Language

ENहिગુ
Scripture Library

Aṣṭāṅgahṛdayasūtra · Chapter 18

18.1

Sūtrasthāna
kaphe vidadhyād vamanaṃ saṃyoge vā kapholbaṇe |
tad-vad virecanaṃ pitte viśeṣeṇa tu vāmayet

18.2

nava-jvarātisārādhaḥ-pittāsṛg-rāja-yakṣmiṇaḥ |
kuṣṭha-mehāpacī-granthi-ślīpadonmāda-kāsinaḥ

18.3

śvāsa-hṛl-lāsa-vīsarpa-stanya-doṣordhva-rogiṇaḥ |
a-vāmyā garbhiṇī rūkṣaḥ kṣudhito nitya-duḥkhitaḥ

18.4

18.3bv -stanya-rogordhva-rogiṇaḥ 18.3cv a-vāmyā garbhiṇī-rūkṣa- 18.3dv
-kṣudhitā nitya-duḥkhitāḥ
bāla-vṛddha-kṛśa-sthūla-hṛd-rogi-kṣata-dur-balāḥ |
prasakta-vamathu-plīha-timira-kṛmi-koṣṭhinaḥ

18.5

ūrdhva-pravṛtta-vāyv-asra-datta-vasti-hata-svarāḥ |
mūtrāghāty udarī gulmī dur-vamo 'ty-agnir arśasaḥ

18.6

18.5av ūrdhva-pravṛtta-vātāsra-
udāvarta-bhramāṣṭhīlā-pārśva-rug-vāta-rogiṇaḥ |
ṛte viṣa-garā-jīrṇa-viruddhābhyavahārataḥ

18.7

18.6av udāvarta-śramāṣṭhīlā-
prasakta-vamathoḥ pūrve prāyeṇāma-jvaro 'pi ca |
dhūmāntaiḥ karmabhir varjyāḥ sarvair eva tv a-jīrṇinaḥ

18.8

vireka-sādhyā gulmārśo-visphoṭa-vyaṅga-kāmalāḥ |
jīrṇa-jvarodara-gara-cchardi-plīha-halīmakāḥ

18.9

18.8cv jīrṇa-jvarodara-cchardi- 18.8dv -plīhānāha-halīmakāḥ 18.8dv
-plīha-pāṇḍu-halīmakāḥ
vidradhis timiraṃ kācaḥ syandaḥ pakvāśaya-vyathā |
yoni-śukrāśrayā rogāḥ koṣṭha-gāḥ kṛmayo vraṇāḥ

18.10

18.9cv yoni-śukra-gatā rogāḥ 18.9cv yoni-śukrāśayā rogāḥ
vātāsram ūrdhva-gaṃ raktaṃ mūtrāghātaḥ śakṛd-grahaḥ |
vāmyaś ca kuṣṭha-mehādyā na tu recyā nava-jvarī

18.11

18.10av vātāsṛg ūrdhva-gaṃ raktaṃ 18.10dv na tu recyo nava-jvarī
alpāgny-adho-ga-pittāsra-kṣata-pāyv-atisāriṇaḥ |
sa-śalyāsthāpita-krūra-koṣṭhāti-snigdha-śoṣiṇaḥ

18.12

18.11cv sa-śalyābhihata-krūra-
atha sādhāraṇe kāle snigdha-svinnaṃ yathā-vidhi |
śvo-vamyam utkliṣṭa-kaphaṃ matsya-māṣa-tilādibhiḥ

18.13

18.12dv matsya-māṃsa-tilādibhiḥ 18.12dv māṃsa-māṣa-tilādibhiḥ
niśāṃ suptaṃ su-jīrṇānnaṃ pūrvāhṇe kṛta-maṅgalam |
nir-annam īṣat-snigdhaṃ vā peyayā pīta-sarpiṣam

