Language

ENहिગુ
Scripture Library

Aṣṭāṅgahṛdayasūtra · Chapter 29

29.1

tais tair upāyair mati-mān śalyaṃ vidyāt tathāharet || 47ū̆ab ||
28.47ū̆bv śalyaṃ vidyāt tato haret
Sūtrasthāna
vraṇaḥ saṃjāyate prāyaḥ pākāc chvayathu-pūrvakāt |
tam evopacaret tasmād rakṣan pākaṃ prayatnataḥ

29.2

su-śīta-lepa-sekāsra-mokṣa-saṃśodhanādibhiḥ |
śopho 'lpo 'lpoṣma-ruk sāmaḥ sa-varṇaḥ kaṭhinaḥ sthiraḥ

29.3

29.2av su-śīta-lepa-sekāsṛṅ- 29.2cv śopho 'lpo 'lpoṣma-ruk cāmaḥ
pacyamāno vi-varṇas tu rāgī vastir ivātataḥ |
sphuṭatīva sa-nistodaḥ sāṅga-marda-vijṛmbhikaḥ

29.4

saṃrambhā-ruci-dāhoṣā-tṛḍ-jvarā-nidra-tānvitaḥ |
styānaṃ viṣyandayaty ājyaṃ vraṇa-vat sparśanā-sahaḥ

29.5

pakve 'lpa-vega-tā mlāniḥ pāṇḍu-tā vali-saṃbhavaḥ |
nāmo 'nteṣūnnatir madhye kaṇḍū-śophādi-mārdavam

29.6

29.5av pakve 'lpa-vega-tā glāniḥ 29.5av pakve 'lpa-vedanā glāniḥ 29.5av
pakve 'lpa-vedanā mlāniḥ
29.5av pakve 'lpā vedanā mlāniḥ
spṛṣṭe pūyasya saṃcāro bhaved vastāv ivāmbhasaḥ |
śūlaṃ narte 'nilād dāhaḥ pittāc chophaḥ kaphodayāt

29.7

rāgo raktāc ca pākaḥ syād ato doṣaiḥ sa-śoṇitaiḥ |
pāke 'tivṛtte suṣiras tanu-tvag-doṣa-bhakṣitaḥ

29.8

valībhir ācitaḥ śyāvaḥ śīryamāṇa-tanū-ruhaḥ |
kapha-jeṣu tu śopheṣu gambhīraṃ pākam ety asṛk

29.9

29.8av valībhir ācitaḥ śyāmaḥ
pakva-liṅgaṃ tato '-spaṣṭaṃ yatra syāc chīta-śopha-tā |
tvak-sāvarṇyaṃ rujo 'lpa-tvaṃ ghana-sparśa-tvam aśma-vat

29.10

rakta-pākam iti brūyāt taṃ prājño mukta-saṃśayaḥ |
alpa-sat-tve '-bale bāle pākād vāty-artham uddhate

29.11

29.10dv pākād aty-artham uddhate 29.10dv pāke vāty-artham uddhate
dāraṇaṃ marma-saṃdhy-ādi-sthite cānya-tra pāṭanam |
āma-cchede sirā-snāyu-vyāpado 'sṛg-ati-srutiḥ

29.12

rujo 'ti-vṛddhir daraṇaṃ visarpo vā kṣatodbhavaḥ |
tiṣṭhann antaḥ punaḥ pūyaḥ sirā-snāyv-asṛg-āmiṣam

29.13

vivṛddho dahati kṣipraṃ tṛṇolapam ivānalaḥ |
yaś chinatty āmam a-jñānād yaś ca pakvam upekṣate

29.14

29.13bv tṛṇolupam ivānalaḥ 29.13bv tṛṇopalam ivānalaḥ 29.13bv tṛṇoccayam
ivānalaḥ
śva-pacāv iva vijñeyau tāv a-niścita-kāriṇau |
prāk śastra-karmaṇaś ceṣṭaṃ bhojayed annam āturam

29.15

29.14av śva-pacāv iva jānīyāt 29.14bv dvāv a-niścita-kāriṇau 29.14cv prāk
śastra-karmaṇaḥ śreṣṭhaṃ
pāna-paṃ pāyayen madyaṃ tīkṣṇaṃ yo vedanā-kṣamaḥ |
na mūrchaty anna-saṃyogān mattaḥ śastraṃ na budhyate

