અષ્ટાઙ્ગહૃદયસૂત્ર · અધ્યાય 28

રક્ત-જા વ્યઙ્ગ-કુષ્ઠાદ્યાઃ કણ્ઠાસ્યાક્ષિ-શિરો-ગદાઃ ।
પલિતારૂંષિકાબાધાઃ શામ્યન્ત્ય્ એતે સિરા-વ્યધાત્ ॥ 53+1 ॥
નિર્-વ્યાધિ-નીલોત્પલ-પત્ત્ર-નેત્રં સુ-વ્યક્ત-મૂલાસિત-બદ્ધ-કેશમ્ ।
ચન્દ્રોપમં પદ્મ-સુ-ગન્ધિ વક્ત્રં ભવેલ્ લલાટે તુ સિરા-વ્યધેન ॥ 53+2 ॥
સૂત્રસ્થાન
વક્રર્જુ-તિર્યગ્-ઊર્ધ્વાધઃ શલ્યાનાં પઞ્ચ-ધા ગતિઃ ।
ધ્યામં શોફ-રુજા-વન્તં સ્રવન્તં શોણિતં મુહુઃ

અભ્યુદ્ગતં બુદ્બુદ-વત્ પિટિકોપચિતં વ્રણમ્ ।
મૃદુ-માંસં ચ જાનીયાદ્ અન્તઃ-શલ્યં સમાસતઃ

28.2અવ્ અભ્યુન્નતં બુદ્બુદ-વત્ 28.2ચ્વ્ મૃદુ-માંસં વિજાનીયાદ્
વિશેષાત્ ત્વગ્-ગતે શલ્યે વિ-વર્ણઃ કઠિનાયતઃ ।
શોફો ભવતિ માંસ-સ્થે ચોષઃ શોફો વિવર્ધતે

પીડના-ક્ષમ-તા પાકઃ શલ્ય-માર્ગો ન રોહતિ ।
પેશ્ય્-અન્તર-ગતે માંસ-પ્રાપ્ત-વચ્ છ્વયથું વિના

28.4અવ્ પીડને ઽ-ક્ષમ-તા પાકઃ 28.4દ્વ્ -પ્રાપ્ત-વચ્ છ્વયથોર્ વિના
આક્ષેપઃ સ્નાયુ-જાલસ્ય સંરમ્ભ-સ્તમ્ભ-વેદનાઃ ।
સ્નાયુ-ગે દુર્-હરં ચૈતત્ સિરાધ્માનં સિરાશ્રિતે

28.5ચ્વ્ સ્નાવ-ગે દુર્-હરં ચૈતત્
સ્વ-કર્મ-ગુણ-હાનિઃ સ્યાત્ સ્રોતસાં સ્રોતસિ સ્થિતે ।
ધમની-સ્થે ઽનિલે રક્તં ફેન-યુક્તમ્ ઉદીરયેત્

28.6દ્વ્ ફેન-યુક્તમ્ ઉદીરયન્
નિર્યાતિ શબ્દ-વાન્ સ્યાચ્ ચ હૃલ્-લાસઃ સાઙ્ગ-વેદનઃ ।
સંઘર્ષો બલ-વાન્ અસ્થિ-સંધિ-પ્રાપ્તે ઽસ્થિ-પૂર્ણ-તા

28.7ચ્વ્ સંહર્ષો બલ-વાન્ અસ્થિ-
નૈક-રૂપા રુજો ઽસ્થિ-સ્થે શોફસ્ તદ્-વચ્ ચ સંધિ-ગે ।
ચેષ્ટા-નિવૃત્તિશ્ ચ ભવેદ્ આટોપઃ કોષ્ઠ-સંશ્રિતે

આનાહો ઽન્ન-શકૃન્-મૂત્ર-દર્શનં ચ વ્રણાનને ।
વિદ્યાન્ મર્મ-ગતં શલ્યં મર્મ-વિદ્ધોપલક્ષણૈઃ

