Aṣṭāṅgahṛdayasūtra · Chapter 18
Sūtrasthāna
kaphe vidadhyād vamanaṃ saṃyoge vā kapholbaṇe |
tad-vad virecanaṃ pitte viśeṣeṇa tu vāmayet
nava-jvarātisārādhaḥ-pittāsṛg-rāja-yakṣmiṇaḥ |
kuṣṭha-mehāpacī-granthi-ślīpadonmāda-kāsinaḥ
śvāsa-hṛl-lāsa-vīsarpa-stanya-doṣordhva-rogiṇaḥ |
a-vāmyā garbhiṇī rūkṣaḥ kṣudhito nitya-duḥkhitaḥ
18.3bv -stanya-rogordhva-rogiṇaḥ 18.3cv a-vāmyā garbhiṇī-rūkṣa- 18.3dv
-kṣudhitā nitya-duḥkhitāḥ
bāla-vṛddha-kṛśa-sthūla-hṛd-rogi-kṣata-dur-balāḥ |
prasakta-vamathu-plīha-timira-kṛmi-koṣṭhinaḥ
ūrdhva-pravṛtta-vāyv-asra-datta-vasti-hata-svarāḥ |
mūtrāghāty udarī gulmī dur-vamo 'ty-agnir arśasaḥ
18.5av ūrdhva-pravṛtta-vātāsra-
udāvarta-bhramāṣṭhīlā-pārśva-rug-vāta-rogiṇaḥ |
ṛte viṣa-garā-jīrṇa-viruddhābhyavahārataḥ
18.6av udāvarta-śramāṣṭhīlā-
prasakta-vamathoḥ pūrve prāyeṇāma-jvaro 'pi ca |
dhūmāntaiḥ karmabhir varjyāḥ sarvair eva tv a-jīrṇinaḥ
vireka-sādhyā gulmārśo-visphoṭa-vyaṅga-kāmalāḥ |
jīrṇa-jvarodara-gara-cchardi-plīha-halīmakāḥ
18.8cv jīrṇa-jvarodara-cchardi- 18.8dv -plīhānāha-halīmakāḥ 18.8dv
-plīha-pāṇḍu-halīmakāḥ
vidradhis timiraṃ kācaḥ syandaḥ pakvāśaya-vyathā |
yoni-śukrāśrayā rogāḥ koṣṭha-gāḥ kṛmayo vraṇāḥ
18.9cv yoni-śukra-gatā rogāḥ 18.9cv yoni-śukrāśayā rogāḥ
vātāsram ūrdhva-gaṃ raktaṃ mūtrāghātaḥ śakṛd-grahaḥ |
vāmyaś ca kuṣṭha-mehādyā na tu recyā nava-jvarī
18.10av vātāsṛg ūrdhva-gaṃ raktaṃ 18.10dv na tu recyo nava-jvarī
alpāgny-adho-ga-pittāsra-kṣata-pāyv-atisāriṇaḥ |
sa-śalyāsthāpita-krūra-koṣṭhāti-snigdha-śoṣiṇaḥ
18.11cv sa-śalyābhihata-krūra-
atha sādhāraṇe kāle snigdha-svinnaṃ yathā-vidhi |
śvo-vamyam utkliṣṭa-kaphaṃ matsya-māṣa-tilādibhiḥ
18.12dv matsya-māṃsa-tilādibhiḥ 18.12dv māṃsa-māṣa-tilādibhiḥ
niśāṃ suptaṃ su-jīrṇānnaṃ pūrvāhṇe kṛta-maṅgalam |
nir-annam īṣat-snigdhaṃ vā peyayā pīta-sarpiṣam
18.13av niśāṃ suptaṃ ca jīrṇānnaṃ
vṛddha-bālā-bala-klība-bhīrūn rogānurodhataḥ |
ā-kaṇṭhaṃ pāyitān madyaṃ kṣīram ikṣu-rasaṃ rasam
18.14cv ā-kaṇṭhaṃ pāyayen madyaṃ
yathā-vikāra-vihitāṃ madhu-saindhava-saṃyutām |
koṣṭhaṃ vibhajya bhaiṣajya-mātrāṃ mantrābhimantritām
brahma-dakṣāśvi-rudrendra-bhū-candrārkānilānalāḥ |
ṛṣayaḥ sauṣadhi-grāmā bhūta-saṃghāś ca pāntu vaḥ
rasāyanam ivarṣīṇām a-marāṇām ivāmṛtam |
sudhevottama-nāgānāṃ bhaiṣajyam idam astu te
18.17av rasāyanam ivarṣīṇāṃ 18.17bv devānām amṛtaṃ yathā
namo bhaga-vate bhaiṣajya-gurave vaiḍūrya-prabha-rājāya || 17+1 ||
tathā-gatāyārhate samyak-saṃbuddhāya || 17+2 ||
tad yathā || 17+3 ||
bhaiṣajye bhaiṣajye mahā-bhaiṣajye samudgate svāhā || 17+4 ||
18.17+4v bhaiṣajye bhaiṣajye mahā-bhaiṣajye bhaiṣajya-samudgate svāhā
18.17+4v bhaiṣajye mahā-bhaiṣajye samudgate svāhā
prāṅ-mukhaṃ pāyayet pīto muhūrtam anupālayet |
