Aṣṭāṅgahṛdayasūtra · Chapter 119
Uttarasthāna
dīrgham āyuḥ smṛtiṃ medhām ārogyaṃ taruṇaṃ vayaḥ |
prabhā-varṇa-svaraudāryaṃ dehendriya-balodayam
vāk-siddhiṃ vṛṣa-tāṃ kāntim avāpnoti rasāyanāt |
lābhopāyo hi śastānāṃ rasādīnāṃ rasāyanam
39.2cv lābhopāyo hi saptānāṃ
pūrve vayasi madhye vā tat prayojyaṃ jitātmanaḥ |
snigdhasya sruta-raktasya viśuddhasya ca sarva-thā
a-viśuddhe śarīre hi yukto rāsāyano vidhiḥ |
vājī-karo vā maline vastre raṅga ivā-phalaḥ
39.4dv vastre rāga ivā-phalaḥ
rasāyanānāṃ dvi-vidhaṃ prayogam ṛṣayo viduḥ |
kuṭī-prāveśikaṃ mukhyaṃ vātātapikam anya-thā
pure prāpyopakaraṇe harmya-nir-vāta-nir-bhaye |
diśy udīcyāṃ śubhe deśe tri-garbhāṃ sūkṣma-locanām
39.6av nir-vāte nir-bhaye dharmye 39.6av nir-vāte nir-bhaye harmye
39.6bv prāpyopakaraṇe pure 39.6cv diśy aiśānyāṃ śubhe deśe
dhūmātapa-rajo-vyāla-strī-mūrkhādya-vilaṅghitām |
sajja-vaidyopakaraṇāṃ su-mṛṣṭāṃ kārayet kuṭīm
atha puṇye 'hni saṃpūjya pūjyāṃs tāṃ praviśec chuciḥ |
tatra saṃśodhanaiḥ śuddhaḥ sukhī jāta-balaḥ punaḥ
brahma-cārī dhṛti-yutaḥ śrad-dadhāno jitendriyaḥ |
dāna-śīla-dayā-satya-vrata-dharma-parāyaṇaḥ
devatānusmṛtau yukto yukta-svapna-prajāgaraḥ |
priyauṣadhaḥ peśala-vāg ārabheta rasāyanam
39.10cv priyauṣadhaḥ peśala-vāk 39.10dv prārabheta rasāyanam
harītakīm āmalakaṃ saindhavaṃ nāgaraṃ vacām |
haridrāṃ pippalīṃ vellaṃ guḍaṃ coṣṇāmbunā pibet
snigdha-svinno naraḥ pūrvaṃ tena sādhu viricyate |
tataḥ śuddha-śarīrāya kṛta-saṃsarjanāya ca
39.12av snigdhaḥ svinno naraḥ pūrvaṃ 39.12bv tena sādhu viśudhyati
tri-rātraṃ pañca-rātraṃ vā saptāhaṃ vā ghṛtānvitam |
dadyād yāvakam ā-śuddheḥ purāṇa-śakṛto 'tha-vā
itthaṃ saṃskṛta-koṣṭhasya rasāyanam upāharet |
yasya yad yaugikaṃ paśyet sarvam ālocya sātmya-vit
pathyā-sahasraṃ tri-guṇa-dhātrī-phala-samanvitam |
pañcānāṃ pañca-mūlānāṃ sārdhaṃ pala-śata-dvayam
jale daśa-guṇe paktvā daśa-bhāga-sthite rase |
āpothya kṛtvā vy-asthīni vijayāmalakāny atha
vinīya tasmin niryūhe yojayet kuḍavāṃśakam |
tvag-elā-musta-rajanī-pippaly-aguru-candanam
maṇḍūkaparṇī-kanaka-śaṅkhapuṣpī-vacā-plavam |
yaṣṭy-āhvayaṃ viḍaṅgaṃ ca cūrṇitaṃ tulayādhikam
sitopalārdha-bhāraṃ ca pātrāṇi trīṇi sarpiṣaḥ |
