અષ્ટાઙ્ગહૃદયસૂત્ર · અધ્યાય 18

સૂત્રસ્થાન
કફે વિદધ્યાદ્ વમનં સંયોગે વા કફોલ્બણે ।
તદ્-વદ્ વિરેચનં પિત્તે વિશેષેણ તુ વામયેત્

નવ-જ્વરાતિસારાધઃ-પિત્તાસૃગ્-રાજ-યક્ષ્મિણઃ ।
કુષ્ઠ-મેહાપચી-ગ્રન્થિ-શ્લીપદોન્માદ-કાસિનઃ

શ્વાસ-હૃલ્-લાસ-વીસર્પ-સ્તન્ય-દોષોર્ધ્વ-રોગિણઃ ।
અ-વામ્યા ગર્ભિણી રૂક્ષઃ ક્ષુધિતો નિત્ય-દુઃખિતઃ

18.3બ્વ્ -સ્તન્ય-રોગોર્ધ્વ-રોગિણઃ 18.3ચ્વ્ અ-વામ્યા ગર્ભિણી-રૂક્ષ- 18.3દ્વ્
-ક્ષુધિતા નિત્ય-દુઃખિતાઃ
બાલ-વૃદ્ધ-કૃશ-સ્થૂલ-હૃદ્-રોગિ-ક્ષત-દુર્-બલાઃ ।
પ્રસક્ત-વમથુ-પ્લીહ-તિમિર-કૃમિ-કોષ્ઠિનઃ

ઊર્ધ્વ-પ્રવૃત્ત-વાય્વ્-અસ્ર-દત્ત-વસ્તિ-હત-સ્વરાઃ ।
મૂત્રાઘાત્ય્ ઉદરી ગુલ્મી દુર્-વમો ઽત્ય્-અગ્નિર્ અર્શસઃ

18.5અવ્ ઊર્ધ્વ-પ્રવૃત્ત-વાતાસ્ર-
ઉદાવર્ત-ભ્રમાષ્ઠીલા-પાર્શ્વ-રુગ્-વાત-રોગિણઃ ।
ઋતે વિષ-ગરા-જીર્ણ-વિરુદ્ધાભ્યવહારતઃ

18.6અવ્ ઉદાવર્ત-શ્રમાષ્ઠીલા-
પ્રસક્ત-વમથોઃ પૂર્વે પ્રાયેણામ-જ્વરો ઽપિ ચ ।
ધૂમાન્તૈઃ કર્મભિર્ વર્જ્યાઃ સર્વૈર્ એવ ત્વ્ અ-જીર્ણિનઃ

વિરેક-સાધ્યા ગુલ્માર્શો-વિસ્ફોટ-વ્યઙ્ગ-કામલાઃ ।
જીર્ણ-જ્વરોદર-ગર-ચ્છર્દિ-પ્લીહ-હલીમકાઃ

18.8ચ્વ્ જીર્ણ-જ્વરોદર-ચ્છર્દિ- 18.8દ્વ્ -પ્લીહાનાહ-હલીમકાઃ 18.8દ્વ્
-પ્લીહ-પાણ્ડુ-હલીમકાઃ
વિદ્રધિસ્ તિમિરં કાચઃ સ્યન્દઃ પક્વાશય-વ્યથા ।
યોનિ-શુક્રાશ્રયા રોગાઃ કોષ્ઠ-ગાઃ કૃમયો વ્રણાઃ

18.9ચ્વ્ યોનિ-શુક્ર-ગતા રોગાઃ 18.9ચ્વ્ યોનિ-શુક્રાશયા રોગાઃ
વાતાસ્રમ્ ઊર્ધ્વ-ગં રક્તં મૂત્રાઘાતઃ શકૃદ્-ગ્રહઃ ।
વામ્યશ્ ચ કુષ્ઠ-મેહાદ્યા ન તુ રેચ્યા નવ-જ્વરી

18.10અવ્ વાતાસૃગ્ ઊર્ધ્વ-ગં રક્તં 18.10દ્વ્ ન તુ રેચ્યો નવ-જ્વરી
અલ્પાગ્ન્ય્-અધો-ગ-પિત્તાસ્ર-ક્ષત-પાય્વ્-અતિસારિણઃ ।
સ-શલ્યાસ્થાપિત-ક્રૂર-કોષ્ઠાતિ-સ્નિગ્ધ-શોષિણઃ

