Language

ENहिગુ
Scripture Library

Aṣṭāṅgahṛdayasūtra · Chapter 19

19.1

18.59av sneha-svedais tathotkleśya 18.59bv hriyate śodhanair malaḥ
dāru śuṣkam ivān-āme śarīraṃ tasya dīryate || 59ū̆ab ||
buddhi-prasādaṃ balam indriyāṇāṃ dhātu-sthira-tvaṃ jvalanasya dīptim |
cirāc ca pākaṃ vayasaḥ karoti saṃśodhanaṃ samyag-upāsyamānam || 60ū̆ ||
18.60ū̆av buddheḥ prasādaṃ balam indriyāṇāṃ 18.60ū̆bv dhātoḥ sthira-tvaṃ
jvalanasya dīptim
Sūtrasthāna
vātolbaṇeṣu doṣeṣu vāte vā vastir iṣyate |
upakramāṇāṃ sarveṣāṃ so 'graṇīs tri-vidhas tu saḥ

19.2

19.1dv so 'graṇīs tri-vidhaś ca saḥ
nirūho 'nvāsanaṃ vastir uttaras tena sādhayet |
gulmānāha-khuḍa-plīha-śuddhātīsāra-śūlinaḥ

19.3

jīrṇa-jvara-pratiśyāya-śukrānila-mala-grahān |
vardhmāśmarī-rajo-nāśān dāruṇāṃś cānilāmayān

19.4

an-āsthāpyās tv ati-snigdhaḥ kṣatorasko bhṛśaṃ kṛśaḥ |
āmātīsārī vami-mān saṃśuddho datta-nāvanaḥ

19.5

śvāsa-kāsa-prasekārśo-hidhmādhmānālpa-vahnayaḥ |
śūna-pāyuḥ kṛtāhāro baddha-cchidrodakodarī

19.6

19.5dv baddha-cchidra-dakodarī
kuṣṭhī ca madhu-mehī ca māsān sapta ca garbhiṇī |
āsthāpyā eva cānvāsyā viśeṣād ati-vahnayaḥ

19.7

rūkṣāḥ kevala-vātārtā nānuvāsyās ta eva ca |
ye 'n-āsthāpyās tathā pāṇḍu-kāmalā-meha-pīnasāḥ

19.8

nir-anna-plīha-viḍ-bhedi-guru-koṣṭha-kaphodarāḥ |
abhiṣyandi-bhṛśa-sthūla-kṛmi-koṣṭhāḍhya-mārutāḥ

19.9

19.8bv -guru-koṣṭhaḥ kaphodarī 19.8cv abhiṣyandi-kṛśa-sthūla-
pīte viṣe gare 'pacyāṃ ślīpadī gala-gaṇḍa-vān |
tayos tu netraṃ hemādi-dhātu-dārv-asthi-veṇu-jam

19.10

go-pucchākāram a-cchidraṃ ślakṣṇarju guṭikā-mukham |
ūne 'bde pañca pūrṇe 'sminn ā-saptabhyo 'ṅgulāni ṣaṭ

19.11

saptame sapta tāny aṣṭau dvā-daśe ṣo-ḍaśe nava |
dvā-daśaiva paraṃ viṃśād vīkṣya varṣāntareṣu ca

19.12

vayo-bala-śarīrāṇi pramāṇam abhivardhayet |
svāṅguṣṭhena samaṃ mūle sthaulyenāgre kaniṣṭhayā

19.13

pūrṇe 'bde 'ṅgulam ādāya tad-ardhārdha-pravardhitam |
try-aṅgulaṃ paramaṃ chidraṃ mūle 'gre vahate tu yat

19.14

mudgaṃ māṣaṃ kalāyaṃ ca klinnaṃ karkandhukaṃ kramāt |
mūla-cchidra-pramāṇena prānte ghaṭita-karṇikam

19.15

vartyāgre pihitaṃ mūle yathā-svaṃ dvy-aṅgulāntaram |
karṇikā-dvitayaṃ netre kuryāt tatra ca yojayet

19.16

19.15bv yathā-svaṃ dvy-aṅgulāntare 19.15dv kuryāt tatra prayojayet 19.15dv
kuryāt tatra tu yojayet
ajāvi-mahiṣādīnāṃ vastiṃ su-mṛditaṃ dṛḍham |
kaṣāya-raktaṃ niś-chidra-granthi-gandha-siraṃ tanum

