viddhā tu sraved duḥkhena dhāryate |
bhī-mūrchā-yantra-śaithilya-kuṇṭha-śastrāti-tṛptayaḥ

kṣāma-tva-vegi-tā-svedā raktasyā-sruti-hetavaḥ |
a-samyag asre sravati vella-vyoṣa-niśā-nataiḥ

sāgāra-dhūma-lavaṇa-tailair dihyāt sirā-mukham |
samyak-pravṛtte koṣṇena tailena lavaṇena ca

27.37dv tailena lavaṇena vā
agre sravati duṣṭāsraṃ kusumbhād iva pītikā |
samyak srutvā svayaṃ tiṣṭhec chuddhaṃ tad iti nāharet

yantraṃ vimucya mūrchāyāṃ vījite vyajanaiḥ punaḥ |
srāvayen mūrchati punas tv apare-dyus try-ahe 'pi vā

vātāc chyāvāruṇaṃ rūkṣaṃ vega-srāvy accha-phenilaṃ |
pittāt pītāsitaṃ visram a-skandy auṣṇyāt sa-candrikam

27.40dv a-skandy auṣṇyāt sa-candrakam
vātikaṃ śoṇitaṃ śīghraṃ bhūmiḥ pibati cāvṛtam |
makṣikāṇām a-kāntaṃ ca raktaṃ bhavati paittikam || 40+1 ||
ślaiṣmikaṃ makṣikākrāntaṃ śuṣyaty api na ceṇayat || 40+2ab ||
kaphāt snigdham asṛk pāṇḍu tantu-mat picchilaṃ ghanam |
saṃsṛṣṭa-liṅgaṃ saṃsargāt tri-doṣaṃ malināvilam

a-śuddhau balino 'py asraṃ na prasthāt srāvayet param |
ati-srutau hi mṛtyuḥ syād dāruṇā vā calāmayāḥ

27.42av a-śuddhaṃ balino 'py asraṃ
tatrābhyaṅga-rasa-kṣīra-rakta-pānāni bheṣajam |
srute rakte śanair yantram apanīya himāmbunā

prakṣālya taila-plotāktaṃ bandhanīyaṃ sirā-mukham |
a-śuddhaṃ srāvayed bhūyaḥ sāyam ahny apare 'pi vā

27.44cv a-śuddhau srāvayed bhūyaḥ
snehopaskṛta-dehasya pakṣād vā bhṛśa-dūṣitam |
kiñ-cid dhi śeṣe duṣṭāsre naiva rogo 'tivartate

sa-śeṣam apy ato dhāryaṃ na cāti-srutim ācaret |
harec chṛṅgādibhiḥ śeṣaṃ prasādam atha-vā nayet

śītopacāra-pittāsra-kriyā-śuddhi-viśoṣaṇaiḥ |
duṣṭaṃ raktam an-udriktam evam eva prasādayet

rakte tv a-tiṣṭhati kṣipraṃ stambhanīm ācaret kriyām |
lodhra-priyaṅgu-pattaṅga-māṣa-yaṣṭy-āhva-gairikaiḥ

mṛt-kapālāñjana-kṣauma-maṣī-kṣīri-tvag-aṅkuraiḥ |
vicūrṇayed vraṇa-mukhaṃ padmakādi-himaṃ pibet

tām eva vā sirāṃ vidhyed vyadhāt tasmād an-antaram |
sirā-mukhaṃ vā tvaritaṃ dahet tapta-śalākayā

27.50cv sirā-mukhaṃ ca tvaritaṃ
un-mārga-gā yantra-nipīḍanena sva-sthānam āyānti punar na yāvat |
doṣāḥ praduṣṭā rudhiraṃ prapannās tāvad dhitāhāra-vihāra-bhāk syāt

nāty-uṣṇa-śītaṃ laghu dīpanīyaṃ rakte 'panīte hitam anna-pānam |
tadā śarīraṃ hy an-avasthitāsṛg agnir viśeṣād iti rakṣitavyaḥ

27.52cv tadā śarīraṃ hy an-avasthitāsram 27.52dv agnir viśeṣād iti rakṣaṇīyaḥ
27.52dv agnir viśeṣeṇa ca rakṣitavyaḥ
prasanna-varṇendriyam indriyārthān icchantam a-vyāhata-paktṛ-vegam |
sukhānvitaṃ puṣṭi-balopapannaṃ viśuddha-raktaṃ puruṣaṃ vadanti