Aṣṭāṅgahṛdayasūtra · Chapter 19
18.59av sneha-svedais tathotkleśya 18.59bv hriyate śodhanair malaḥ
dāru śuṣkam ivān-āme śarīraṃ tasya dīryate || 59ū̆ab ||
buddhi-prasādaṃ balam indriyāṇāṃ dhātu-sthira-tvaṃ jvalanasya dīptim |
cirāc ca pākaṃ vayasaḥ karoti saṃśodhanaṃ samyag-upāsyamānam || 60ū̆ ||
18.60ū̆av buddheḥ prasādaṃ balam indriyāṇāṃ 18.60ū̆bv dhātoḥ sthira-tvaṃ
jvalanasya dīptim
Sūtrasthāna
vātolbaṇeṣu doṣeṣu vāte vā vastir iṣyate |
upakramāṇāṃ sarveṣāṃ so 'graṇīs tri-vidhas tu saḥ
19.1dv so 'graṇīs tri-vidhaś ca saḥ
nirūho 'nvāsanaṃ vastir uttaras tena sādhayet |
gulmānāha-khuḍa-plīha-śuddhātīsāra-śūlinaḥ
jīrṇa-jvara-pratiśyāya-śukrānila-mala-grahān |
vardhmāśmarī-rajo-nāśān dāruṇāṃś cānilāmayān
an-āsthāpyās tv ati-snigdhaḥ kṣatorasko bhṛśaṃ kṛśaḥ |
āmātīsārī vami-mān saṃśuddho datta-nāvanaḥ
śvāsa-kāsa-prasekārśo-hidhmādhmānālpa-vahnayaḥ |
śūna-pāyuḥ kṛtāhāro baddha-cchidrodakodarī
19.5dv baddha-cchidra-dakodarī
kuṣṭhī ca madhu-mehī ca māsān sapta ca garbhiṇī |
āsthāpyā eva cānvāsyā viśeṣād ati-vahnayaḥ
rūkṣāḥ kevala-vātārtā nānuvāsyās ta eva ca |
ye 'n-āsthāpyās tathā pāṇḍu-kāmalā-meha-pīnasāḥ
nir-anna-plīha-viḍ-bhedi-guru-koṣṭha-kaphodarāḥ |
abhiṣyandi-bhṛśa-sthūla-kṛmi-koṣṭhāḍhya-mārutāḥ
19.8bv -guru-koṣṭhaḥ kaphodarī 19.8cv abhiṣyandi-kṛśa-sthūla-
pīte viṣe gare 'pacyāṃ ślīpadī gala-gaṇḍa-vān |
tayos tu netraṃ hemādi-dhātu-dārv-asthi-veṇu-jam
go-pucchākāram a-cchidraṃ ślakṣṇarju guṭikā-mukham |
ūne 'bde pañca pūrṇe 'sminn ā-saptabhyo 'ṅgulāni ṣaṭ
saptame sapta tāny aṣṭau dvā-daśe ṣo-ḍaśe nava |
dvā-daśaiva paraṃ viṃśād vīkṣya varṣāntareṣu ca
vayo-bala-śarīrāṇi pramāṇam abhivardhayet |
svāṅguṣṭhena samaṃ mūle sthaulyenāgre kaniṣṭhayā
pūrṇe 'bde 'ṅgulam ādāya tad-ardhārdha-pravardhitam |
try-aṅgulaṃ paramaṃ chidraṃ mūle 'gre vahate tu yat
mudgaṃ māṣaṃ kalāyaṃ ca klinnaṃ karkandhukaṃ kramāt |
mūla-cchidra-pramāṇena prānte ghaṭita-karṇikam
vartyāgre pihitaṃ mūle yathā-svaṃ dvy-aṅgulāntaram |
karṇikā-dvitayaṃ netre kuryāt tatra ca yojayet
19.15bv yathā-svaṃ dvy-aṅgulāntare 19.15dv kuryāt tatra prayojayet 19.15dv
kuryāt tatra tu yojayet
ajāvi-mahiṣādīnāṃ vastiṃ su-mṛditaṃ dṛḍham |
kaṣāya-raktaṃ niś-chidra-granthi-gandha-siraṃ tanum