18.11ચ્વ્ સ-શલ્યાભિહત-ક્રૂર-
અથ સાધારણે કાલે સ્નિગ્ધ-સ્વિન્નં યથા-વિધિ ।
શ્વો-વમ્યમ્ ઉત્ક્લિષ્ટ-કફં મત્સ્ય-માષ-તિલાદિભિઃ

18.12દ્વ્ મત્સ્ય-માંસ-તિલાદિભિઃ 18.12દ્વ્ માંસ-માષ-તિલાદિભિઃ
નિશાં સુપ્તં સુ-જીર્ણાન્નં પૂર્વાહ્ણે કૃત-મઙ્ગલમ્ ।
નિર્-અન્નમ્ ઈષત્-સ્નિગ્ધં વા પેયયા પીત-સર્પિષમ્

18.13અવ્ નિશાં સુપ્તં ચ જીર્ણાન્નં
વૃદ્ધ-બાલા-બલ-ક્લીબ-ભીરૂન્ રોગાનુરોધતઃ ।
આ-કણ્ઠં પાયિતાન્ મદ્યં ક્ષીરમ્ ઇક્ષુ-રસં રસમ્

18.14ચ્વ્ આ-કણ્ઠં પાયયેન્ મદ્યં
યથા-વિકાર-વિહિતાં મધુ-સૈન્ધવ-સંયુતામ્ ।
કોષ્ઠં વિભજ્ય ભૈષજ્ય-માત્રાં મન્ત્રાભિમન્ત્રિતામ્

બ્રહ્મ-દક્ષાશ્વિ-રુદ્રેન્દ્ર-ભૂ-ચન્દ્રાર્કાનિલાનલાઃ ।
ઋષયઃ સૌષધિ-ગ્રામા ભૂત-સંઘાશ્ ચ પાન્તુ વઃ

રસાયનમ્ ઇવર્ષીણામ્ અ-મરાણામ્ ઇવામૃતમ્ ।
સુધેવોત્તમ-નાગાનાં ભૈષજ્યમ્ ઇદમ્ અસ્તુ તે

18.17અવ્ રસાયનમ્ ઇવર્ષીણાં 18.17બ્વ્ દેવાનામ્ અમૃતં યથા
નમો ભગ-વતે ભૈષજ્ય-ગુરવે વૈડૂર્ય-પ્રભ-રાજાય ॥ 17+1 ॥
તથા-ગતાયાર્હતે સમ્યક્-સંબુદ્ધાય ॥ 17+2 ॥
તદ્ યથા ॥ 17+3 ॥
ભૈષજ્યે ભૈષજ્યે મહા-ભૈષજ્યે સમુદ્ગતે સ્વાહા ॥ 17+4 ॥
18.17+4વ્ ભૈષજ્યે ભૈષજ્યે મહા-ભૈષજ્યે ભૈષજ્ય-સમુદ્ગતે સ્વાહા
18.17+4વ્ ભૈષજ્યે મહા-ભૈષજ્યે સમુદ્ગતે સ્વાહા
પ્રાઙ્-મુખં પાયયેત્ પીતો મુહૂર્તમ્ અનુપાલયેત્ ।
તન્-મના જાત-હૃલ્-લાસ-પ્રસેકશ્ છર્દયેત્ તતઃ

18.18અવ્ પ્રાઙ્-મુખં પાયયેત્ પીતં 18.18અવ્ પ્રાઙ્-મુખં પાયયેત્ પીતે
18.18દ્વ્ -પ્રસેકં છર્દયેત્ તતઃ
અઙ્ગુલીભ્યામ્ અન્-આયસ્તો નાલેન મૃદુનાથ-વા ।
ગલ-તાલ્વ્ અ-રુજન્ વેગાન્ અ-પ્રવૃત્તાન્ પ્રવર્તયન્

18.19દ્વ્ ના-પ્રવૃત્તાન્ પ્રવર્તયન્ 18.19દ્વ્ ના-પ્રવૃત્તાન્ પ્રવર્તયેત્ 18.19દ્વ્
અ-પ્રવૃત્તાન્ પ્રવર્તયેત્
પ્રવર્તયન્ પ્રવૃત્તાંશ્ ચ જાનુ-તુલ્યાસને સ્થિતઃ ।
ઉભે પાર્શ્વે લલાટં ચ વમતશ્ ચાસ્ય ધારયેત્