29.16

anya-tra mūḍha-garbhāśma-mukha-rogodarāturāt |
athāhṛtopakaraṇaṃ vaidyaḥ prāṅ-mukham āturam

29.17

29.16cv athāhṛtopakaraṇo
saṃmukho yantrayitvāśu nyasyen marmādi varjayan |
anulomaṃ su-niśitaṃ śastram ā-pūya-darśanāt

29.18

29.17av saṃmukhaṃ yantrayitvāśu
sakṛd evāharec tac ca pāke tu su-mahaty api |
pāṭayed dvy-aṅgulaṃ samyag dvy-aṅgula-try-aṅgulāntaram

29.19

eṣitvā samyag eṣiṇyā paritaḥ su-nirūpitam |
aṅgulī-nāla-vālair vā yathā-deśaṃ yathāśayam

29.20

yato gatāṃ gatiṃ vidyād utsaṅgo yatra yatra ca |
tatra tatra vraṇaṃ kuryāt su-vibhaktaṃ nir-āśayam

29.21

29.20bv utsaṅgaṃ yatra yatra ca
āyataṃ ca viśālaṃ ca yathā doṣo na tiṣṭhati |
śauryam āśu-kriyā tīkṣṇaṃ śastram a-sveda-vepathū

29.22

29.21cv śauryam āśu-kriyā tīkṣṇa- 29.21dv -śastram a-sveda-vepathū
a-saṃmohaś ca vaidyasya śastra-karmaṇi śasyate |
tiryak chindyāl lalāṭa-bhrū-danta-veṣṭaka-jatruṇi

29.23

kukṣi-kakṣākṣi-kūṭauṣṭha-kapola-gala-vaṅkṣaṇe |
anya-tra cchedanāt tiryak sirā-snāyu-vipāṭanam

29.24

śastre 'vacārite vāgbhiḥ śītāmbhobhiś ca rogiṇam |
āśvāsya parito 'ṅgulyā paripīḍya vraṇaṃ tataḥ

29.25

kṣālayitvā kaṣāyeṇa plotenāmbho 'panīya ca |
guggulv-aguru-siddhārtha-hiṅgu-sarja-rasānvitaiḥ

29.26

dhūpayec paṭu-ṣaḍgranthā-nimba-pattrair ghṛta-plutaiḥ |
tila-kalkājya-madhubhir yathā-svaṃ bheṣajena ca

29.27

digdhāṃ vartiṃ tato dadyāt tair evācchādayec ca tām |
ghṛtāktaiḥ saktubhiś cordhvaṃ ghanāṃ kavalikāṃ tataḥ

29.28

29.27bv tair evācchādayec ca tam
nidhāya yuktyā badhnīyāt paṭṭena su-samāhitam |
pārśve savye 'pa-savye vā nādhas-tān naiva copari

29.29

29.28bv paṭṭena su-samāhitaḥ
śuci-sūkṣma-dṛḍhāḥ paṭṭāḥ kavalyaḥ sa-vikeśikāḥ |
dhūpitā mṛdavaḥ ślakṣṇā nir-valīkā vraṇe hitāḥ

29.30

29.29bv kavalyaḥ su-vikeśikāḥ
kurvītān-antaraṃ tasya rakṣāṃ rakṣo-niṣiddhaye |
baliṃ copaharet tebhyaḥ sadā mūrdhnā ca dhārayet

29.31

29.30av kurvītān-antaraṃ samyag- 29.30bv rakṣāṃ rakṣo-nivṛttaye
29.30bv -rakṣāṃ rakṣo-niṣiddhaye 29.30dv sadā mūrdhnāvadhārayet
lakṣmīṃ guhām atiguhāṃ jaṭilāṃ brahmacāriṇīm |
vacāṃ chattrām aticchattrāṃ dūrvāṃ siddhārthakān api

29.32

tataḥ sneha-dinehoktaṃ tasyācāraṃ samādiśet |
divā-svapno vraṇe kaṇḍū-rāga-ruk-śopha-pūya-kṛt

29.33

29.32av tataḥ sneha-vidhānoktaṃ
strīṇāṃ tu smṛti-saṃsparśa-darśanaiś calita-srute |
śukre vyavāya-jān doṣān a-saṃsarge 'py avāpnuyāt