dve ca tailāt pacet sarvaṃ tad agnau leha-tāṃ gatam
avatīrṇaṃ himaṃ yuñjyād viṃśaiḥ kṣaudra-śatais tribhiḥ |
tataḥ khajena mathitaṃ nidadhyād ghṛta-bhājane
yā noparundhyād āhāram ekaṃ mātrāsya sā smṛtā |
ṣaṣṭikaḥ payasā cātra jīrṇe bhojanam iṣyate
39.21bv ekā mātrāsya sā smṛtā
vaikhānasā bālakhilyās tathā cānye tapo-dhanāḥ |
brahmaṇā vihitaṃ dhanyam idaṃ prāśya rasāyanam
39.22av vaikhānasā bālikhilyās
tandrā-śrama-klama-valī-palitāmaya-varjitāḥ |
medhā-smṛti-balopetā babhūvur a-mitāyuṣaḥ
abhayāmalaka-sahasraṃ nir-āmayaṃ pippalī-sahasra-yutam |
taruṇa-palāśa-kṣāra-dravī-kṛtaṃ sthāpayed bhāṇḍe
upayukte ca kṣāre chāyā-saṃśuṣka-cūrṇitaṃ yojyam |
pādāṃśena sitāyāś catur-guṇābhyāṃ madhu-ghṛtābhyām
39.25av upayukte ca kvāthe
tad ghṛta-kumbhe bhūmau nidhāya ṣaṇ-māsa-saṃstham uddhṛtya |
prāhṇe prāśya yathānalam ucitāhāro bhavet satatam
39.26bv nikhāya ṣaṇ-māsa-saṃstham uddhṛtya 39.26cv prāhṇe prāśya
yathā-balam
ity upayuñjyā-śeṣaṃ varṣa-śatam an-āmayo jarā-rahitaḥ |
jīvati bala-puṣṭi-vapuḥ-smṛti-medhādy-anvito viśeṣeṇa
39.27av ity upayojyā-śeṣaṃ
nī-rujārdra-palāśasya cchinne śirasi tat kṣatam |
antar dvi-hastaṃ gambhīraṃ pūryam āmalakair navaiḥ
39.28bv cchinne śirasi takṣitam
ā-mūlaṃ veṣṭitaṃ darbhaiḥ padminī-paṅka-lepitam |
ādīpya go-mayair vanyair nir-vāte svedayet tataḥ
svinnāni tāny āmalakāni tṛptyā khāden naraḥ kṣaudra-ghṛtānvitāni |
kṣīraṃ śṛtaṃ cānu pibet pra-kāmaṃ tenaiva varteta ca māsam ekam
varjyāni varjyāni ca tatra yatnāt spṛśyaṃ ca śītāmbu na pāṇināpi |
ekā-daśāhe 'sya tato vyatīte patanti keśā daśanā nakhāś ca
39.31bv spṛśen na śītāmbu ca pāṇināpi
athālpakair eva dinaiḥ su-rūpaḥ strīṣv a-kṣayaḥ kuñjara-tulya-vīryaḥ |
viśiṣṭa-medhā-bala-buddhi-sat-tvo bhavaty asau varṣa-sahasra-jīvī
daśa-mūla-balā-musta-jīvakarṣabhakotpalam |
parṇinyau pippalī śṛṅgī medā tāmalakī truṭī
jīvantī joṅgakaṃ drākṣā pauṣkaraṃ candanaṃ śaṭhī |
punarnavarddhi-kākolī-kākanāsāmṛtā-dvayam
39.34cv punarnavā-dvi-kākolī- 39.34dv -kākanāsāmṛtāhvayāḥ
vidārī vṛṣa-mūlaṃ ca tad aikadhyaṃ palonmitam |
jala-droṇe pacet pañca dhātrī-phala-śatāni ca
pāda-śeṣaṃ rasaṃ tasmād vy-asthīny āmalakāni ca |
gṛhītvā bharjayet taila-ghṛtād dvā-daśabhiḥ palaiḥ