tan-manā jāta-hṛl-lāsa-prasekaś chardayet tataḥ
18.18av prāṅ-mukhaṃ pāyayet pītaṃ 18.18av prāṅ-mukhaṃ pāyayet pīte
18.18dv -prasekaṃ chardayet tataḥ
aṅgulībhyām an-āyasto nālena mṛdunātha-vā |
gala-tālv a-rujan vegān a-pravṛttān pravartayan
18.19dv nā-pravṛttān pravartayan 18.19dv nā-pravṛttān pravartayet 18.19dv
a-pravṛttān pravartayet
pravartayan pravṛttāṃś ca jānu-tulyāsane sthitaḥ |
ubhe pārśve lalāṭaṃ ca vamataś cāsya dhārayet
prapīḍayet tathā nābhiṃ pṛṣṭhaṃ ca pratilomataḥ |
kaphe tīkṣṇoṣṇa-kaṭukaiḥ pitte svādu-himair iti
vamet snigdhāmla-lavaṇaiḥ saṃsṛṣṭe marutā kaphe |
pittasya darśanaṃ yāvac chedo vā śleṣmaṇo bhavet
hīna-vegaḥ kaṇā-dhātrī-siddhārtha-lavaṇodakaiḥ |
vamet punaḥ punas tatra vegānām a-pravartanam
pravṛttiḥ sa-vibandhā vā kevalasyauṣadhasya vā |
a-yogas tena niṣṭhīva-kaṇḍū-koṭha-jvarādayaḥ
nir-vibandhaṃ pravartante kapha-pittānilāḥ kramāt |
samyag-yoge 'ti-yoge tu phena-candraka-rakta-vat
18.25dv phena-candrika-rakta-vat
manaḥ-prasādaḥ svāsthyaṃ cāvasthānaṃ ca svayaṃ bhavet |
vaiparītyam a-yogānāṃ na cāti-mahatī vyathā || 25.1+(1) ||
18.25.1+(1)av manaḥ-prasādaḥ svāsthyaṃ ca 18.25.1+(1)bv avasthānaṃ svayaṃ
bhavet
vamitaṃ kṣāma-tā dāhaḥ kaṇṭha-śoṣas tamo bhramaḥ |
ghorā vāyv-āmayā mṛtyur jīva-śoṇita-nirgamāt
samyag-yogena vamitaṃ kṣaṇam āśvāsya pāyayet |
dhūma-trayasyānya-tamaṃ snehācāram athādiśet
tataḥ sāyaṃ prabhāte vā kṣud-vān snātaḥ sukhāmbunā |
bhuñjāno rakta-śāly-annaṃ bhajet peyādikaṃ kramam
18.28cv purāṇa-rakta-śālīnām 18.28cv bhuñjāno 'nnam apekṣeta 18.28dv
a-sneha-lavaṇoṣaṇam
18.28dv peyādikam imaṃ kramam 18.28dv peyādikam imaṃ kramāt 18.28dv
peyādikam amuṃ kramam
peyāṃ vilepīm a-kṛtaṃ kṛtaṃ ca yūṣaṃ rasaṃ trīn ubhayaṃ tathaikam |
krameṇa seveta naro 'nna-kālān pradhāna-madhyāvara-śuddhi-śuddhaḥ
yathāṇur agnis tṛṇa-go-mayādyaiḥ saṃdhukṣyamāṇo bhavati krameṇa |
mahān sthiraḥ sarva-pacas tathaiva śuddhasya peyādibhir antarāgniḥ
18.30dv śuddhasya peyādibhir antar-agniḥ
jaghanya-madhya-pravare tu vegāś catvāra iṣṭā vamane ṣaḍ aṣṭau |
daśaiva te dvi-tri-guṇā vireke prasthas tathā syād dvi-catur-guṇaś ca
pittāvasānaṃ vamanaṃ virekād ardhaṃ kaphāntaṃ ca virekam āhuḥ |
dvi-trān sa-viṭkān apanīya vegān meyaṃ vireke vamane tu pītam
athainaṃ vāmitaṃ bhūyaḥ sneha-svedopapāditam |
śleṣma-kāle gate jñātvā koṣṭhaṃ samyag virecayet
bahu-pitto mṛduḥ koṣṭhaḥ kṣīreṇāpi viricyate |
prabhūta-mārutaḥ krūraḥ kṛcchrāc chyāmādikair api
kaṣāya-madhuraiḥ pitte virekaḥ kaṭukaiḥ kaphe |
snigdhoṣṇa-lavaṇair vāyāv a-pravṛttau tu pāyayet
uṣṇāmbu svedayed asya pāṇi-tāpena codaram |
utthāne 'lpe dine tasmin bhuktvānye-dyuḥ punaḥ pibet
a-dṛḍha-sneha-koṣṭhas tu pibed ūrdhvaṃ daśāhataḥ |
bhūyo 'py upaskṛta-tanuḥ sneha-svedair virecanam
