અષ્ટાઙ્ગહૃદયસૂત્ર · અધ્યાય 23

22.34અવ્ કચ-શદન-સિત-ત્વ-પિઞ્જર-ત્વં 22.34અવ્
કચ-શદન-સિત-ત્વ-પિઞ્જર-ત્વ-
22.34અવ્ કચ-સદન-સિત-ત્વ-પિઞ્જર-ત્વ-
સૂત્રસ્થાન
સર્વેષામ્ અક્ષિ-રોગાણામ્ આદાવ્ આશ્ચ્યોતનં હિતમ્ ।
રુક્-તોદ-કણ્ડુ-ઘર્ષાશ્રુ-દાહ-રાગ-નિબર્હણમ્

23.1દ્વ્ -દાહ-રોગ-નિબર્હણમ્
ઉષ્ણં વાતે કફે કોષ્ણં તચ્ છીતં રક્ત-પિત્તયોઃ ।
નિવાત-સ્થસ્ય વામેન પાણિનોન્મીલ્ય લોચનમ્

શુક્તૌ પ્રલમ્બયાન્યેન પિચુ-વર્ત્યા કનીનિકે ।
દશ દ્વા-દશ વા બિન્દૂન્ દ્વ્ય્-અઙ્ગુલાદ્ અવસેચયેત્

તતઃ પ્રમૃજ્ય મૃદુના ચૈલેન કફ-વાતયોઃ ।
અન્યેન કોષ્ણ-પાનીય-પ્લુતેન સ્વેદયેન્ મૃદુ

અત્ય્-ઉષ્ણ-તીક્ષ્ણં રુગ્-રાગ-દૃઙ્-નાશાયાક્ષિ-સેચનમ્ ।
અતિ-શીતં તુ કુરુતે નિસ્તોદ-સ્તમ્ભ-વેદનાઃ

કષાય-વર્ત્મ-તાં ઘર્ષં કૃચ્છ્રાદ્ ઉન્મેષણં બહુ ।
વિકાર-વૃદ્ધિમ્ અત્ય્-અલ્પં સંરમ્ભમ્ અ-પરિસ્રુતમ્

ગત્વા સંધિ-શિરો-ઘ્રાણ-મુખ-સ્રોતાંસિ ભેષજમ્ ।
ઊર્ધ્વ-ગાન્ નયને ન્યસ્તમ્ અપવર્તયતે મલાન્

23.7અવ્ ગત્વા સંધિ-સિરા-ઘ્રાણ-
અથાઞ્જનં શુદ્ધ-તનોર્ નેત્ર-માત્રાશ્રયે મલે ।
પક્વ-લિઙ્ગે ઽલ્પ-શોફાતિ-કણ્ડૂ-પૈચ્છિલ્ય-લક્ષિતે

23.8ચ્વ્ પક્વ-લિઙ્ગે ઽલ્પ-શોફાર્તિ-
મન્દ-ઘર્ષાશ્રુ-રાગે ઽક્ષ્ણિ પ્રયોજ્યં ઘન-દૂષિકે ।
આર્તે પિત્ત-કફાસૃગ્ભિર્ મારુતેન વિશેષતઃ

લેખનં રોપણં દૃષ્ટિ-પ્રસાદનમ્ ઇતિ ત્રિ-ધા ।
અઞ્જનં લેખનં તત્ર કષાયામ્લ-પટૂષણૈઃ

રોપણં તિક્તકૈર્ દ્રવ્યૈઃ સ્વાદુ-શીતૈઃ પ્રસાદનમ્ ।
તીક્ષ્ણાઞ્જનાભિસંતપ્તે નયને તત્ પ્રસાદનમ્

પ્રયુજ્યમાનં લભતે પ્રત્યઞ્જન-સમાહ્વયમ્ ।
દશાઙ્ગુલા તનુર્ મધ્યે શલાકા મુકુલાનના

પ્રશસ્તા લેખને તામ્રી રોપણે કાલ-લોહ-જા ।
અઙ્ગુલી ચ સુવર્ણોત્થા રૂપ્ય-જા ચ પ્રસાદને

પિણ્ડો રસ-ક્રિયા ચૂર્ણસ્ ત્રિ-ધૈવાઞ્જન-કલ્પના ।
ગુરૌ મધ્યે લઘૌ દોષે તાં ક્રમેણ પ્રયોજયેત્

23.14ચ્વ્ ગુરુ-મધ્ય-લઘૌ દોષે 23.14દ્વ્ તાઃ ક્રમેણ પ્રયોજયેત્
પિણ્ડસ્ય તીક્ષ્ણ-દ્રવ્યસ્ય મૃદુ-દ્રવ્ય-કૃતસ્ય ચ ।
હરેણુ-માત્રં દ્વિ-ગુણં પ્રમાણં કથયન્ત્ય્ અપિ ॥ 14+1 ॥
રસ-ક્રિયાયામ્ અપ્ય્ એવં વિડઙ્ગ-ફલ-માત્રકમ્ ।
શલાકાં દ્વિ-ગુણાં તીક્ષ્ણે ચૂર્ણે ચ ત્રિ-ગુણાં મૃદૌ ॥ 14+2 ॥
હરેણુ-માત્રા પિણ્ડસ્ય વેલ્લ-માત્રા રસ-ક્રિયા ।
તીક્ષ્ણસ્ય દ્વિ-ગુણં તસ્ય મૃદુનશ્ ચૂર્ણિતસ્ય ચ