39.36av pāda-śeṣe rase tasmin
matsyaṇḍikā-tulārdhena yuktaṃ tal leha-vat pacet |
snehārdhaṃ madhu siddhe tu tavakṣīryāś catuḥ-palam
39.37cv snehārdhaṃ madhunaḥ śīte
pippalyā dvi-palaṃ dadyāc catur-jātaṃ kaṇārdhitam |
ato 'valehayen mātrāṃ kuṭī-sthaḥ pathya-bhojanaḥ
39.38bv catur-jātaṃ kaṇārdhikam 39.38bv catur-jātaṃ kaṇārdhakam 39.38dv
kuṭī-sthaṃ pathya-bhojinam
ity eṣa cyavana-prāśo yaṃ prāśya cyavano muniḥ |
jarā-jarjarito 'py āsīn nārī-nayana-nandanaḥ
kāsaṃ śvāsaṃ jvaraṃ śoṣaṃ hṛd-rogaṃ vāta-śoṇitam |
mūtra-śukrāśrayān doṣān vaisvaryaṃ ca vyapohati
bāla-vṛddha-kṣata-kṣīṇa-kṛśānām aṅga-vardhanaḥ || 41ab ||
medhāṃ smṛtiṃ kāntim an-āmaya-tvam āyuḥ-prakarṣaṃ pavanānulomyam || 41cd ||
strīṣu praharṣaṃ balam indriyāṇām agneś ca kuryād vidhinopayuktaḥ || 41ef ||
madhukena tavakṣīryā pippalyā sindhu-janmanā |
pṛthag lohaiḥ suvarṇena vacayā madhu-sarpiṣā
sitayā vā samā yuktā samāyuktā rasāyanam |
tri-phalā sarva-roga-ghnī medhāyuḥ-smṛti-buddhi-dā
39.43av sitayātha samāyuktā 39.43bv raupya-yuktā rasāyanī
maṇḍūkaparṇyāḥ sva-rasaṃ yathāgni kṣīreṇa yaṣṭīmadhukasya cūrṇam |
rasaṃ guḍūcyās saha-mūla-puṣpyāḥ kalkaṃ prayuñjīta ca śaṅkhapuṣpyāḥ
āyuḥ-pradāny āmaya-nāśanāni balāgni-varṇa-svara-vardhanāni |
medhyāni caitāni rasāyanāni medhyā viśeṣeṇa tu śaṅkhapuṣpī
39.45dv medhyā viśeṣeṇa ca śaṅkhapuṣpī
naladaṃ kaṭu-rohiṇī payasyā madhukaṃ candana-śārivogragandhāḥ |
tri-phalā kaṭuka-trayaṃ haridre sa-paṭolaṃ lavaṇaṃ ca taiḥ su-piṣṭaiḥ
tri-guṇena rasena śaṅkhapuṣpyāḥ sa-payaskaṃ ghṛta-nalvaṇaṃ vipakvam |
upayujya bhavej jaḍo 'pi vāṅmī śruta-dhārī pratibhāna-vān a-rogaḥ
39.47dv śruti-dhārī pratibhāna-vān a-rogaḥ 39.47dv śruti-dhārī pratibhāna-vān
a-rogī
peṣyair mṛṇāla-bisa-kesara-pattra-bījaiḥ siddhaṃ sa-hema-śakalaṃ payasā ca sarpiḥ |
pañcāravindam iti tat prathitaṃ pṛthivyāṃ prabhraṣṭa-pauruṣa-bala-pratibhair niṣevyam
39.48cv pañcāravindam iti sarpir udāra-vīryaṃ
yan nāla-kanda-dala-kesara-vad vipakvaṃ nīlotpalasya tad api prathitaṃ dvitīyam |
sarpiś catuṣ-kuvalayaṃ sa-hiraṇya-pattraṃ medhyaṃ gavām api bhavet kim u mānuṣāṇām
brāhmī-vacā-saindhava-śaṅkhapuṣpī-matsyākṣaka-brahmasuvarcalaindryaḥ |
vaidehikā ca tri-yavāḥ pṛthak syur yavau suvarṇasya tilo viṣasya
