Aṣṭāṅgahṛdayasūtra · Chapter 22
aṣṭāṅgulāṃ vā vaktreṇa kāsa-vān dhūmam āpibet || 21ū̆ab ||
kāsaḥ śvāsaḥ pīnaso vi-svara-tvaṃ pūtir gandhaḥ pāṇḍu-tā keśa-doṣaḥ |
karṇāsyākṣi-srāva-kaṇḍv-arti-jāḍyaṃ tandrā hidhmā dhūma-paṃ na spṛśanti || 22ū̆ ||
hṛt-kaṇṭhendriya-saṃśuddhir lāghavaṃ śirasaḥ śamaḥ |
yatheritānāṃ doṣāṇāṃ samyak-pītasya lakṣaṇam || 22ū̆+1 ||
Sūtrasthāna
catuḥ-prakāro gaṇḍūṣaḥ snigdhaḥ śamana-śodhanau |
ropaṇaś ca trayas tatra triṣu yojyāś calādiṣu
antyo vraṇa-ghnaḥ snigdho 'tra svādv-amla-paṭu-sādhitaiḥ |
snehaiḥ saṃśamanas tikta-kaṣāya-madhurauṣadhaiḥ
śodhanas tikta-kaṭv-amla-paṭūṣṇai ropaṇaḥ punaḥ |
kaṣāya-tiktakais tatra snehaḥ kṣīraṃ madhūdakam
śuktaṃ madyaṃ raso mūtraṃ dhānyāmlaṃ ca yathā-yatham |
kalkair yuktaṃ vipakvaṃ vā yathā-sparśaṃ prayojayet
danta-harṣe danta-cāle mukha-roge ca vātike |
sukhoṣṇam atha-vā śītaṃ tila-kalkodakaṃ hitam
gaṇḍūṣa-dhāraṇe nityaṃ tailaṃ māṃsa-raso 'tha-vā |
ūṣā-dāhānvite pāke kṣate cāgantu-saṃbhave
22.6dv kṣate vāgantu-saṃbhave
viṣe kṣārāgni-dagdhe ca sarpir dhāryaṃ payo 'tha-vā |
vaiśadyaṃ janayaty āśu saṃdadhāti mukhe vraṇān
22.7av viṣa-kṣārāgni-dagdhe ca 22.7cv vaiśadyaṃ janayaty āsye 22.7dv
saṃdadhāti mukha-vraṇān
dāha-tṛṣṇā-praśamanaṃ madhu-gaṇḍūṣa-dhāraṇam |
dhānyāmlam āsya-vairasya-mala-daurgandhya-nāśanam
tad evā-lavaṇaṃ śītaṃ mukha-śoṣa-haraṃ param |
āśu kṣārāmbu-gaṇḍūṣo bhinatti śleṣmaṇaś cayam
sukhoṣṇodaka-gaṇḍūṣair jāyate vaktra-lāghavam |
nivāte sātape svinna-mṛdita-skandha-kandharaḥ
gaṇḍūṣam a-piban kiñ-cid-unnatāsyo vidhārayet |
kapha-pūrṇāsya-tā yāvat sravad-ghrāṇākṣa-tātha-vā
a-saṃcāryo mukhe pūrṇe gaṇḍūṣaḥ kavaḍo 'nya-thā || 11ū̆ab ||
22.11ū̆av a-saṃcāryo mukhe '-pūrṇe
manyā-śiraḥ-karṇa-mukhākṣi-rogāḥ praseka-kaṇṭhāmaya-vaktra-śoṣāḥ |
hṛl-lāsa-tandrā-ruci-pīnasāś ca sādhyā viśeṣāt kavaḍa-graheṇa
kalko rasa-kriyā cūrṇas tri-vidhaṃ pratisāraṇam || 13ab ||
22.13av kalko rasa-kriyā cūrṇaṃ
yuñjyāt tat kapha-rogeṣu gaṇḍūṣa-vihitauṣadhaiḥ |
mukhālepas tri-dhā doṣa-viṣa-hā varṇa-kṛc ca saḥ
22.14cv mukha-lepas tri-dhā doṣa-
vyādher apacayaḥ puṣṭir vaiśadyaṃ vaktra-lāghavam |
indriyāṇāṃ prasādaś ca kavaḍe śuddhi-lakṣaṇam || 14.1+1 ||
hīnāj jāḍya-kaphotkleśāv a-rasa-jñānam eva ca |
ati-yogān mukhe pākaḥ śoṣa-tṛṣṇā-ruci-klamaḥ || 14.1+2 ||
22.14.1+2av hīnād dhmāna-kaphotleśāv