18.14

18.13av niśāṃ suptaṃ ca jīrṇānnaṃ
vṛddha-bālā-bala-klība-bhīrūn rogānurodhataḥ |
ā-kaṇṭhaṃ pāyitān madyaṃ kṣīram ikṣu-rasaṃ rasam

18.15

18.14cv ā-kaṇṭhaṃ pāyayen madyaṃ
yathā-vikāra-vihitāṃ madhu-saindhava-saṃyutām |
koṣṭhaṃ vibhajya bhaiṣajya-mātrāṃ mantrābhimantritām

18.16

brahma-dakṣāśvi-rudrendra-bhū-candrārkānilānalāḥ |
ṛṣayaḥ sauṣadhi-grāmā bhūta-saṃghāś ca pāntu vaḥ

18.17

rasāyanam ivarṣīṇām a-marāṇām ivāmṛtam |
sudhevottama-nāgānāṃ bhaiṣajyam idam astu te

18.18

18.17av rasāyanam ivarṣīṇāṃ 18.17bv devānām amṛtaṃ yathā
namo bhaga-vate bhaiṣajya-gurave vaiḍūrya-prabha-rājāya || 17+1 ||
tathā-gatāyārhate samyak-saṃbuddhāya || 17+2 ||
tad yathā || 17+3 ||
bhaiṣajye bhaiṣajye mahā-bhaiṣajye samudgate svāhā || 17+4 ||
18.17+4v bhaiṣajye bhaiṣajye mahā-bhaiṣajye bhaiṣajya-samudgate svāhā
18.17+4v bhaiṣajye mahā-bhaiṣajye samudgate svāhā
prāṅ-mukhaṃ pāyayet pīto muhūrtam anupālayet |
tan-manā jāta-hṛl-lāsa-prasekaś chardayet tataḥ

18.19

18.18av prāṅ-mukhaṃ pāyayet pītaṃ 18.18av prāṅ-mukhaṃ pāyayet pīte
18.18dv -prasekaṃ chardayet tataḥ
aṅgulībhyām an-āyasto nālena mṛdunātha-vā |
gala-tālv a-rujan vegān a-pravṛttān pravartayan

18.20

18.19dv nā-pravṛttān pravartayan 18.19dv nā-pravṛttān pravartayet 18.19dv
a-pravṛttān pravartayet
pravartayan pravṛttāṃś ca jānu-tulyāsane sthitaḥ |
ubhe pārśve lalāṭaṃ ca vamataś cāsya dhārayet

18.21

prapīḍayet tathā nābhiṃ pṛṣṭhaṃ ca pratilomataḥ |
kaphe tīkṣṇoṣṇa-kaṭukaiḥ pitte svādu-himair iti

18.22

vamet snigdhāmla-lavaṇaiḥ saṃsṛṣṭe marutā kaphe |
pittasya darśanaṃ yāvac chedo vā śleṣmaṇo bhavet

18.23

hīna-vegaḥ kaṇā-dhātrī-siddhārtha-lavaṇodakaiḥ |
vamet punaḥ punas tatra vegānām a-pravartanam

18.24

pravṛttiḥ sa-vibandhā vā kevalasyauṣadhasya vā |
a-yogas tena niṣṭhīva-kaṇḍū-koṭha-jvarādayaḥ

18.25

nir-vibandhaṃ pravartante kapha-pittānilāḥ kramāt |
samyag-yoge 'ti-yoge tu phena-candraka-rakta-vat

18.26

18.25dv phena-candrika-rakta-vat
manaḥ-prasādaḥ svāsthyaṃ cāvasthānaṃ ca svayaṃ bhavet |
vaiparītyam a-yogānāṃ na cāti-mahatī vyathā || 25.1+(1) ||
18.25.1+(1)av manaḥ-prasādaḥ svāsthyaṃ ca 18.25.1+(1)bv avasthānaṃ svayaṃ
bhavet
vamitaṃ kṣāma-tā dāhaḥ kaṇṭha-śoṣas tamo bhramaḥ |
ghorā vāyv-āmayā mṛtyur jīva-śoṇita-nirgamāt