19.17

19.16av go-'jāvi-mahiṣādīnāṃ
grathitaṃ sādhu sūtreṇa sukha-saṃsthāpya-bheṣajam |
vasty-a-bhāve 'ṅka-pādaṃ vā nyased vāso 'tha-vā ghanam

19.18

19.17av granthitaṃ sādhu sūtreṇa
nirūha-mātrā prathame prakuñco vatsare param |
prakuñca-vṛddhiḥ praty-abdaṃ yāvat ṣaṭ prasṛtās tataḥ

19.19

19.18bv prakuñco vatsarāt param
prasṛtaṃ vardhayed ūrdhvaṃ dvā-daśāṣṭā-daśasya tu |
ā-saptater idaṃ mānaṃ daśaiva prasṛtāḥ param

19.20

19.19bv dvā-daśāṣṭā-daśasya ca
yathā-yathaṃ nirūhasya pādo mātrānuvāsane |
āsthāpyaṃ snehitaṃ svinnaṃ śuddhaṃ labdha-balaṃ punaḥ

19.21

anvāsanārhaṃ vijñāya pūrvam evānuvāsayet |
śīte vasante ca divā rātrau ke-cit tato 'nya-dā

19.22

19.21dv rātrau ke-cit tato 'nya-thā
abhyakta-snātam ucitāt pāda-hīnaṃ hitaṃ laghu |
a-snigdha-rūkṣam aśitaṃ sānu-pānaṃ dravādi ca

19.23

19.22dv sānu-pānaṃ dravādi vā
kṛta-caṅkramaṇaṃ mukta-viṇ-mūtraṃ śayane sukhe |
nāty-ucchrite na coc-chīrṣe saṃviṣṭaṃ vāma-pārśvataḥ

19.24

saṃkocya dakṣiṇaṃ sakthi prasārya ca tato 'param |
athāsya netraṃ praṇayet snigdhe snigdha-mukhaṃ gude

19.25

19.24dv snigdhaṃ snigdha-mukhe gude
ucchvāsya vaster vadane baddhe hastam a-kampayan |
pṛṣṭha-vaṃśaṃ prati tato nāti-druta-vilambitam

19.26

nāti-vegaṃ na vā mandaṃ sakṛd eva prapīḍayet |
sāvaśeṣaṃ ca kurvīta vāyuḥ śeṣe hi tiṣṭhati

19.27

19.26cv sāvaśeṣaṃ prakurvīta
datte tūttāna-dehasya pāṇinā tāḍayet sphijau |
tat-pārṣṇibhyāṃ tathā śayyāṃ pādataś ca trir utkṣipet

19.28

tataḥ prasāritāṅgasya sopadhānasya pārṣṇike |
āhanyān muṣṭināṅgaṃ ca snehenābhyajya mardayet

19.29

vedanārtam iti sneho na hi śīghraṃ nivartate |
yojyaḥ śīghraṃ nivṛtte 'nyaḥ sneho '-tiṣṭhann a-kārya-kṛt

19.30

dīptāgniṃ tv āgata-snehaṃ sāyāhne bhojayel laghu |
nivṛtti-kālaḥ paramas trayo yāmas tataḥ param

19.31

aho-rātram upekṣeta parataḥ phala-vartibhiḥ |
tīkṣṇair vā vastibhiḥ kuryād yatnaṃ sneha-nivṛttaye

19.32

ati-raukṣyād an-āgacchan na cej jāḍyādi-doṣa-kṛt |
upekṣetaiva hi tato 'dhyuṣitaś ca niśāṃ pibet

19.33

prātar nāgara-dhānyāmbhaḥ koṣṇaṃ kevalam eva vā |
anvāsayet tṛtīye 'hni pañcame vā punaś ca tam

19.34

yathā vā sneha-paktiḥ syād ato 'ty-ulbaṇa-mārutān |
vyāyāma-nityān dīptāgnīn rūkṣāṃś ca prati-vāsaram