29.34

vraṇe śvayathur āyāsāt sa ca rāgaś ca jāgarāt |
tau ca ruk ca divā-svāpāt tāś ca mṛtyuś ca maithunāt || 33+(1) ||
bhojanaṃ ca yathā-sātmyaṃ yava-godhūma-ṣaṣṭikāḥ |
masūra-mudga-tubarī-jīvantī-suniṣaṇṇakāḥ

29.35

29.34av bhojanaṃ tu yathā-sātmyaṃ
bāla-mūlaka-vārtāka-taṇḍulīyaka-vāstukam |
kāravellaka-karkoṭa-paṭola-kaṭukā-phalam

29.36

saindhavaṃ dāḍimaṃ dhātrī ghṛtaṃ tapta-himaṃ jalam |
jīrṇa-śāly-odanaṃ snigdham alpam uṣṇodakottaram

29.37

29.36dv alpam uṣṇaṃ dravottaram
bhuñjāno jāṅgalair māṃsaiḥ śīghraṃ vraṇam apohati |
aśitaṃ mātrayā kāle pathyaṃ yāti jarāṃ sukham

29.38

a-jīrṇāt tv anilādīnāṃ vibhramo bala-vān bhavet |
tataḥ śopha-rujā-pāka-dāhānāhān avāpnuyāt

29.39

29.38av a-jīrṇe tv anilādīnāṃ
navaṃ dhānyaṃ tilān māṣān madyaṃ māṃsam a-jāṅgalam |
kṣīrekṣu-vikṛtīr amlaṃ lavaṇaṃ kaṭukaṃ tyajet

29.40

29.39bv madyaṃ māṃsaṃ tv a-jāṅgalam
yac cānyad api viṣṭambhi vidāhi guru śītalam |
vargo 'yaṃ nava-dhānyādir vraṇinaḥ sarva-doṣa-kṛt

29.41

29.40dv vraṇināṃ sarva-doṣa-kṛt
madyaṃ tīkṣṇoṣṇa-rūkṣāmlam āśu vyāpādayed vraṇam |
vālośīraiś ca vījyeta na cainaṃ parighaṭṭayet

29.42

29.41cv bālośīraiś ca vījyeta
na tuden na ca kaṇḍūyec ceṣṭamānaś ca pālayet |
snigdha-vṛddha-dvi-jātīnāṃ kathāḥ śṛṇvan manaḥ-priyāḥ

29.43

29.42bv chayānaḥ paripālayet 29.42cv siddha-vṛddha-dvi-jātīnāṃ
āśā-vān vyādhi-mokṣāya kṣipraṃ vraṇam apohati |
tṛtīye 'hni punaḥ kuryād vraṇa-karma ca pūrva-vat

29.44

prakṣālanādi divase dvitīye nācaret tathā |
tīvra-vyatho vigrathitaś cirāt saṃrohati vraṇaḥ

29.45

snigdhāṃ rūkṣāṃ ślathāṃ gāḍhāṃ dur-nyastāṃ ca vikeśikām |
vraṇe na dadyāt kalkaṃ vā snehāt kledo vivardhate

29.46

māṃsa-cchedo 'ti-rug-raukṣyād daraṇaṃ śoṇitāgamaḥ |
ślathāti-gāḍha-dur-nyāsair vraṇa-vartmāvagharṣaṇam

29.47

29.46cv ślathāti-gāḍha-dur-nyastair
sa-pūti-māṃsaṃ sotsaṅgaṃ sa-gatiṃ pūya-garbhiṇam |
vraṇaṃ viśodhayec chīghraṃ sthitā hy antar vikeśikā

29.48

vy-amlaṃ tu pāṭitaṃ śophaṃ pācanaiḥ samupācaret |
bhojanair upanāhaiś ca nāti-vraṇa-virodhibhiḥ

29.49

29.48dv nāti-vraṇa-viśodhibhiḥ
sadyaḥ sadyo-vraṇān sīvyed vivṛtān abhighāta-jān |
medo-jāō̃ likhitān granthīn hrasvāḥ pālīś ca karṇayoḥ

29.50

śiro-'kṣi-kūṭa-nāsauṣṭha-gaṇḍa-karṇoru-bāhuṣu |
grīvā-lalāṭa-muṣka-sphiṅ-meḍhra-pāyūdarādiṣu