18.27

samyag-yogena vamitaṃ kṣaṇam āśvāsya pāyayet |
dhūma-trayasyānya-tamaṃ snehācāram athādiśet

18.28

tataḥ sāyaṃ prabhāte vā kṣud-vān snātaḥ sukhāmbunā |
bhuñjāno rakta-śāly-annaṃ bhajet peyādikaṃ kramam

18.29

18.28cv purāṇa-rakta-śālīnām 18.28cv bhuñjāno 'nnam apekṣeta 18.28dv
a-sneha-lavaṇoṣaṇam
18.28dv peyādikam imaṃ kramam 18.28dv peyādikam imaṃ kramāt 18.28dv
peyādikam amuṃ kramam
peyāṃ vilepīm a-kṛtaṃ kṛtaṃ ca yūṣaṃ rasaṃ trīn ubhayaṃ tathaikam |
krameṇa seveta naro 'nna-kālān pradhāna-madhyāvara-śuddhi-śuddhaḥ

18.30

yathāṇur agnis tṛṇa-go-mayādyaiḥ saṃdhukṣyamāṇo bhavati krameṇa |
mahān sthiraḥ sarva-pacas tathaiva śuddhasya peyādibhir antarāgniḥ

18.31

18.30dv śuddhasya peyādibhir antar-agniḥ
jaghanya-madhya-pravare tu vegāś catvāra iṣṭā vamane ṣaḍ aṣṭau |
daśaiva te dvi-tri-guṇā vireke prasthas tathā syād dvi-catur-guṇaś ca

18.32

pittāvasānaṃ vamanaṃ virekād ardhaṃ kaphāntaṃ ca virekam āhuḥ |
dvi-trān sa-viṭkān apanīya vegān meyaṃ vireke vamane tu pītam

18.33

athainaṃ vāmitaṃ bhūyaḥ sneha-svedopapāditam |
śleṣma-kāle gate jñātvā koṣṭhaṃ samyag virecayet

18.34

bahu-pitto mṛduḥ koṣṭhaḥ kṣīreṇāpi viricyate |
prabhūta-mārutaḥ krūraḥ kṛcchrāc chyāmādikair api

18.35

kaṣāya-madhuraiḥ pitte virekaḥ kaṭukaiḥ kaphe |
snigdhoṣṇa-lavaṇair vāyāv a-pravṛttau tu pāyayet

18.36

uṣṇāmbu svedayed asya pāṇi-tāpena codaram |
utthāne 'lpe dine tasmin bhuktvānye-dyuḥ punaḥ pibet

18.37

a-dṛḍha-sneha-koṣṭhas tu pibed ūrdhvaṃ daśāhataḥ |
bhūyo 'py upaskṛta-tanuḥ sneha-svedair virecanam

18.38

yaugikaṃ samyag ālocya smaran pūrvam atikramam |
hṛt-kukṣy-a-śuddhir a-rucir utkleśaḥ śleṣma-pittayoḥ

18.39

18.38bv smaran pūrvam anukramam
kaṇḍū-vidāhaḥ piṭikāh pīnaso vāta-viḍ-grahaḥ |
a-yoga-lakṣaṇaṃ yogo vaiparītye yathoditāt

18.40

18.39av kaṇḍū-vidāhaḥ piṭikā
viṭ-pitta-kapha-vāteṣu niḥsṛteṣu kramāt sravet |
niḥ-śleṣma-pittam udakaṃ śvetaṃ kṛṣṇaṃ sa-lohitam

18.41

māṃsa-dhāvana-tulyaṃ vā medaḥ-khaṇḍābham eva vā |
guda-niḥsaraṇaṃ tṛṣṇā bhramo netra-praveśanam

18.42

18.41dv śramo netra-praveśanam
bhavanty ati-viriktasya tathāti-vamanāmayāḥ |
samyag-viriktam enaṃ ca vamanoktena yojayet