23.15અવ્ પિણ્ડો હરેણુ-માત્રસ્ તુ 23.15અવ્ હરેણુ-માત્રં પિણ્ડસ્ય 23.15અવ્
હરેણુ-માત્રઃ પિણ્ડસ્ તુ
23.15બ્વ્ વલ્લ-માત્રા રસ-ક્રિયા 23.15દ્વ્ મૃદોશ્ ચૂર્ણાઞ્જનસ્ય ચ
દ્વે શલાકે તુ તીક્ષ્ણસ્ય તિસ્રસ્ તદ્-ઇતરસ્ય ચ ।
નિશિ સ્વપ્ને ન મધ્યાહ્ને મ્લાને નોષ્ણ-ગભસ્તિભિઃ

23.16બ્વ્ તિસ્રઃ સ્યુર્ ઇતરસ્ય ચ 23.16ચ્વ્ નિશિ સ્વપ્નેન મધ્યાહ્ને 23.16દ્વ્
પાનાન્નોષ્ણ-ગભસ્તિભિઃ
અક્ષિ-રોગાય દોષાઃ સ્યુર્ વર્ધિતોત્પીડિત-દ્રુતાઃ ।
પ્રાતઃ સાયં ચ તચ્-છાન્ત્યૈ વ્ય્-અભ્રે ઽર્કે ઽતો ઽઞ્જયેત્ સદા

વદન્ત્ય્ અન્યે તુ ન દિવા પ્રયોજ્યં તીક્ષ્ણમ્ અઞ્જનમ્ ।
વિરેક-દુર્-બલં ચક્ષુર્ આદિત્યં પ્રાપ્ય સીદતિ

સ્વપ્નેન રાત્રૌ કાલસ્ય સૌમ્ય-ત્વેન ચ તર્પિતા ।
શીત-સાત્મ્યા દૃગ્ આગ્નેયી સ્થિર-તાં લભતે પુનઃ

અત્ય્-ઉદ્રિક્તે બલાસે તુ લેખનીયે ઽથ-વા ગદે ।
કામમ્ અહ્ન્ય્ અપિ નાત્ય્-ઉષ્ણે તીક્ષ્ણમ્ અક્ષ્ણિ પ્રયોજયેત્

અશ્મનો જન્મ લોહસ્ય તત એવ ચ તીક્ષ્ણ-તા ।
ઉપઘાતો ઽપિ તેનૈવ તથા નેત્રસ્ય તેજસઃ

ન રાત્રાવ્ અપિ શીતે ઽતિ નેત્રે તીક્ષ્ણાઞ્જનં હિતમ્ ।
દોષમ્ અ-સ્રાવયેત્ સ્તબ્ધં કણ્ડૂ-જાડ્યાદિ-કારિ તત્

23.22ચ્વ્ દોષમ્ અ-સ્રાવયત્ સ્તબ્ધં 23.22ચ્વ્ દોષમ્ અ-સ્રાવયત્ સ્તમ્ભ-
23.22ચ્વ્ દોષં ન સ્રાવયેત્ સ્તમ્ભ- 23.22દ્વ્ -કણ્ડૂ-જાડ્યાદિ-કારિ તત્
નાઞ્જયેદ્ ભીત-વમિત-વિરિક્તાશિત-વેગિતે ।
ક્રુદ્ધ-જ્વરિત-તાન્તાક્ષિ-શિરો-રુક્-શોક-જાગરે

અ-દૃષ્ટે ઽર્કે શિરઃ-સ્નાતે પીતયોર્ ધૂમ-મદ્યયોઃ ।
અ-જીર્ણે ઽગ્ન્ય્-અર્ક-સંતપ્તે દિવા-સુપ્તે પિપાસિતે

23.24દ્વ્ દિવા-સ્વપ્ને પિપાસિતે
અતિ-તીક્ષ્ણ-મૃદુ-સ્તોક-બહ્વ્-અચ્છ-ઘન-કર્કશમ્ ।
અત્ય્-અર્થ-શીતલં તપ્તમ્ અઞ્જનં નાવચારયેત્

23.25ચ્વ્ અત્ય્-અર્થં શીતલં તપ્તમ્
અથાનુમીલયન્ દૃષ્ટિમ્ અન્તઃ સંચારયેચ્ છનૈઃ ।
અઞ્જિતે વર્ત્મની કિઞ્-ચિચ્ ચાલયેચ્ ચૈવમ્ અઞ્જનમ્

તીક્ષ્ણં વ્યાપ્નોતિ સહસા ન ચોન્મેષ-નિમેષણમ્ ।
નિષ્પીડનં ચ વર્ત્મભ્યાં ક્ષાલનં વા સમાચરેત્

અપેતૌષધ-સંરમ્ભં નિર્વૃતં નયનં યદા ।
વ્યાધિ-દોષર્તુ-યોગ્યાભિર્ અદ્ભિઃ પ્રક્ષાલયેત્ તદા

દક્ષિણાઙ્ગુષ્ઠકેનાક્ષિ તતો વામં સ-વાસસા ।
ઊર્ધ્વ-વર્ત્મનિ સંગૃહ્ય શોધ્યં વામેન ચેતરત્

વર્ત્મ-પ્રાપ્તો ઽઞ્જનાદ્ દોષો રોગાન્ કુર્યાદ્ અતો ઽન્ય-થા ।
કણ્ડૂ-જાડ્યે ઽઞ્જનં તીક્ષ્ણં ધૂમં વા યોજયેત્ પુનઃ