29.51

gambhīreṣu pradeśeṣu māṃsaleṣv a-caleṣu ca |
na tu vaṅkṣaṇa-kakṣādāv alpa-māṃse cale vraṇān

29.52

29.51dv alpa-māṃsa-cale vraṇān 29.51dv alpa-māṃsa-calān vraṇān
vāyu-nirvāhiṇaḥ śalya-garbhān kṣāra-viṣāgni-jān |
sīvyec calāsthi-śuṣkāsra-tṛṇa-romāpanīya tu

29.53

29.52dv -tṛṇa-romāpanīya ca
pralambi māṃsaṃ vicchinnaṃ niveśya sva-niveśane |
saṃdhy-asthi ca sthite rakte snāyvā sūtreṇa valkalaiḥ

29.54

29.53cv saṃdhy-asthy avasthite rakte 29.53dv snāvnā sūtreṇa valkalaiḥ
sīvyen na dūre nāsanne gṛhṇan nālpaṃ na vā bahu |
sāntvayitvā tataś cārtaṃ vraṇe madhu-ghṛta-drutaiḥ

29.55

29.54dv vraṇe madhu-ghṛta-plutaiḥ
añjana-kṣauma-ja-maṣī-phalinī-śallakī-phalaiḥ |
29.54bv gṛhṇan sv-alpaṃ na vā bahu 29.54cv śāntayitvā tataś cārtaṃ 29.54cv
sāntayitvā tataś cārtaṃ
sa-lodhra-madhukair digdhe yuñjyād bandhādi pūrva-vat

29.56

vraṇo niḥ-śoṇitauṣṭho yaḥ kiñ-cid evāvalikhya tam |
saṃjāta-rudhiraṃ sīvyet saṃdhānaṃ hy asya śoṇitam

29.57

bandhanāni tu deśādīn vīkṣya yuñjīta teṣu ca |
29.56bv kiñ-cid eva vilikhya tam
āvikājina-kauśeyam uṣṇaṃ kṣaumaṃ tu śītalam

29.58

śītoṣṇaṃ tulā-saṃtāna-kārpāsa-snāyu-valka-jam |
tāmrāyas-trapu-sīsāni vraṇe medaḥ-kaphādhike

29.59

29.58bv -kārpāsa-snāva-valka-jam
bhaṅge ca yuñjyāt phalakaṃ carma-valka-kuśādi ca |
sva-nāmānugatākārā bandhās tu daśa pañca ca

29.60

kośa-svastika-muttolī-cīna-dāmānuvellitam |
khaṭvā-vibandha-sthagikā-vitānotsaṅga-goṣ-phaṇāḥ

29.61

29.60dv -vitānotsaṅga-go-phaṇāḥ
yamakaṃ maṇḍalākhyaṃ ca pañcāṅgī ceti yojayet |
yo yatra su-niviṣṭaḥ syāt taṃ teṣāṃ tatra buddhi-mān

29.62

29.61cv yo yatra saṃniviṣṭaḥ syāt
vidadhyāt teṣu teṣv eva kośam aṅguli-parvasu |
svastikaṃ karṇa-kakṣādi-staneṣūktaṃ ca saṃdhiṣu || 61.1+(1) ||
muttolīṃ meḍhra-grīvādau yuñjyāc cīnam apāṅgayoḥ |
saṃbādhe 'ṅge tathā dāma śākhāsv evānuvellitam || 61.1+(2) ||
khaṭvāṃ gaṇḍe hanau śaṅkhe vibandhaṃ pṛṣṭhakodare |
aṅguṣṭhāṅgulimeḍhrāgre sthagikām antra-vṛddhiṣu || 61.1+(3) ||
vitānaṃ pṛthulāṅgādau tathā śirasi cerayet |
vilambini tathotsaṅgaṃ nāsauṣṭha-cibukādiṣu || 61.1+(4) ||
goṣ-phaṇaṃ saṃdhiṣu tathā yamakaṃ yamike vraṇe |
vṛtte 'ṅge maṇḍalākhyaṃ ca pañcāṅgīṃ cordhva-jatruṣu || 61.1+(5) ||
badhnīyād gāḍham ūru-sphik-kakṣā-vaṅkṣaṇa-mūrdhasu |
śākhā-vadana-karṇoraḥ-pṛṣṭha-pārśva-galodare