18.43

dhūma-varjyena vidhinā tato vamita-vān iva |
krameṇānnāni bhuñjāno bhajet prakṛti-bhojanam

18.44

manda-vahnim a-saṃśuddham a-kṣāmaṃ doṣa-dur-balam |
a-dṛṣṭa-jīrṇa-liṅgaṃ ca laṅghayet pīta-bheṣajam

18.45

sneha-svedauṣadhotkleśa-saṅgair iti na bādhyate |
saṃśodhanāsra-visrāva-sneha-yojana-laṅghanaiḥ

18.46

yāty agnir manda-tāṃ tasmāt kramaṃ peyādim ācaret |
srutālpa-pitta-śleṣmāṇaṃ madya-paṃ vāta-paittikam

18.47

peyāṃ na pāyayet teṣāṃ tarpaṇādi-kramo hitaḥ |
a-pakvaṃ vamanaṃ dośān pacyamānaṃ virecanam

18.48

18.47bv tarpaṇādiḥ kramo hitaḥ 18.47bv tarpaṇādiḥ kramo mataḥ 18.47bv
tarpaṇādi-kramo mataḥ
nirhared vamanasyātaḥ pākaṃ na pratipālayet |
dur-balo bahu-doṣaś ca doṣa-pākena yaḥ svayam

18.49

viricyate bhedanīyair bhojyais tam upapādayet |
dur-balaḥ śodhitaḥ pūrvam alpa-doṣaḥ kṛśo naraḥ

18.50

18.49bv bhojyais taṃ samupācaret
a-parijñāta-koṣṭhaś ca piben mṛdv alpam auṣadham |
varaṃ tad a-sakṛt-pītam anya-thā saṃśayāvaham

18.51

18.50av varaṃ tad a-sakṛt-pītaṃ 18.50bv nānya-thā saṃśayāvaham
hared bahūṃś calān doṣān alpān alpān punaḥ punaḥ |
dur-balasya mṛdu-dravyair alpān saṃśamayet tu tān

18.52

kleśayanti ciraṃ te hi hanyur vainam a-nirhṛtāḥ |
mandāgniṃ krūra-koṣṭhaṃ ca sa-kṣāra-lavaṇair ghṛtaiḥ

18.53

18.52bv hanyuś cainam a-nirhṛtāḥ
saṃdhukṣitāgniṃ vijita-kapha-vātaṃ ca śodhayet |
rūkṣa-bahv-anila-krūra-koṣṭha-vyāyāma-śīlinām

18.54

dīptāgnīnāṃ ca bhaiṣajyam a-virecyaiva jīryati |
tebhyo vastiṃ purā dadyāt tataḥ snigdhaṃ virecanam

18.55

18.54cv tebhyo vastiṃ puro dadyāt
śakṛn nirhṛtya vā kiñ-cit tīkṣṇābhiḥ phala-vartibhiḥ |
pravṛttaṃ hi malaṃ snigdho vireko nirharet sukham

18.56

viṣābhighāta-piṭikā-kuṣṭha-śopha-visarpiṇaḥ |
kāmalā-pāṇḍu-mehārtān nāti-snigdhān viśodhayet

18.57

18.56dv nāti-snigdhān virecayet
sarvān sneha-virekaiś ca rūkṣais tu sneha-bhāvitān |
karmaṇāṃ vamanādīnāṃ punar apy antare 'ntare

18.58

18.57bv rūkṣaiś ca sneha-bhāvitān
sneha-svedau prayuñjīta sneham ante balāya ca |
malo hi dehād utkleśya hriyate vāsaso yathā

18.59

sneha-svedais tathotkliṣṭaḥ śodhyate śodhanair malaḥ |
sneha-svedāv an-abhyasya kuryāt saṃśodhanaṃ tu yaḥ

Original text: Aṣṭāṅgahṛdayasūtra · Data entry R. P. Das R. E. Emmerick · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0

Esc