19.35

ādhmāna-saṃkoca-purīṣa-bandha-kṣīṇendriya-tvā-ruci-bhaṅga-śūlāḥ |
pāṅgulya-śākhāśrita-vāta-bhagna-bandhāś ca sādhyā hy anuvāsanena || 34+1 ||
19.34+1dv -vātāś ca sādhyā hy anuvāsanena
iti snehais tri-caturaiḥ snigdhe sroto-viśuddhaye |
nirūhaṃ śodhanaṃ yuñjyād a-snigdhe snehanaṃ tanoḥ

19.36

pañcame 'tha tṛtīye vā divase sādhake śubhe |
madhyāhne kiñ-cid-āvṛtte prayukte bali-maṅgale

19.37

abhyakta-sveditotsṛṣṭa-malaṃ nāti-bubhukṣitam |
avekṣya puruṣaṃ doṣa-bheṣajādīni cādarāt

19.38

19.37cv avetya puruṣaṃ doṣa-
vastiṃ prakalpayed vaidyas tad-vidyair bahubhiḥ saha |
kvāthayed viṃśati-palaṃ dravyasyāṣṭau phalāni ca

19.39

19.38bv tad-vedyair bahubhiḥ saha 19.38bv tad-vidhair bahubhiḥ saha
tataḥ kvāthāc caturthāṃśaṃ snehaṃ vāte prakalpayet |
pitte svasthe ca ṣaṣṭhāṃśam aṣṭamāṃśaṃ kaphe 'dhike

19.40

19.39bv snehaṃ vāte 'nu kalpayet 19.39bv snehaṃ vāte tu kalpayet
sarva-tra cāṣṭamaṃ bhāgaṃ kalkād bhavati vā yathā |
nāty-accha-sāndra-tā vasteḥ pala-mātraṃ guḍasya ca

19.41

madhu-paṭv-ādi-śeṣaṃ ca yuktyā sarvaṃ tad ekataḥ |
uṣṇāmbu-kumbhī-bāṣpeṇa taptaṃ khaja-samāhatam

19.42

prakṣipya vastau praṇayet pāyau nāty-uṣṇa-śītalam |
nāti-snigdhaṃ na vā rūkṣaṃ nāti-tīkṣṇaṃ na vā mṛdu

19.43

nāty-accha-sāndraṃ nonāti-mātraṃ nā-paṭu nāti ca |
lavaṇaṃ tad-vad amlaṃ ca paṭhanty anye tu tad-vidaḥ

19.44

19.43dv vadanty anye tu tad-vidaḥ
mātrāṃ tri-palikāṃ kuryāt sneha-mākṣikayoḥ pṛthak |
karṣārdhaṃ māṇimanthasya svasthe kalka-pala-dvayam

19.45

sarva-dravāṇāṃ śeṣāṇāṃ palāni daśa kalpayet |
mākṣikaṃ lavaṇaṃ snehaṃ kalkaṃ kvātham iti kramāt

19.46

āvapeta nirūhāṇām eṣa saṃyojane vidhiḥ |
uttāno datta-mātre tu nirūhe tan-manā bhavet

19.47

kṛtopadhānaḥ sañjāta-vegaś cotkaṭakaḥ sṛjet |
āgatau paramaḥ kālo muhūrto mṛtyave param

19.48

19.47bv -vegaś cotkaṭukaḥ sṛjet 19.47bv -vegaś cotkuṭakaḥ sṛjet 19.47dv
muhūrto mṛtyave paraḥ
tatrānulomikaṃ sneha-kṣāra-mūtrāmla-kalpitam |
tvaritaṃ snigdha-tīkṣṇoṣṇaṃ vastim anyaṃ prapīḍayet

19.49

19.48av tatrānulomika-sneha-
vidadyāt phala-vartiṃ vā svedanottrāsanādi ca |
svayam eva nivṛtte tu dvitīyo vastir iṣyate

19.50

19.49bv svedanotrāsanādi vā
tṛtīyo 'pi caturtho 'pi yāvad vā su-nirūḍha-tā |
virikta-vac ca yogādīn vidyād yoge tu bhojayet

19.51

19.50bv yāvad vā su-nirūha-tā 19.50dv vidyād yoge tu yojayet
koṣṇena vāriṇā snātaṃ tanu-dhanva-rasaudanam |
vikārā ye nirūḍhasya bhavanti pracalair malaiḥ