uṣṇo vāta-kaphe śastaḥ śeṣeṣv aty-artha-śītalaḥ |
tri-pramāṇaś catur-bhāga-tri-bhāgārdhāṅgulonnatiḥ
a-śuṣkasya sthitis tasya śuṣko dūṣayati cchavim |
tam ārdrayitvāpanayet tad-ante 'bhyaṅgam ācaret
vivarjayed divā-svapna-bhāṣyāgny-ātapa-śuk-krudhaḥ |
na yojyaḥ pīnase '-jīrṇe datta-nasye hanu-grahe
22.17dv datte nasye hanu-grahe
a-rocake jāgarite sa tu hanti su-yojitaḥ |
a-kāla-palita-vyaṅga-valī-timira-nīlikāḥ
22.18bv sa ca hanti su-yojitaḥ
kola-majjā vṛṣān mūlaṃ śābaraṃ gaura-sarṣapāḥ |
siṃhī-mūlaṃ tilāḥ kṛṣṇā dārvī-tvaṅ nis-tuṣā yavāḥ
darbha-mūla-himośīra-śirīṣa-miśi-taṇḍulāḥ |
kumudotpala-kalhāra-dūrvā-madhuka-candanam
kālīyaka-tilośīra-māṃsī-tagara-padmakam |
tālīśa-gundrā-puṇḍrāhva-yaṣṭī-kāśa-natāguru
ity ardhārdhoditā lepā hemantādiṣu ṣaṭ smṛtāḥ |
-mukhālepana-śīlānāṃ dṛḍhaṃ bhavati darśanam
vadanaṃ cā-parimlānaṃ ślakṣṇaṃ tāmarasopamam |
abhyaṅga-seka-picavo vastiś ceti catur-vidham
mūrdha-tailaṃ bahu-guṇaṃ tad vidyād uttarottaram |
tatrābhyaṅgaḥ prayoktavyo raukṣya-kaṇḍū-malādiṣu
22.24dv rūkṣa-kaṇḍū-malādiṣu
arūṃṣikā-śiras-toda-dāha-pāka-vraṇeṣu tu |
pariṣekaḥ picuḥ keśa-śāta-sphuṭana-dhūpane
22.25bv -dāha-pāka-vraṇeṣu ca
netra-stambhe ca vastis tu prasupty-ardita-jāgare |
nāsāsya-śoṣe timire śiro-roge ca dāruṇe
vidhis tasya niṣaṇṇasya pīṭhe jānu-same mṛdau |
śuddhākta-svinna-dehasya dinānte gavya-māhiṣam
dvā-daśāṅgula-vistīrṇaṃ carma-paṭṭaṃ śiraḥ-samam |
ā-karṇa-bandhana-sthānaṃ lalāṭe vastra-veṣṭite
caila-veṇikayā baddhvā māṣa-kalkena lepayet |
tato yathā-vyādhi śṛtaṃ snehaṃ koṣṇaṃ niṣecayet
ūrdhvaṃ keśa-bhuvo yāvad aṅgulaṃ dhārayec ca tam |
ā-vaktra-nāsikotkledād daśāṣṭau ṣaṭ calādiṣu
22.30cv ā-vaktra-nāsikā-kledād
mātrā-sahasrāṇy a-ruje tv ekaṃ skandhādi mardayet |
mukta-snehasya paramaṃ saptāhaṃ tasya sevanam
22.31dv saptāhaṃ tasya secanam
dhārayet pūraṇaṃ karṇe karṇa-mūlaṃ vimardayan |
rujaḥ syān mārdavaṃ yāvan mātrā-śatam a-vedane
22.32bv karṇa-mūlaṃ vimardayet
yāvat paryeti hastāgraṃ dakṣiṇaṃ jānu-maṇḍalam |
nimeṣonmeṣa-kālena samaṃ mātrā tu sā smṛtā
22.33cv nimeṣonmeṣa-mātreṇa
kaca-sadana-sita-tva-piñjara-tvaṃ pariphuṭanaṃ śirasaḥ samīra-rogān |
jayati janayatīndriya-prasādaṃ svara-hanu-mūrdha-balaṃ ca mūrdha-tailam
Original text: Aṣṭāṅgahṛdayasūtra · Data entry R. P. Das R. E. Emmerick · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0