યથા-સ્વં ચ પરિસ્રાવૈસ્ ત્વગ્-આદિષુ વિભાવયેત્ ।
રુહ્યતે શુદ્ધ-દેહાનામ્ અનુલોમ-સ્થિતં તુ તત્

28.10અવ્ યથા-યથં પરિસ્રાવૈસ્
દોષ-કોપાભિઘાતાદિ-ક્ષોભાદ્ ભૂયો ઽપિ બાધતે ।
ત્વઙ્-નષ્ટે યત્ર તત્ર સ્યુર્ અભ્યઙ્ગ-સ્વેદ-મર્દનૈઃ

રાગ-રુગ્-દાહ-સંરમ્ભા યત્ર ચાજ્યં વિલીયતે ।
આશુ શુષ્યતિ લેપો વા તત્-સ્થાનં શલ્ય-વદ્ વદેત્

28.12બ્વ્ યત્ર વાજ્યં વિલીયતે 28.12ચ્વ્ આશુષ્યતિ પ્રલેપો વા
માંસ-પ્રણષ્ટં સંશુદ્ધ્યા કર્શનાચ્ છ્લથ-તાં ગતમ્ ।
ક્ષોભાદ્ રાગાદિભિઃ શલ્યં લક્ષયેત્ તદ્-વદ્ એવ ચ

28.13બ્વ્ કર્ષણાચ્ છ્લથ-તાં ગતમ્
પેશ્ય્-અસ્થિ-સંધિ-કોષ્ઠેષુ નષ્ટમ્ અસ્થિષુ લક્ષયેત્ ।
અસ્થ્નામ્ અભ્યઞ્જન-સ્વેદ-બન્ધ-પીડન-મર્દનૈઃ

પ્રસારણાકુઞ્ચનતઃ સંધિ-નષ્ટં તથાસ્થિ-વત્ ।
નષ્ટે સ્નાયુ-સિરા-સ્રોતો-ધમનીષ્વ્ અ-સમે પથિ

અશ્વ-યુક્તં રથં ખણ્ડ-ચક્રમ્ આરોપ્ય રોગિણમ્ ।
શીઘ્રં નયેત્ તતસ્ તસ્ય સંરમ્ભાચ્ છલ્યમ્ આદિશેત્

મર્મ-નષ્ટં પૃથઙ્ નોક્તં તેષાં માંસાદિ-સંશ્રયાત્ ।
સામાન્યેન સ-શલ્યં તુ ક્ષોભિણ્યા ક્રિયયા સ-રુક્

વૃત્તં પૃથુ ચતુષ્-કોણં ત્રિ-પુટં ચ સમાસતઃ ।
અ-દૃશ્ય-શલ્ય-સંસ્થાનં વ્રણાકૃત્યા વિભાવયેત્

તેષામ્ આહરણોપાયૌ પ્રતિલોમાનુલોમકૌ ।
અર્વાચીન-પરાચીને નિર્હરેત્ તદ્-વિપર્યયાત્

28.19ચ્વ્ અવાચીન-પરાચીને
સુખાહાર્યં યતશ્ છિત્ત્વા તતસ્ તિર્યગ્-ગતં હરેત્ ।
શલ્યં ન નિર્ઘાત્યમ્ ઉરઃ-કક્ષા-વઙ્ક્ષણ-પાર્શ્વ-ગમ્

પ્રતિલોમમ્ અન્-ઉત્તુણ્ડં છેદ્યં પૃથુ-મુખં ચ યત્ ।
નૈવાહરેદ્ વિ-શલ્ય-ઘ્નં નષ્ટં વા નિર્-ઉપદ્રવમ્

અથાહરેત્ કર-પ્રાપ્યં કરેણૈવેતરત્ પુનઃ ।
દૃશ્યં સિંહાહિ-મકર-વર્મિ-કર્કટકાનનૈઃ

અ-દૃશ્યં વ્રણ-સંસ્થાનાદ્ ગ્રહીતું શક્યતે યતઃ ।
કઙ્ક-ભૃઙ્ગાહ્વ-કુરર-શરારિ-વાયસાનનૈઃ