19.52

19.51av koṣṇena vāriṇā snānaṃ 19.51cv vikārā ye nirūhasya
te sukhoṣṇāmbu-siktasya yānti bhukta-vataḥ śamam |
atha vātārditaṃ bhūyaḥ sadya evānuvāsayet

19.53

samyag-dhīnāti-yogāś ca tasya syuḥ sneha-pīta-vat |
kiñ-cit-kālaṃ sthito yaś ca sa-purīṣo nivartate

19.54

19.53cv kiñ-cit-kālaṃ sthito yasya
sānulomānilaḥ snehas tat siddham anuvāsanam |
ekaṃ trīn vā balāse tu sneha-vastīn prakalpayet

19.55

19.54dv sneha-vastīn prayojayet
pañca vā sapta vā pitte navaikā-daśa vānile |
punas tato 'py a-yugmāṃs tu punar āsthāpanaṃ tataḥ

19.56

kapha-pittānileṣv annaṃ yūṣa-kṣīra-rasaiḥ kramāt |
vāta-ghnauṣadha-niḥkvātha-trivṛtā-saindhavair yutaḥ

19.57

vastir eko 'nile snigdhaḥ svādv-amloṣṇo rasānvitaḥ |
nyagrodhādi-gaṇa-kvātha-padmakādi-sitā-yutau

19.58

19.57bv svādv-amloṣṇa-rasānvitaḥ
pitte svādu-himau sājya-kṣīrekṣu-rasa-mākṣikau |
āragvadhādi-niḥkvātha-vatsakādi-yutās trayaḥ

19.59

rūkṣāḥ sa-kṣaudra-go-mūtrās tīkṣṇoṣṇa-kaṭukāḥ kaphe |
trayas te saṃnipāte 'pi doṣān ghnanti yataḥ kramāt

19.60

19.59cv trayaś ca saṃnipāte 'pi
tribhyaḥ paraṃ vastim ato necchanty anye cikitsakāḥ |
na hi doṣaś caturtho 'sti punar dīyeta yaṃ prati

19.61

19.60av nācārya-carakasyāto 19.60bv vastis tribhyaḥ paraṃ mataḥ
utkleśanaṃ śuddhi-karaṃ doṣāṇāṃ śamanaṃ kramāt |
tri-dhaiva kalpayed vastim ity anye 'pi pracakṣate

19.62

19.61cv tri-dhaivaṃ kalpayed vastim
doṣauṣadhādi-balataḥ sarvam etat pramāṇayet |
samyaṅ-nirūḍha-liṅgaṃ tu nā-saṃbhāvya nivartayet

19.63

prāk sneha ekaḥ pañcānte dvā-daśāsthāpanāni ca |
sānvāsanāni karmaivaṃ vastayas triṃśad īritāḥ

19.64

kālaḥ pañca-daśaiko 'tra prāk sneho 'nte trayas tathā |
ṣaṭ pañca-vasty-antaritā yogo 'ṣṭau vastayo 'tra tu

19.65

trayo nirūhāḥ snehāś ca snehāv ādy-antayor ubhau |
sneha-vastiṃ nirūhaṃ vā naikam evātiśīlayet

19.66

utkleśāgni-vadhau snehān nirūhān maruto bhayam |
tasmān nirūḍhaḥ snehyaḥ syān nirūhyaś cānuvāsitaḥ

19.67

sneha-śodhana-yuktyaivaṃ vasti-karma tri-doṣa-jit |
hrasvayā sneha-pānasya mātrayā yojitaḥ samaḥ

19.68

mātrā-vastiḥ smṛtaḥ snehaḥ śīlanīyaḥ sadā ca saḥ |
bāla-vṛddhādhva-bhāra-strī-vyāyāmāsakta-cintakaiḥ

19.69

19.68cv bāla-vṛddhādhva-bhāṣya-strī-
vāta-bhagnā-balālpāgni-nṛpeśvara-sukhātmabhiḥ |
doṣa-ghno niṣ-parīhāro balyaḥ sṛṣṭa-malaḥ sukhaḥ

19.70

19.69bv -nṛpaiśvarya-sukhātmabhiḥ
vastau rogeṣu nārīṇāṃ yoni-garbhāśayeṣu ca |
dvi-trāsthāpana-śuddhebhyo vidadhyād vastim uttaram