sarpiṣaś ca palam ekata etad yojayet pariṇate ca ghṛtāḍhyam |
bhojanaṃ sa-madhu vatsaram evaṃ śīlayann adhika-dhī-smṛti-medhaḥ
39.51dv śīlayann adhika-dhī-smṛti-veṣaḥ
atikrānta-jarā-vyādhi-tandrālasya-śrama-klamaḥ |
jīvaty abda-śataṃ pūrṇaṃ śrī-tejaḥ-kānti-dīpti-mān
39.52dv śrī-tejaḥ-kānti-mūrti-mān
viśeṣataḥ kuṣṭha-kilāsa-gulma-viṣa-jvaronmāda-garodarāṇi |
atharva-mantrādi-kṛtāś ca kṛtyāḥ śāmyanty anenāti-balāś ca vātāḥ
śaran-mukhe nāgabalāṃ puṣya-yoge samuddharet |
akṣa-mātraṃ tato mūlāc cūrṇitāt payasā pibet
39.54cv akṣa-mātraṃ tato mūlaṃ 39.54dv cūrṇitaṃ payasā pibet
lihyān madhu-ghṛtābhyāṃ vā kṣīra-vṛttir an-anna-bhuk |
evaṃ varṣa-prayogena jīved varṣa-śataṃ balī
phalon-mukho gokṣurakaḥ sa-mūlaś chāyā-viśuṣkaḥ su-vicūrṇitāṅgaḥ |
su-bhāvitaḥ svena rasena tasmān mātrāṃ parāṃ prāsṛtikīṃ pibed yaḥ
39.56dv mātrāṃ paraṃ prāsṛtikīṃ pibed yaḥ
kṣīreṇa tenaiva ca śālim aśnan jīrṇe bhavet sa dvi-tulopayogāt |
śaktaḥ su-rūpaḥ su-bhagaḥ śatāyuḥ kāmī kakud-mān iva go-kula-sthaḥ
vārāhī-kandam ārdrārdraṃ kṣīreṇa kṣīra-paḥ pibet |
māsaṃ nir-anno māsaṃ ca kṣīrānnādo jarāṃ jayet
tat-kanda-ślakṣṇa-cūrṇaṃ vā sva-rasena su-bhāvitam |
ghṛta-kṣaudra-plutaṃ lihyāt tat-pakvaṃ vā ghṛtaṃ pibet
39.59cv ghṛta-kṣaudra-yutaṃ lihyāt
tad-vad vidāry-atibalā-balā-madhuka-vāyasīḥ |
śreyasī-śreyasī-yuktā-pathyā-dhātrī-sthirāmṛtāḥ
39.60cv jīvantī-śreyasī-yuktā-
maṇḍūkī-śaṅkhakusumā-vājigandhā-śatāvarīḥ |
upayuñjīta medhā-dhī-vayaḥ-sthairya-bala-pradāḥ
39.61cv upayuñjīta dhī-medhā- 39.61cv upayuñjīta medhāvī 39.61dv
vayaḥ-sthairya-bala-pradāḥ
yathā-svaṃ citrakaḥ puṣpair jñeyaḥ pīta-sitāsitaiḥ |
yathottaraṃ sa guṇa-vān vidhinā ca rasāyanam
chāyā-śuṣkaṃ tato mūlaṃ māsaṃ cūrṇī-kṛtaṃ lihan |
sarpiṣā madhu-sarpirbhyāṃ piban vā payasā yatiḥ
ambhasā vā hitānnāśī śataṃ jīvati nī-rujaḥ |
medhāvī bala-vān kānto vapuṣ-mān dīpta-pāvakaḥ
tailena līḍho māsena vātān hanti su-dus-tarān |
mūtreṇa śvitra-kuṣṭhāni pītas takreṇa pāyu-jān
39.65bv vātān hanti su-dāruṇān
bhallātakāni puṣṭāni dhānya-rāśau nidhāpayet |
grīṣme saṃgṛhya hemante svādu-snigdha-himair vapuḥ
39.66dv svādu-snigdha-himaiḥ punaḥ
saṃskṛtya tāny aṣṭa-guṇe salile 'ṣṭau vipācayet |