સંદંશાભ્યાં ત્વગ્-આદિ-સ્થં તાલાભ્યાં સુષિરં હરેત્ ।
સુષિર-સ્થં તુ નલકૈઃ શેષં શેષૈર્ યથા-યથમ્

શસ્ત્રેણ વા વિશસ્યાદૌ તતો નિર્-લોહિતં વ્રણમ્ ।
કૃત્વા ઘૃતેન સંસ્વેદ્ય બદ્ધાચારિકમ્ આદિશેત્

28.25દ્વ્ બદ્ધાચારિકમ્ આચરેત્
સિરા-સ્નાયુ-વિલગ્નં તુ ચાલયિત્વા શલાકયા ।
હૃદયે સંસ્થિતં શલ્યં ત્રાસિતસ્ય હિમામ્બુના

28.26અવ્ સિરા-સ્નાયુ-વિલગ્નં ચ 28.26અવ્ સિરા-સ્નાવ-વિલગ્નં તુ
તતઃ સ્થાનાન્તરં પ્રાપ્તં આહરેત્ તદ્ યથા-યથમ્ ।
યથા-માર્ગં દુર્-આકર્ષમ્ અન્યતો ઽપ્ય્ એવમ્ આહરેત્

અસ્થિ-દષ્ટે નરં પદ્ભ્યાં પીડયિત્વા વિનિર્હરેત્ ।
ઇત્ય્ અ-શક્યે સુ-બલિભિઃ સુ-ગૃહીતસ્ય કિઙ્કરૈઃ

28.28અવ્ અસ્થિ-દૃષ્ટે નરં પદ્ભ્યાં 28.28અવ્ અસ્થિ-નષ્ટે નરં પદ્ભ્યાં
28.28અવ્ અસ્થિ-લગ્નં નરં પદ્ભ્યાં 28.28અવ્ અસ્થિ-સ્થં ન પરં પદ્ભ્યાં
તથાપ્ય્ અ-શક્યે વારઙ્ગં વક્રી-કૃત્ય ધનુર્-જ્યયા ।
સુ-બદ્ધં વક્ત્ર-કટકે બધ્નીયાત્ સુ-સમાહિતઃ

સુ-સંયતસ્ય પઞ્ચાઙ્ગ્યા વાજિનઃ કશયાથ તમ્ ।
તાડયેદ્ ઇતિ મૂર્ધાનં વેગેનોન્નમયન્ યથા

28.30દ્વ્ વેગેનોન્નમયેદ્ યથા
ઉદ્ધરેચ્ છલ્યમ્ એવં વા શાખાયાં કલ્પયેત્ તરોઃ ।
બદ્ધ્વા દુર્-બલ-વારઙ્ગં કુશાભિઃ શલ્યમ્ આહરેત્

શ્વયથુ-ગ્રસ્ત-વારઙ્ગં શોફમ્ ઉત્પીડ્ય યુક્તિતઃ ।
મુદ્ગરાહતયા નાડ્યા નિર્ઘાત્યોત્તુણ્ડિતં હરેત્

તૈર્ એવ ચાનયેન્ માર્ગમ્ અ-માર્ગોત્તુણ્ડિતં તુ યત્ ।
મૃદિત્વા કર્ણિનાં કર્ણં નાડ્ય્-આસ્યેન નિગૃહ્ય વા

28.33અવ્ તેનૈવ વા નયેન્ માર્ગમ્ 28.33બ્વ્ અ-માર્ગોત્તુણ્ડિતં ચ યત્
અયસ્-કાન્તેન નિષ્-કર્ણં વિવૃતાસ્યમ્ ઋજુ-સ્થિતમ્ ।
પક્વાશય-ગતં શલ્યં વિરેકેણ વિનિર્હરેત્

દુષ્ટ-વાત-વિષ-સ્તન્ય-રક્ત-તોયાદિ ચૂષણૈઃ ।
કણ્ઠ-સ્રોતો-ગતે શલ્યે સૂત્રં કણ્ઠે પ્રવેશયેત્