19.16av go-'jāvi-mahiṣādīnāṃ
grathitaṃ sādhu sūtreṇa sukha-saṃsthāpya-bheṣajam |
vasty-a-bhāve 'ṅka-pādaṃ vā nyased vāso 'tha-vā ghanam
19.17av granthitaṃ sādhu sūtreṇa
nirūha-mātrā prathame prakuñco vatsare param |
prakuñca-vṛddhiḥ praty-abdaṃ yāvat ṣaṭ prasṛtās tataḥ
19.18bv prakuñco vatsarāt param
prasṛtaṃ vardhayed ūrdhvaṃ dvā-daśāṣṭā-daśasya tu |
ā-saptater idaṃ mānaṃ daśaiva prasṛtāḥ param
19.19bv dvā-daśāṣṭā-daśasya ca
yathā-yathaṃ nirūhasya pādo mātrānuvāsane |
āsthāpyaṃ snehitaṃ svinnaṃ śuddhaṃ labdha-balaṃ punaḥ
anvāsanārhaṃ vijñāya pūrvam evānuvāsayet |
śīte vasante ca divā rātrau ke-cit tato 'nya-dā
19.21dv rātrau ke-cit tato 'nya-thā
abhyakta-snātam ucitāt pāda-hīnaṃ hitaṃ laghu |
a-snigdha-rūkṣam aśitaṃ sānu-pānaṃ dravādi ca
19.22dv sānu-pānaṃ dravādi vā
kṛta-caṅkramaṇaṃ mukta-viṇ-mūtraṃ śayane sukhe |
nāty-ucchrite na coc-chīrṣe saṃviṣṭaṃ vāma-pārśvataḥ
saṃkocya dakṣiṇaṃ sakthi prasārya ca tato 'param |
athāsya netraṃ praṇayet snigdhe snigdha-mukhaṃ gude
19.24dv snigdhaṃ snigdha-mukhe gude
ucchvāsya vaster vadane baddhe hastam a-kampayan |
pṛṣṭha-vaṃśaṃ prati tato nāti-druta-vilambitam
nāti-vegaṃ na vā mandaṃ sakṛd eva prapīḍayet |
sāvaśeṣaṃ ca kurvīta vāyuḥ śeṣe hi tiṣṭhati
19.26cv sāvaśeṣaṃ prakurvīta
datte tūttāna-dehasya pāṇinā tāḍayet sphijau |
tat-pārṣṇibhyāṃ tathā śayyāṃ pādataś ca trir utkṣipet
tataḥ prasāritāṅgasya sopadhānasya pārṣṇike |
āhanyān muṣṭināṅgaṃ ca snehenābhyajya mardayet
vedanārtam iti sneho na hi śīghraṃ nivartate |
yojyaḥ śīghraṃ nivṛtte 'nyaḥ sneho '-tiṣṭhann a-kārya-kṛt
dīptāgniṃ tv āgata-snehaṃ sāyāhne bhojayel laghu |
nivṛtti-kālaḥ paramas trayo yāmas tataḥ param
aho-rātram upekṣeta parataḥ phala-vartibhiḥ |
tīkṣṇair vā vastibhiḥ kuryād yatnaṃ sneha-nivṛttaye
ati-raukṣyād an-āgacchan na cej jāḍyādi-doṣa-kṛt |
upekṣetaiva hi tato 'dhyuṣitaś ca niśāṃ pibet
prātar nāgara-dhānyāmbhaḥ koṣṇaṃ kevalam eva vā |
anvāsayet tṛtīye 'hni pañcame vā punaś ca tam
yathā vā sneha-paktiḥ syād ato 'ty-ulbaṇa-mārutān |
vyāyāma-nityān dīptāgnīn rūkṣāṃś ca prati-vāsaram
ādhmāna-saṃkoca-purīṣa-bandha-kṣīṇendriya-tvā-ruci-bhaṅga-śūlāḥ |
pāṅgulya-śākhāśrita-vāta-bhagna-bandhāś ca sādhyā hy anuvāsanena || 34+1 ||
19.34+1dv -vātāś ca sādhyā hy anuvāsanena