aṣṭāṃśa-śiṣṭaṃ tat-kvāthaṃ sa-kṣīraṃ śītalaṃ pibet
39.67cv aṣṭāṃśa-śiṣṭaṃ taṃ kvāthaṃ
vardhayet praty-ahaṃ cānu tatraikaikam aruṣkaram |
sapta-rātra-trayaṃ yāvat trīṇi trīṇi tataḥ param
ā-catvāriṃśatas tāni hrāsayed vṛddhi-vat tataḥ |
sahasram upayuñjīta saptāhair iti saptabhiḥ
39.69dv saptāhair api saptabhiḥ
yantritātmā ghṛta-kṣīra-śāli-ṣaṣṭika-bhojanaḥ |
tad-vat tri-guṇitaṃ kālaṃ prayogānte 'pi cācaret
39.70dv prayogānte 'py upācaret
āśiṣo labhate '-pūrvā vahner dīptiṃ viśeṣataḥ |
prameha-kṛmi-kuṣṭhārśo-medo-doṣa-vivarjitaḥ
39.71av āśiṣo labhate pūrvā
piṣṭa-svedanam a-rujaiḥ pūrṇaṃ bhallātakair vijarjaritaiḥ |
bhūmi-nikhāte kumbhe pratiṣṭhitaṃ kṛṣṇa-mṛl-liptam
39.72bv pūrṇaṃ bhallātakaiḥ su-jarjaritaiḥ
parivāritaṃ samantāt pacet tato go-mayāgninā mṛdunā |
tat-sva-raso yaś cyavate gṛhṇīyāt taṃ dine 'nyasmin
39.73bv pacet tad go-mayāgninā mṛdunā
amum upayujya sva-rasaṃ madhv-aṣṭama-bhāgikaṃ dvi-guṇa-sarpiḥ |
pūrva-vidhi-yantritātmā prāpnoti guṇān sa tān eva
39.74av amum upayuñjyāt sva-rasaṃ
puṣṭāni pākena paricyutāni bhallātakāny āḍhaka-saṃmitāni |
ghṛṣṭveṣṭikā-cūrṇa-kaṇair jalena prakṣālya saṃśoṣya ca mārutena
jarjarāṇi vipacej jala-kumbhe pāda-śeṣa-ghṛta-gālita-śītam |
tad-rasaṃ punar api śrapayeta kṣīra-kumbha-sahitaṃ caraṇa-sthe
39.76bv pāda-śeṣa-ghṛta-gālita-śeṣam 39.76bv pāda-śeṣa-ghṛta-gālita-śīte
39.76bv pāda-śeṣam avatārita-śītam 39.76cv taṃ rasaṃ punar api śrapayeta
39.76dv kṣīra-kumbha-sahitaṃ caraṇa-stham
sarpiḥ pakvaṃ tatra tulya-pramāṇaṃ yuñjyāt svecchaṃ śarkarayā rajobhiḥ |
ekī-bhūtaṃ tat khaja-kṣobhaṇena sthāpyaṃ dhānye sapta-rātraṃ su-guptam
39.77av sarpiḥ pakvaṃ tena tulya-pramāṇaṃ 39.77bv yuñjyāt prasthaṃ śarkarayā
rajobhiḥ
39.77bv yuñjyāt svacchaṃ śarkarayā rajobhiḥ 39.77cv ekī-bhūtaṃ taṃ
khaja-kṣobhaṇena
tam amṛta-rasa-pākaṃ yaḥ prage prāśam aśnann anupibati yatheṣṭaṃ vāri dugdhaṃ rasaṃ
vā |
smṛti-mati-bala-medhā-sat-tva-sārair upetaḥ kanaka-nicaya-gauraḥ so 'śnute dīrgham āyuḥ
droṇe 'mbhaso vraṇakṛtāṃ tri-śatād vipakvāt kvāthāḍhake pala-samais tila-taila-pātram |
tiktā-viṣā-dvaya-varā-girijanma-tārkṣyaiḥ siddhaṃ paraṃ nikhila-kuṣṭha-nibarhaṇāya
39.79av droṇe 'mbhaso vraṇakṛtāṃ tri-śatāni paktvā 39.79cv