પ્રપીડયેત્ તથા નાભિં પૃષ્ઠં ચ પ્રતિલોમતઃ ।
કફે તીક્ષ્ણોષ્ણ-કટુકૈઃ પિત્તે સ્વાદુ-હિમૈર્ ઇતિ

વમેત્ સ્નિગ્ધામ્લ-લવણૈઃ સંસૃષ્ટે મરુતા કફે ।
પિત્તસ્ય દર્શનં યાવચ્ છેદો વા શ્લેષ્મણો ભવેત્

હીન-વેગઃ કણા-ધાત્રી-સિદ્ધાર્થ-લવણોદકૈઃ ।
વમેત્ પુનઃ પુનસ્ તત્ર વેગાનામ્ અ-પ્રવર્તનમ્

પ્રવૃત્તિઃ સ-વિબન્ધા વા કેવલસ્યૌષધસ્ય વા ।
અ-યોગસ્ તેન નિષ્ઠીવ-કણ્ડૂ-કોઠ-જ્વરાદયઃ

નિર્-વિબન્ધં પ્રવર્તન્તે કફ-પિત્તાનિલાઃ ક્રમાત્ ।
સમ્યગ્-યોગે ઽતિ-યોગે તુ ફેન-ચન્દ્રક-રક્ત-વત્

18.25દ્વ્ ફેન-ચન્દ્રિક-રક્ત-વત્
મનઃ-પ્રસાદઃ સ્વાસ્થ્યં ચાવસ્થાનં ચ સ્વયં ભવેત્ ।
વૈપરીત્યમ્ અ-યોગાનાં ન ચાતિ-મહતી વ્યથા ॥ 25.1+(1) ॥
18.25.1+(1)અવ્ મનઃ-પ્રસાદઃ સ્વાસ્થ્યં ચ 18.25.1+(1)બ્વ્ અવસ્થાનં સ્વયં
ભવેત્
વમિતં ક્ષામ-તા દાહઃ કણ્ઠ-શોષસ્ તમો ભ્રમઃ ।
ઘોરા વાય્વ્-આમયા મૃત્યુર્ જીવ-શોણિત-નિર્ગમાત્

સમ્યગ્-યોગેન વમિતં ક્ષણમ્ આશ્વાસ્ય પાયયેત્ ।
ધૂમ-ત્રયસ્યાન્ય-તમં સ્નેહાચારમ્ અથાદિશેત્

તતઃ સાયં પ્રભાતે વા ક્ષુદ્-વાન્ સ્નાતઃ સુખામ્બુના ।
ભુઞ્જાનો રક્ત-શાલ્ય્-અન્નં ભજેત્ પેયાદિકં ક્રમમ્

18.28ચ્વ્ પુરાણ-રક્ત-શાલીનામ્ 18.28ચ્વ્ ભુઞ્જાનો ઽન્નમ્ અપેક્ષેત 18.28દ્વ્
અ-સ્નેહ-લવણોષણમ્
18.28દ્વ્ પેયાદિકમ્ ઇમં ક્રમમ્ 18.28દ્વ્ પેયાદિકમ્ ઇમં ક્રમાત્ 18.28દ્વ્
પેયાદિકમ્ અમું ક્રમમ્
પેયાં વિલેપીમ્ અ-કૃતં કૃતં ચ યૂષં રસં ત્રીન્ ઉભયં તથૈકમ્ ।
ક્રમેણ સેવેત નરો ઽન્ન-કાલાન્ પ્રધાન-મધ્યાવર-શુદ્ધિ-શુદ્ધઃ

યથાણુર્ અગ્નિસ્ તૃણ-ગો-મયાદ્યૈઃ સંધુક્ષ્યમાણો ભવતિ ક્રમેણ ।
મહાન્ સ્થિરઃ સર્વ-પચસ્ તથૈવ શુદ્ધસ્ય પેયાદિભિર્ અન્તરાગ્નિઃ

18.30દ્વ્ શુદ્ધસ્ય પેયાદિભિર્ અન્તર્-અગ્નિઃ
જઘન્ય-મધ્ય-પ્રવરે તુ વેગાશ્ ચત્વાર ઇષ્ટા વમને ષડ્ અષ્ટૌ ।
દશૈવ તે દ્વિ-ત્રિ-ગુણા વિરેકે પ્રસ્થસ્ તથા સ્યાદ્ દ્વિ-ચતુર્-ગુણશ્ ચ

