Aṣṭāṅgahṛdayasūtra · Chapter 23
22.34av kaca-śadana-sita-tva-piñjara-tvaṃ 22.34av
kaca-śadana-sita-tva-piñjara-tva-
22.34av kaca-sadana-sita-tva-piñjara-tva-
Sūtrasthāna
sarveṣām akṣi-rogāṇām ādāv āścyotanaṃ hitam |
ruk-toda-kaṇḍu-gharṣāśru-dāha-rāga-nibarhaṇam
23.1dv -dāha-roga-nibarhaṇam
uṣṇaṃ vāte kaphe koṣṇaṃ tac chītaṃ rakta-pittayoḥ |
nivāta-sthasya vāmena pāṇinonmīlya locanam
śuktau pralambayānyena picu-vartyā kanīnike |
daśa dvā-daśa vā bindūn dvy-aṅgulād avasecayet
tataḥ pramṛjya mṛdunā cailena kapha-vātayoḥ |
anyena koṣṇa-pānīya-plutena svedayen mṛdu
aty-uṣṇa-tīkṣṇaṃ rug-rāga-dṛṅ-nāśāyākṣi-secanam |
ati-śītaṃ tu kurute nistoda-stambha-vedanāḥ
kaṣāya-vartma-tāṃ gharṣaṃ kṛcchrād unmeṣaṇaṃ bahu |
vikāra-vṛddhim aty-alpaṃ saṃrambham a-parisrutam
gatvā saṃdhi-śiro-ghrāṇa-mukha-srotāṃsi bheṣajam |
ūrdhva-gān nayane nyastam apavartayate malān
23.7av gatvā saṃdhi-sirā-ghrāṇa-
athāñjanaṃ śuddha-tanor netra-mātrāśraye male |
pakva-liṅge 'lpa-śophāti-kaṇḍū-paicchilya-lakṣite
23.8cv pakva-liṅge 'lpa-śophārti-
manda-gharṣāśru-rāge 'kṣṇi prayojyaṃ ghana-dūṣike |
ārte pitta-kaphāsṛgbhir mārutena viśeṣataḥ
lekhanaṃ ropaṇaṃ dṛṣṭi-prasādanam iti tri-dhā |
añjanaṃ lekhanaṃ tatra kaṣāyāmla-paṭūṣaṇaiḥ
ropaṇaṃ tiktakair dravyaiḥ svādu-śītaiḥ prasādanam |
tīkṣṇāñjanābhisaṃtapte nayane tat prasādanam
prayujyamānaṃ labhate pratyañjana-samāhvayam |
daśāṅgulā tanur madhye śalākā mukulānanā
praśastā lekhane tāmrī ropaṇe kāla-loha-jā |
aṅgulī ca suvarṇotthā rūpya-jā ca prasādane
piṇḍo rasa-kriyā cūrṇas tri-dhaivāñjana-kalpanā |
gurau madhye laghau doṣe tāṃ krameṇa prayojayet
23.14cv guru-madhya-laghau doṣe 23.14dv tāḥ krameṇa prayojayet
piṇḍasya tīkṣṇa-dravyasya mṛdu-dravya-kṛtasya ca |
hareṇu-mātraṃ dvi-guṇaṃ pramāṇaṃ kathayanty api || 14+1 ||
rasa-kriyāyām apy evaṃ viḍaṅga-phala-mātrakam |
śalākāṃ dvi-guṇāṃ tīkṣṇe cūrṇe ca tri-guṇāṃ mṛdau || 14+2 ||
hareṇu-mātrā piṇḍasya vella-mātrā rasa-kriyā |
tīkṣṇasya dvi-guṇaṃ tasya mṛdunaś cūrṇitasya ca
23.15av piṇḍo hareṇu-mātras tu 23.15av hareṇu-mātraṃ piṇḍasya 23.15av
hareṇu-mātraḥ piṇḍas tu
23.15bv valla-mātrā rasa-kriyā 23.15dv mṛdoś cūrṇāñjanasya ca
dve śalāke tu tīkṣṇasya tisras tad-itarasya ca |
niśi svapne na madhyāhne mlāne noṣṇa-gabhastibhiḥ
23.16bv tisraḥ syur itarasya ca 23.16cv niśi svapnena madhyāhne 23.16dv
pānānnoṣṇa-gabhastibhiḥ
akṣi-rogāya doṣāḥ syur vardhitotpīḍita-drutāḥ |
prātaḥ sāyaṃ ca tac-chāntyai vy-abhre 'rke 'to 'ñjayet sadā
vadanty anye tu na divā prayojyaṃ tīkṣṇam añjanam |
vireka-dur-balaṃ cakṣur ādityaṃ prāpya sīdati
svapnena rātrau kālasya saumya-tvena ca tarpitā |
śīta-sātmyā dṛg āgneyī sthira-tāṃ labhate punaḥ
aty-udrikte balāse tu lekhanīye 'tha-vā gade |
kāmam ahny api nāty-uṣṇe tīkṣṇam akṣṇi prayojayet
aśmano janma lohasya tata eva ca tīkṣṇa-tā |
upaghāto 'pi tenaiva tathā netrasya tejasaḥ
na rātrāv api śīte 'ti netre tīkṣṇāñjanaṃ hitam |
doṣam a-srāvayet stabdhaṃ kaṇḍū-jāḍyādi-kāri tat
23.22cv doṣam a-srāvayat stabdhaṃ 23.22cv doṣam a-srāvayat stambha-
23.22cv doṣaṃ na srāvayet stambha- 23.22dv -kaṇḍū-jāḍyādi-kāri tat
nāñjayed bhīta-vamita-viriktāśita-vegite |
kruddha-jvarita-tāntākṣi-śiro-ruk-śoka-jāgare
a-dṛṣṭe 'rke śiraḥ-snāte pītayor dhūma-madyayoḥ |
a-jīrṇe 'gny-arka-saṃtapte divā-supte pipāsite
23.24dv divā-svapne pipāsite
ati-tīkṣṇa-mṛdu-stoka-bahv-accha-ghana-karkaśam |
aty-artha-śītalaṃ taptam añjanaṃ nāvacārayet
23.25cv aty-arthaṃ śītalaṃ taptam
athānumīlayan dṛṣṭim antaḥ saṃcārayec chanaiḥ |
añjite vartmanī kiñ-cic cālayec caivam añjanam
tīkṣṇaṃ vyāpnoti sahasā na conmeṣa-nimeṣaṇam |
niṣpīḍanaṃ ca vartmabhyāṃ kṣālanaṃ vā samācaret
apetauṣadha-saṃrambhaṃ nirvṛtaṃ nayanaṃ yadā |
vyādhi-doṣartu-yogyābhir adbhiḥ prakṣālayet tadā
dakṣiṇāṅguṣṭhakenākṣi tato vāmaṃ sa-vāsasā |
ūrdhva-vartmani saṃgṛhya śodhyaṃ vāmena cetarat
vartma-prāpto 'ñjanād doṣo rogān kuryād ato 'nya-thā |
kaṇḍū-jāḍye 'ñjanaṃ tīkṣṇaṃ dhūmaṃ vā yojayet punaḥ
Original text: Aṣṭāṅgahṛdayasūtra · Data entry R. P. Das R. E. Emmerick · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0