29.63

samaṃ mehana-muṣke ca netre saṃdhiṣu ca ślatham |
badhnīyāc chithila-sthāne vāta-śleṣmodbhave samam

29.64

gāḍham eva sama-sthāne bhṛśaṃ gāḍhaṃ tad-āśaye |
śīte vasante 'pi ca tau mokṣaṇīyau try-ahāt try-ahāt

29.65

29.64bv bhṛśaṃ gāḍhaṃ tad-āśraye 29.64cv śīte vasante ca tathā
29.64dv mokṣayet tau try-ahāt try-ahāt 29.64dv mokṣaṇīyas try-ahāt try-ahāt
pitta-raktotthayor bandho gāḍha-sthāne samo mataḥ |
sama-sthāne ślatho naiva śithilasyāśaye tathā

29.66

sāyaṃ prātas tayor mokṣo grīṣme śaradi ceṣyate |
a-baddho daṃśa-maśaka-śīta-vātādi-pīḍitaḥ

29.67

duṣṭī-bhavec ciraṃ cātra na tiṣṭhet sneha-bheṣajam |
kṛcchreṇa śuddhiṃ rūḍhiṃ vā yāti rūḍho vi-varṇa-tām

29.68

baddhas tu cūrṇito bhagno viśliṣṭaḥ pāṭito 'pi vā |
chinna-snāyu-siro 'py āśu sukhaṃ saṃrohati vraṇaḥ

29.69

utthāna-śayanādyāsu sarvehāsu na pīḍyate |
udvṛttauṣṭhaḥ samutsanno viṣamaḥ kaṭhino 'ti-ruk

29.70

29.69bv sarvehāsu na pīḍayet 29.69cv uddhṛtauṣṭhaḥ samutsanno
samo mṛdur a-ruk śīghraṃ vraṇaḥ śudhyati rohati |
sthirāṇām alpa-māṃsānāṃ raukṣyād an-uparohatām

29.71

pracchādyam auṣadhaṃ pattrair yathā-doṣaṃ yathartu ca |
a-jīrṇa-taruṇāc chidraiḥ samantāt su-niveśitaiḥ

29.72

29.71cv a-jīrṇā-taruṇāc chidraiḥ
dhautair a-karkaśaiḥ kṣīri-bhūrjārjuna-kadamba-jaiḥ |
kuṣṭhinām agni-dagdhānāṃ piṭikā madhu-mehinām

29.73

karṇikāś conduru-viṣe kṣāra-dagdhā viṣānvitāḥ |
bandhanīyā na māṃs-pāke guda-pāke ca dāruṇe

29.74

29.73cv na māṃs-pāke ca badhnīyād 29.73cv māṃsa-pāke na badhnīyād
śīryamāṇāḥ sa-rug-dāhāḥ śophāvasthā-visarpiṇaḥ |
a-rakṣayā vraṇe yasmin makṣikā nikṣipet kṛmīn

29.75

te bhakṣayantaḥ kurvanti rujā-śophāsra-saṃsravān |
surasādiṃ prayuñjīta tatra dhāvana-pūraṇe

29.76

29.75bv rujā-śophāsra-visrutīḥ
saptaparṇa-karañjārka-nimba-rājādana-tvacaḥ |
go-mūtra-kalkito lepaḥ sekaḥ kṣārāmbunā hitaḥ

29.77

29.76cv go-mūtra-kalkitālepaḥ
pracchādya māṃsa-peśyā vā vraṇaṃ tān āśu nirharet |
na cainaṃ tvaramāṇo 'ntaḥ sa-doṣam uparohayet

29.78

so 'lpenāpy apacāreṇa bhūyo vikurute yataḥ |
rūḍhe 'py a-jīrṇa-vyāyāma-vyavāyādīn vivarjayet

29.79

harṣaṃ krodhaṃ bhayaṃ cāpi yāvad ā-sthairya-saṃbhavāt |
ādareṇānuvartyo 'yaṃ māsān ṣaṭ sapta vā vidhiḥ

29.80

29.79av harṣaṃ krodhaṃ bhayaṃ vāpi
utpadyamānāsu ca tāsu tāsu vārtāsu doṣādi-balānusārī |
tais tair upāyaiḥ prayataś cikitsed ālocayan vistaram uttaroktam

Original text: Aṣṭāṅgahṛdayasūtra · Data entry R. P. Das R. E. Emmerick · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0

Esc