19.71

āturāṅgula-mānena tan-netraṃ dvā-daśāṅgulam |
vṛttaṃ go-puccha-van mūla-madyayoḥ kṛta-karṇikam

19.72

siddhārthaka-praveśāgraṃ ślakṣṇaṃ hemādi-saṃbhavam |
kundāśvamāra-sumanaḥ-puṣpa-vṛntopamaṃ dṛḍham

19.73

tasya vastir mṛdu-laghur mātrā śuktir vikalpya vā |
atha snātāśītasyāsya sneha-vasti-vidhānataḥ

19.74

19.73bv mātrā śuktir vikalpya ca 19.73bv mātrā śuktiḥ prakalpya vā
ṛjoḥ sukhopaviṣṭasya pīṭhe jānu-same mṛdau |
hṛṣṭe meḍhre sthite carjau śanaiḥ sroto-viśuddhaye

19.75

sūkṣmāṃ śalākāṃ praṇayet tayā śuddhe anu-sevani |
ā-mehanāntaṃ netraṃ ca niṣ-kampaṃ guda-vat tataḥ

19.76

19.75bv tayā śuddhe anu-sevanīm
pīḍite 'ntar-gate snehe sneha-vasti-kramo hitaḥ |
vastīn anena vidhinā dadyāt trīṃś caturo 'pi vā

19.77

19.76av pīḍite 'nugate snehe
anuvāsana-vac cheṣaṃ sarvam evāsya cintayet |
strīṇām ārtava-kāle tu yonir gṛhṇāty apāvṛteḥ

19.78

vidadhīta tadā tasmād an-ṛtāv api cātyaye |
yoni-vibhraṃśa-śūleṣu yoni-vyāpady asṛg-dare

19.79

netraṃ daśāṅgulaṃ mudga-praveśaṃ catur-aṅgulam |
apatya-mārge yojyaṃ syād dvy-aṅgulaṃ mūtra-vartmani

19.80

mūtra-kṛcchra-vikāreṣu bālānāṃ tv ekam aṅgulam |
prakuñco madhyamā mātrā bālānāṃ śuktir eva tu

19.81

uttānāyāḥ śayānāyāḥ samyak saṃkocya sakthinī |
ūrdhva-jānvās tri-caturān aho-rātreṇa yojayet

19.82

vastīṃs tri-rātram evaṃ ca sneha-mātrāṃ vivardhayan |
try-aham eva ca viśramya praṇidadhyāt punas try-aham

19.83

19.82bv sneha-mātrāṃ vivardhayet
pakṣād vireko vamite tataḥ pakṣān nirūhaṇam |
sadyo nirūḍhaś cānvāsyaḥ sapta-rātrād virecitaḥ

19.84

yathā kusumbhādi-yutāt toyād rāgaṃ haret paṭaḥ |
tathā dravī-kṛtād dehād vastir nirharate malān

19.85

śākhā-gatāḥ koṣṭha-gatāś ca rogā marmordhva-sarvāvayavāṅga-jāś ca |
ye santi teṣāṃ na tu kaś-cid anyo vāyoḥ paraṃ janmani hetur asti

19.86

19.85cv ye santi teṣāṃ na hi kaś-cid anyo
viṭ-śleṣma-pittādi-maloccayānāṃ vikṣepa-saṃhāra-karaḥ sa yasmāt |
tasyāti-vṛddhasya śamāya nānyad vaster vinā bheṣajam asti kiñ-cit

19.87

19.86av viṭ-śleṣma-pittādi-malācayānāṃ 19.86av viṭ-śleṣma-pittādi-malāśayānāṃ
19.86av viṇ-mūtra-pittādi-malāśayānāṃ 19.86bv vikṣepa-saṃhāra-karo hi vāyuḥ
19.86dv vasteḥ samaṃ bheṣajam asti yasmāt
tasmāc cikitsārdha iti pradiṣṭaḥ kṛtsnā cikitsāpi ca vastir ekaiḥ |
tathā nijāgantu-vikāra-kāri-raktauṣadha-tvena sirā-vyadho 'pi

Original text: Aṣṭāṅgahṛdayasūtra · Data entry R. P. Das R. E. Emmerick · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0

Esc