બિસેનાત્તે તતઃ શલ્યે બિસં સૂત્રં સમં હરેત્ ।
નાડ્યાગ્નિ-તાપિતાં ક્ષિપ્ત્વા શલાકામ્ અપ્-સ્થિરી-કૃતામ્

28.36બ્વ્ જતુ-દિગ્ધમ્ અ-જાતુષમ્
આનયેજ્ જાતુષં કણ્ઠાજ્ જતુ-દિગ્ધામ્ અ-જાતુષમ્ ।
કેશોન્દુકેન પીતેન દ્રવૈઃ કણ્ટકમ્ આક્ષિપેત્

28.37બ્વ્ જતુ-દિગ્ધમ્ અ-જાતુષમ્ 28.37ચ્વ્ કેશાણ્ડકેન પીતેન 28.37ચ્વ્
કેશાણ્ડુકેન પીતેન
28.37ચ્વ્ કેશોણ્ડુકેન પીતેન
સહસા સૂત્ર-બદ્ધેન વમતસ્ તેન ચેતરત્ ।
અ-શક્યં મુખ-નાસાભ્યામ્ આહર્તું પરતો નુદેત્

અપ્-પાન-સ્કન્ધ-ઘાતાભ્યાં ગ્રાસ-શલ્યં પ્રવેશયેત્ ।
સૂક્ષ્માક્ષિ-વ્રણ-શલ્યાનિ ક્ષૌમ-વાલ-જલૈર્ હરેત્

અપાં પૂર્ણં વિધુનુયાદ્ અવાક્-શિરસમ્ આયતમ્ ।
વામયેચ્ ચા-મુખં ભસ્મ-રાશૌ વા નિખનેન્ નરમ્

28.40ચ્વ્ વામયેદ્ આ-મુખં ભસ્મ- 28.40ચ્વ્ વામયેદ્ વા-મુખં ભસ્મ-
28.40ચ્વ્ વામયેદ્ વા સુખં ભસ્મ-
કર્ણે ઽમ્બુ-પૂર્ણે હસ્તેન મથિત્વા તૈલ-વારિણી ।
ક્ષિપેદ્ અધો-મુખં કર્ણં હન્યાદ્ વાચૂષયેત વા

28.41દ્વ્ હન્યાદ્ વાચૂષયેત્ તદા 28.41દ્વ્ હન્યાદ્ વાચૂષયેત ચ
કીટે સ્રોતો-ગતે કર્ણં પૂરયેદ્ લવણામ્બુના ।
શુક્તેન વા સુખોષ્ણેન મૃતે ક્લેદ-હરો વિધિઃ

જાતુષં હેમ-રૂપ્યાદિ-ધાતુ-જં ચ ચિર-સ્થિતમ્ ।
ઊષ્મણા પ્રાય-શઃ શલ્યં દેહ-જેન વિલીયતે

મૃદ્-વેણુ-દારુ-શૃઙ્ગાસ્થિ-દન્ત-વાલોપલાનિ ન ।
વિષાણ-વેણ્વ્-અયસ્-તાલ-દારુ-શલ્યં ચિરાદ્ અપિ

28.44બ્વ્ -દન્ત-વાલોપલાદિ ન
પ્રાયો નિર્ભુજ્યતે તદ્ ધિ પચત્ય્ આશુ પલાસૃજી ।
શલ્યે માંસાવગાઢે ચેત્ સ દેશો ન વિદહ્યતે

28.45ચ્વ્ શલ્યે માંસાવગાઢે ચ
તતસ્ તં મર્દન-સ્વેદ-શુદ્ધિ-કર્ષણ-બૃંહણૈઃ ।
તીક્ષ્ણોપનાહ-પાનાન્ન-ઘન-શસ્ત્ર-પદાઙ્કનૈઃ

28.46બ્વ્ -શુદ્ધિ-કર્શન-બૃંહણૈઃ
પાચયિત્વા હરેચ્ છલ્યં પાટનૈષણ-ભેદનૈઃ ।
શલ્ય-પ્રદેશ-યન્ત્રાણામ્ અવેક્ષ્ય બહુ-રૂપ-તામ્