yaugikaṃ samyag ālocya smaran pūrvam atikramam |
hṛt-kukṣy-a-śuddhir a-rucir utkleśaḥ śleṣma-pittayoḥ
18.38bv smaran pūrvam anukramam
kaṇḍū-vidāhaḥ piṭikāh pīnaso vāta-viḍ-grahaḥ |
a-yoga-lakṣaṇaṃ yogo vaiparītye yathoditāt
18.39av kaṇḍū-vidāhaḥ piṭikā
viṭ-pitta-kapha-vāteṣu niḥsṛteṣu kramāt sravet |
niḥ-śleṣma-pittam udakaṃ śvetaṃ kṛṣṇaṃ sa-lohitam
māṃsa-dhāvana-tulyaṃ vā medaḥ-khaṇḍābham eva vā |
guda-niḥsaraṇaṃ tṛṣṇā bhramo netra-praveśanam
18.41dv śramo netra-praveśanam
bhavanty ati-viriktasya tathāti-vamanāmayāḥ |
samyag-viriktam enaṃ ca vamanoktena yojayet
dhūma-varjyena vidhinā tato vamita-vān iva |
krameṇānnāni bhuñjāno bhajet prakṛti-bhojanam
manda-vahnim a-saṃśuddham a-kṣāmaṃ doṣa-dur-balam |
a-dṛṣṭa-jīrṇa-liṅgaṃ ca laṅghayet pīta-bheṣajam
sneha-svedauṣadhotkleśa-saṅgair iti na bādhyate |
saṃśodhanāsra-visrāva-sneha-yojana-laṅghanaiḥ
yāty agnir manda-tāṃ tasmāt kramaṃ peyādim ācaret |
srutālpa-pitta-śleṣmāṇaṃ madya-paṃ vāta-paittikam
peyāṃ na pāyayet teṣāṃ tarpaṇādi-kramo hitaḥ |
a-pakvaṃ vamanaṃ dośān pacyamānaṃ virecanam
18.47bv tarpaṇādiḥ kramo hitaḥ 18.47bv tarpaṇādiḥ kramo mataḥ 18.47bv
tarpaṇādi-kramo mataḥ
nirhared vamanasyātaḥ pākaṃ na pratipālayet |
dur-balo bahu-doṣaś ca doṣa-pākena yaḥ svayam
viricyate bhedanīyair bhojyais tam upapādayet |
dur-balaḥ śodhitaḥ pūrvam alpa-doṣaḥ kṛśo naraḥ
18.49bv bhojyais taṃ samupācaret
a-parijñāta-koṣṭhaś ca piben mṛdv alpam auṣadham |
varaṃ tad a-sakṛt-pītam anya-thā saṃśayāvaham
18.50av varaṃ tad a-sakṛt-pītaṃ 18.50bv nānya-thā saṃśayāvaham
hared bahūṃś calān doṣān alpān alpān punaḥ punaḥ |
dur-balasya mṛdu-dravyair alpān saṃśamayet tu tān
kleśayanti ciraṃ te hi hanyur vainam a-nirhṛtāḥ |
mandāgniṃ krūra-koṣṭhaṃ ca sa-kṣāra-lavaṇair ghṛtaiḥ
18.52bv hanyuś cainam a-nirhṛtāḥ
saṃdhukṣitāgniṃ vijita-kapha-vātaṃ ca śodhayet |
rūkṣa-bahv-anila-krūra-koṣṭha-vyāyāma-śīlinām
dīptāgnīnāṃ ca bhaiṣajyam a-virecyaiva jīryati |
tebhyo vastiṃ purā dadyāt tataḥ snigdhaṃ virecanam
18.54cv tebhyo vastiṃ puro dadyāt
śakṛn nirhṛtya vā kiñ-cit tīkṣṇābhiḥ phala-vartibhiḥ |
pravṛttaṃ hi malaṃ snigdho vireko nirharet sukham
viṣābhighāta-piṭikā-kuṣṭha-śopha-visarpiṇaḥ |
kāmalā-pāṇḍu-mehārtān nāti-snigdhān viśodhayet
18.56dv nāti-snigdhān virecayet
sarvān sneha-virekaiś ca rūkṣais tu sneha-bhāvitān |
karmaṇāṃ vamanādīnāṃ punar apy antare 'ntare
18.57bv rūkṣaiś ca sneha-bhāvitān
sneha-svedau prayuñjīta sneham ante balāya ca |
malo hi dehād utkleśya hriyate vāsaso yathā
sneha-svedais tathotkliṣṭaḥ śodhyate śodhanair malaḥ |
sneha-svedāv an-abhyasya kuryāt saṃśodhanaṃ tu yaḥ
Original text: Aṣṭāṅgahṛdayasūtra · Data entry R. P. Das R. E. Emmerick · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0