iti snehais tri-caturaiḥ snigdhe sroto-viśuddhaye |
nirūhaṃ śodhanaṃ yuñjyād a-snigdhe snehanaṃ tanoḥ
pañcame 'tha tṛtīye vā divase sādhake śubhe |
madhyāhne kiñ-cid-āvṛtte prayukte bali-maṅgale
abhyakta-sveditotsṛṣṭa-malaṃ nāti-bubhukṣitam |
avekṣya puruṣaṃ doṣa-bheṣajādīni cādarāt
19.37cv avetya puruṣaṃ doṣa-
vastiṃ prakalpayed vaidyas tad-vidyair bahubhiḥ saha |
kvāthayed viṃśati-palaṃ dravyasyāṣṭau phalāni ca
19.38bv tad-vedyair bahubhiḥ saha 19.38bv tad-vidhair bahubhiḥ saha
tataḥ kvāthāc caturthāṃśaṃ snehaṃ vāte prakalpayet |
pitte svasthe ca ṣaṣṭhāṃśam aṣṭamāṃśaṃ kaphe 'dhike
19.39bv snehaṃ vāte 'nu kalpayet 19.39bv snehaṃ vāte tu kalpayet
sarva-tra cāṣṭamaṃ bhāgaṃ kalkād bhavati vā yathā |
nāty-accha-sāndra-tā vasteḥ pala-mātraṃ guḍasya ca
madhu-paṭv-ādi-śeṣaṃ ca yuktyā sarvaṃ tad ekataḥ |
uṣṇāmbu-kumbhī-bāṣpeṇa taptaṃ khaja-samāhatam
prakṣipya vastau praṇayet pāyau nāty-uṣṇa-śītalam |
nāti-snigdhaṃ na vā rūkṣaṃ nāti-tīkṣṇaṃ na vā mṛdu
nāty-accha-sāndraṃ nonāti-mātraṃ nā-paṭu nāti ca |
lavaṇaṃ tad-vad amlaṃ ca paṭhanty anye tu tad-vidaḥ
19.43dv vadanty anye tu tad-vidaḥ
mātrāṃ tri-palikāṃ kuryāt sneha-mākṣikayoḥ pṛthak |
karṣārdhaṃ māṇimanthasya svasthe kalka-pala-dvayam
sarva-dravāṇāṃ śeṣāṇāṃ palāni daśa kalpayet |
mākṣikaṃ lavaṇaṃ snehaṃ kalkaṃ kvātham iti kramāt
āvapeta nirūhāṇām eṣa saṃyojane vidhiḥ |
uttāno datta-mātre tu nirūhe tan-manā bhavet
kṛtopadhānaḥ sañjāta-vegaś cotkaṭakaḥ sṛjet |
āgatau paramaḥ kālo muhūrto mṛtyave param
19.47bv -vegaś cotkaṭukaḥ sṛjet 19.47bv -vegaś cotkuṭakaḥ sṛjet 19.47dv
muhūrto mṛtyave paraḥ
tatrānulomikaṃ sneha-kṣāra-mūtrāmla-kalpitam |
tvaritaṃ snigdha-tīkṣṇoṣṇaṃ vastim anyaṃ prapīḍayet
19.48av tatrānulomika-sneha-
vidadyāt phala-vartiṃ vā svedanottrāsanādi ca |
svayam eva nivṛtte tu dvitīyo vastir iṣyate
19.49bv svedanotrāsanādi vā
tṛtīyo 'pi caturtho 'pi yāvad vā su-nirūḍha-tā |
virikta-vac ca yogādīn vidyād yoge tu bhojayet
19.50bv yāvad vā su-nirūha-tā 19.50dv vidyād yoge tu yojayet
koṣṇena vāriṇā snātaṃ tanu-dhanva-rasaudanam |
vikārā ye nirūḍhasya bhavanti pracalair malaiḥ
19.51av koṣṇena vāriṇā snānaṃ 19.51cv vikārā ye nirūhasya
te sukhoṣṇāmbu-siktasya yānti bhukta-vataḥ śamam |