પિત્તાવસાનં વમનં વિરેકાદ્ અર્ધં કફાન્તં ચ વિરેકમ્ આહુઃ ।
દ્વિ-ત્રાન્ સ-વિટ્કાન્ અપનીય વેગાન્ મેયં વિરેકે વમને તુ પીતમ્

અથૈનં વામિતં ભૂયઃ સ્નેહ-સ્વેદોપપાદિતમ્ ।
શ્લેષ્મ-કાલે ગતે જ્ઞાત્વા કોષ્ઠં સમ્યગ્ વિરેચયેત્

બહુ-પિત્તો મૃદુઃ કોષ્ઠઃ ક્ષીરેણાપિ વિરિચ્યતે ।
પ્રભૂત-મારુતઃ ક્રૂરઃ કૃચ્છ્રાચ્ છ્યામાદિકૈર્ અપિ

કષાય-મધુરૈઃ પિત્તે વિરેકઃ કટુકૈઃ કફે ।
સ્નિગ્ધોષ્ણ-લવણૈર્ વાયાવ્ અ-પ્રવૃત્તૌ તુ પાયયેત્

ઉષ્ણામ્બુ સ્વેદયેદ્ અસ્ય પાણિ-તાપેન ચોદરમ્ ।
ઉત્થાને ઽલ્પે દિને તસ્મિન્ ભુક્ત્વાન્યે-દ્યુઃ પુનઃ પિબેત્

અ-દૃઢ-સ્નેહ-કોષ્ઠસ્ તુ પિબેદ્ ઊર્ધ્વં દશાહતઃ ।
ભૂયો ઽપ્ય્ ઉપસ્કૃત-તનુઃ સ્નેહ-સ્વેદૈર્ વિરેચનમ્

યૌગિકં સમ્યગ્ આલોચ્ય સ્મરન્ પૂર્વમ્ અતિક્રમમ્ ।
હૃત્-કુક્ષ્ય્-અ-શુદ્ધિર્ અ-રુચિર્ ઉત્ક્લેશઃ શ્લેષ્મ-પિત્તયોઃ

18.38બ્વ્ સ્મરન્ પૂર્વમ્ અનુક્રમમ્
કણ્ડૂ-વિદાહઃ પિટિકાહ્ પીનસો વાત-વિડ્-ગ્રહઃ ।
અ-યોગ-લક્ષણં યોગો વૈપરીત્યે યથોદિતાત્

18.39અવ્ કણ્ડૂ-વિદાહઃ પિટિકા
વિટ્-પિત્ત-કફ-વાતેષુ નિઃસૃતેષુ ક્રમાત્ સ્રવેત્ ।
નિઃ-શ્લેષ્મ-પિત્તમ્ ઉદકં શ્વેતં કૃષ્ણં સ-લોહિતમ્

માંસ-ધાવન-તુલ્યં વા મેદઃ-ખણ્ડાભમ્ એવ વા ।
ગુદ-નિઃસરણં તૃષ્ણા ભ્રમો નેત્ર-પ્રવેશનમ્

18.41દ્વ્ શ્રમો નેત્ર-પ્રવેશનમ્
ભવન્ત્ય્ અતિ-વિરિક્તસ્ય તથાતિ-વમનામયાઃ ।
સમ્યગ્-વિરિક્તમ્ એનં ચ વમનોક્તેન યોજયેત્

ધૂમ-વર્જ્યેન વિધિના તતો વમિત-વાન્ ઇવ ।
ક્રમેણાન્નાનિ ભુઞ્જાનો ભજેત્ પ્રકૃતિ-ભોજનમ્

મન્દ-વહ્નિમ્ અ-સંશુદ્ધમ્ અ-ક્ષામં દોષ-દુર્-બલમ્ ।
અ-દૃષ્ટ-જીર્ણ-લિઙ્ગં ચ લઙ્ઘયેત્ પીત-ભેષજમ્

સ્નેહ-સ્વેદૌષધોત્ક્લેશ-સઙ્ગૈર્ ઇતિ ન બાધ્યતે ।
સંશોધનાસ્ર-વિસ્રાવ-સ્નેહ-યોજન-લઙ્ઘનૈઃ

યાત્ય્ અગ્નિર્ મન્દ-તાં તસ્માત્ ક્રમં પેયાદિમ્ આચરેત્ ।
સ્રુતાલ્પ-પિત્ત-શ્લેષ્માણં મદ્ય-પં વાત-પૈત્તિકમ્