atha vātārditaṃ bhūyaḥ sadya evānuvāsayet
samyag-dhīnāti-yogāś ca tasya syuḥ sneha-pīta-vat |
kiñ-cit-kālaṃ sthito yaś ca sa-purīṣo nivartate
19.53cv kiñ-cit-kālaṃ sthito yasya
sānulomānilaḥ snehas tat siddham anuvāsanam |
ekaṃ trīn vā balāse tu sneha-vastīn prakalpayet
19.54dv sneha-vastīn prayojayet
pañca vā sapta vā pitte navaikā-daśa vānile |
punas tato 'py a-yugmāṃs tu punar āsthāpanaṃ tataḥ
kapha-pittānileṣv annaṃ yūṣa-kṣīra-rasaiḥ kramāt |
vāta-ghnauṣadha-niḥkvātha-trivṛtā-saindhavair yutaḥ
vastir eko 'nile snigdhaḥ svādv-amloṣṇo rasānvitaḥ |
nyagrodhādi-gaṇa-kvātha-padmakādi-sitā-yutau
19.57bv svādv-amloṣṇa-rasānvitaḥ
pitte svādu-himau sājya-kṣīrekṣu-rasa-mākṣikau |
āragvadhādi-niḥkvātha-vatsakādi-yutās trayaḥ
rūkṣāḥ sa-kṣaudra-go-mūtrās tīkṣṇoṣṇa-kaṭukāḥ kaphe |
trayas te saṃnipāte 'pi doṣān ghnanti yataḥ kramāt
19.59cv trayaś ca saṃnipāte 'pi
tribhyaḥ paraṃ vastim ato necchanty anye cikitsakāḥ |
na hi doṣaś caturtho 'sti punar dīyeta yaṃ prati
19.60av nācārya-carakasyāto 19.60bv vastis tribhyaḥ paraṃ mataḥ
utkleśanaṃ śuddhi-karaṃ doṣāṇāṃ śamanaṃ kramāt |
tri-dhaiva kalpayed vastim ity anye 'pi pracakṣate
19.61cv tri-dhaivaṃ kalpayed vastim
doṣauṣadhādi-balataḥ sarvam etat pramāṇayet |
samyaṅ-nirūḍha-liṅgaṃ tu nā-saṃbhāvya nivartayet
prāk sneha ekaḥ pañcānte dvā-daśāsthāpanāni ca |
sānvāsanāni karmaivaṃ vastayas triṃśad īritāḥ
kālaḥ pañca-daśaiko 'tra prāk sneho 'nte trayas tathā |
ṣaṭ pañca-vasty-antaritā yogo 'ṣṭau vastayo 'tra tu
trayo nirūhāḥ snehāś ca snehāv ādy-antayor ubhau |
sneha-vastiṃ nirūhaṃ vā naikam evātiśīlayet
utkleśāgni-vadhau snehān nirūhān maruto bhayam |
tasmān nirūḍhaḥ snehyaḥ syān nirūhyaś cānuvāsitaḥ
sneha-śodhana-yuktyaivaṃ vasti-karma tri-doṣa-jit |
hrasvayā sneha-pānasya mātrayā yojitaḥ samaḥ
mātrā-vastiḥ smṛtaḥ snehaḥ śīlanīyaḥ sadā ca saḥ |
bāla-vṛddhādhva-bhāra-strī-vyāyāmāsakta-cintakaiḥ
19.68cv bāla-vṛddhādhva-bhāṣya-strī-
vāta-bhagnā-balālpāgni-nṛpeśvara-sukhātmabhiḥ |
doṣa-ghno niṣ-parīhāro balyaḥ sṛṣṭa-malaḥ sukhaḥ
19.69bv -nṛpaiśvarya-sukhātmabhiḥ
vastau rogeṣu nārīṇāṃ yoni-garbhāśayeṣu ca |
dvi-trāsthāpana-śuddhebhyo vidadhyād vastim uttaram
āturāṅgula-mānena tan-netraṃ dvā-daśāṅgulam |
vṛttaṃ go-puccha-van mūla-madyayoḥ kṛta-karṇikam
siddhārthaka-praveśāgraṃ ślakṣṇaṃ hemādi-saṃbhavam |
kundāśvamāra-sumanaḥ-puṣpa-vṛntopamaṃ dṛḍham
tasya vastir mṛdu-laghur mātrā śuktir vikalpya vā |
atha snātāśītasyāsya sneha-vasti-vidhānataḥ
19.73bv mātrā śuktir vikalpya ca 19.73bv mātrā śuktiḥ prakalpya vā
ṛjoḥ sukhopaviṣṭasya pīṭhe jānu-same mṛdau |
hṛṣṭe meḍhre sthite carjau śanaiḥ sroto-viśuddhaye
sūkṣmāṃ śalākāṃ praṇayet tayā śuddhe anu-sevani |
ā-mehanāntaṃ netraṃ ca niṣ-kampaṃ guda-vat tataḥ
19.75bv tayā śuddhe anu-sevanīm
pīḍite 'ntar-gate snehe sneha-vasti-kramo hitaḥ |
vastīn anena vidhinā dadyāt trīṃś caturo 'pi vā
19.76av pīḍite 'nugate snehe
anuvāsana-vac cheṣaṃ sarvam evāsya cintayet |
strīṇām ārtava-kāle tu yonir gṛhṇāty apāvṛteḥ
vidadhīta tadā tasmād an-ṛtāv api cātyaye |
yoni-vibhraṃśa-śūleṣu yoni-vyāpady asṛg-dare
netraṃ daśāṅgulaṃ mudga-praveśaṃ catur-aṅgulam |
apatya-mārge yojyaṃ syād dvy-aṅgulaṃ mūtra-vartmani
mūtra-kṛcchra-vikāreṣu bālānāṃ tv ekam aṅgulam |
prakuñco madhyamā mātrā bālānāṃ śuktir eva tu
uttānāyāḥ śayānāyāḥ samyak saṃkocya sakthinī |
ūrdhva-jānvās tri-caturān aho-rātreṇa yojayet
vastīṃs tri-rātram evaṃ ca sneha-mātrāṃ vivardhayan |
try-aham eva ca viśramya praṇidadhyāt punas try-aham
19.82bv sneha-mātrāṃ vivardhayet
pakṣād vireko vamite tataḥ pakṣān nirūhaṇam |
sadyo nirūḍhaś cānvāsyaḥ sapta-rātrād virecitaḥ
yathā kusumbhādi-yutāt toyād rāgaṃ haret paṭaḥ |
tathā dravī-kṛtād dehād vastir nirharate malān
śākhā-gatāḥ koṣṭha-gatāś ca rogā marmordhva-sarvāvayavāṅga-jāś ca |
ye santi teṣāṃ na tu kaś-cid anyo vāyoḥ paraṃ janmani hetur asti
19.85cv ye santi teṣāṃ na hi kaś-cid anyo
viṭ-śleṣma-pittādi-maloccayānāṃ vikṣepa-saṃhāra-karaḥ sa yasmāt |
tasyāti-vṛddhasya śamāya nānyad vaster vinā bheṣajam asti kiñ-cit
19.86av viṭ-śleṣma-pittādi-malācayānāṃ 19.86av viṭ-śleṣma-pittādi-malāśayānāṃ
19.86av viṇ-mūtra-pittādi-malāśayānāṃ 19.86bv vikṣepa-saṃhāra-karo hi vāyuḥ
19.86dv vasteḥ samaṃ bheṣajam asti yasmāt
tasmāc cikitsārdha iti pradiṣṭaḥ kṛtsnā cikitsāpi ca vastir ekaiḥ |
tathā nijāgantu-vikāra-kāri-raktauṣadha-tvena sirā-vyadho 'pi
Original text: Aṣṭāṅgahṛdayasūtra · Data entry R. P. Das R. E. Emmerick · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0