પેયાં ન પાયયેત્ તેષાં તર્પણાદિ-ક્રમો હિતઃ ।
અ-પક્વં વમનં દોશાન્ પચ્યમાનં વિરેચનમ્

18.47બ્વ્ તર્પણાદિઃ ક્રમો હિતઃ 18.47બ્વ્ તર્પણાદિઃ ક્રમો મતઃ 18.47બ્વ્
તર્પણાદિ-ક્રમો મતઃ
નિર્હરેદ્ વમનસ્યાતઃ પાકં ન પ્રતિપાલયેત્ ।
દુર્-બલો બહુ-દોષશ્ ચ દોષ-પાકેન યઃ સ્વયમ્

વિરિચ્યતે ભેદનીયૈર્ ભોજ્યૈસ્ તમ્ ઉપપાદયેત્ ।
દુર્-બલઃ શોધિતઃ પૂર્વમ્ અલ્પ-દોષઃ કૃશો નરઃ

18.49બ્વ્ ભોજ્યૈસ્ તં સમુપાચરેત્
અ-પરિજ્ઞાત-કોષ્ઠશ્ ચ પિબેન્ મૃદ્વ્ અલ્પમ્ ઔષધમ્ ।
વરં તદ્ અ-સકૃત્-પીતમ્ અન્ય-થા સંશયાવહમ્

18.50અવ્ વરં તદ્ અ-સકૃત્-પીતં 18.50બ્વ્ નાન્ય-થા સંશયાવહમ્
હરેદ્ બહૂંશ્ ચલાન્ દોષાન્ અલ્પાન્ અલ્પાન્ પુનઃ પુનઃ ।
દુર્-બલસ્ય મૃદુ-દ્રવ્યૈર્ અલ્પાન્ સંશમયેત્ તુ તાન્

ક્લેશયન્તિ ચિરં તે હિ હન્યુર્ વૈનમ્ અ-નિર્હૃતાઃ ।
મન્દાગ્નિં ક્રૂર-કોષ્ઠં ચ સ-ક્ષાર-લવણૈર્ ઘૃતૈઃ

18.52બ્વ્ હન્યુશ્ ચૈનમ્ અ-નિર્હૃતાઃ
સંધુક્ષિતાગ્નિં વિજિત-કફ-વાતં ચ શોધયેત્ ।
રૂક્ષ-બહ્વ્-અનિલ-ક્રૂર-કોષ્ઠ-વ્યાયામ-શીલિનામ્

દીપ્તાગ્નીનાં ચ ભૈષજ્યમ્ અ-વિરેચ્યૈવ જીર્યતિ ।
તેભ્યો વસ્તિં પુરા દદ્યાત્ તતઃ સ્નિગ્ધં વિરેચનમ્

18.54ચ્વ્ તેભ્યો વસ્તિં પુરો દદ્યાત્
શકૃન્ નિર્હૃત્ય વા કિઞ્-ચિત્ તીક્ષ્ણાભિઃ ફલ-વર્તિભિઃ ।
પ્રવૃત્તં હિ મલં સ્નિગ્ધો વિરેકો નિર્હરેત્ સુખમ્

વિષાભિઘાત-પિટિકા-કુષ્ઠ-શોફ-વિસર્પિણઃ ।
કામલા-પાણ્ડુ-મેહાર્તાન્ નાતિ-સ્નિગ્ધાન્ વિશોધયેત્

18.56દ્વ્ નાતિ-સ્નિગ્ધાન્ વિરેચયેત્
સર્વાન્ સ્નેહ-વિરેકૈશ્ ચ રૂક્ષૈસ્ તુ સ્નેહ-ભાવિતાન્ ।
કર્મણાં વમનાદીનાં પુનર્ અપ્ય્ અન્તરે ઽન્તરે

18.57બ્વ્ રૂક્ષૈશ્ ચ સ્નેહ-ભાવિતાન્
સ્નેહ-સ્વેદૌ પ્રયુઞ્જીત સ્નેહમ્ અન્તે બલાય ચ ।
મલો હિ દેહાદ્ ઉત્ક્લેશ્ય હ્રિયતે વાસસો યથા

સ્નેહ-સ્વેદૈસ્ તથોત્ક્લિષ્ટઃ શોધ્યતે શોધનૈર્ મલઃ ।
સ્નેહ-સ્વેદાવ્ અન્-અભ્યસ્ય કુર્યાત્ સંશોધનં તુ યઃ