tiktā-niśā-dvaya-vacā-girijanma-tārkṣyaiḥ
39.79cv tiktā-niśā-dvaya-varā-girijanma-tārkṣyaiḥ 39.79cv
tiktā-viṣā-dvaya-vacā-girijanma-tārkṣyaiḥ
39.79cv tiktā-viṣā-dvaya-varā-girijāta-tārkṣyaiḥ
sahāmalaka-śuktibhir dadhi-sareṇa tailena vā || 80a ||
guḍena payasā ghṛtena yava-saktubhir vā saha || 80b ||
tilena saha mākṣikeṇa palalena sūpena vā || 80c ||
vapuṣ-karam aruṣkaraṃ parama-medhyam āyuṣ-karam || 80d ||
bhallātakāni tīkṣṇāni pākīny agni-samāni ca |
bhavanty amṛta-kalpāni prayuktāni yathā-vidhi
39.81dv kalpitāni yathā-vidhi
kapha-jo na sa rogo 'sti na vibandho 'sti kaś-ca-na |
yaṃ na bhallātakaṃ hanyāc chīghram agni-bala-pradam
39.82dv chīghraṃ vahni-bala-pradam
vātātapa-vidhāne 'pi viśeṣeṇa vivarjayet |
kulattha-dadhi-śuktāni tailābhyaṅgāgni-sevanam
vṛkṣās tubarakā nāma paścimārṇava-tīra-jāḥ |
vīcī-taraṅga-vikṣobha-mārutoddhūta-pallavāḥ
tebhyaḥ phalāny ādadīta su-pakvāny ambu-dāgame |
majjñaḥ phalebhyaś cādāya śoṣayitvāvacūrṇya ca
39.85cv majjāṃ phalebhyaś cādāya 39.85cv majjāḥ phalebhyaś cādāya 39.85dv
śoṣayitvā vicūrṇya ca
tila-vat pīḍayed droṇyāṃ kvāthayed vā kusumbha-vat |
tat-tailaṃ saṃbhṛtaṃ bhūyaḥ paced ā-salila-kṣayāt
39.86cv tat-tailaṃ sa-ghṛtaṃ bhūyaḥ 39.86cv tat-tailaṃ saṃsṛtaṃ bhūyaḥ 39.86cv
tat-tailaṃ saṃhṛtaṃ bhūyaḥ
avatārya karīṣe ca pakṣa-mātraṃ nidhāpayet |
snigdha-svinno hṛta-malaḥ pakṣād uddhṛtya tat tataḥ
39.87dv pakṣād uddhṛtya yatna-vān
caturtha-bhaktāntaritaḥ prātaḥ pāṇi-talaṃ pibet |
mantreṇānena pūtasya tailasya divase śubhe
majja-sāra mahā-vīrya sarvān dhātūn viśodhaya |
śaṅkha-cakra-gadā-pāṇis tvām ājñāpayate '-cyutaḥ
39.89av majjā-sāra mahā-vīrya 39.89dv tvām ājñāpayate '-cyuta
tenāsyordhvam adhas-tāc ca doṣā yānty a-sakṛt tataḥ |
sāyam a-sneha-lavaṇāṃ yavāgūṃ śītalāṃ pibet
39.90bv doṣā yānty a-sakṛt-sakṛt
pañcāhāni pibet tailam itthaṃ varjyān vivarjayan |
pakṣaṃ mudga-rasānnāśī sarva-kuṣṭhair vimucyate
39.91bv itthaṃ varjyāni varjayet
tad eva khadira-kvāthe tri-guṇe sādhu sādhitam |
nihitaṃ pūrva-vat pakṣaṃ piben māsaṃ su-yantritaḥ
tenābhyakta-śarīraś ca kurvann āhāram īritam |
anenāśu prayogeṇa sādhayet kuṣṭhinaṃ naram
bhinna-svaraṃ rakta-netraṃ śīrṇāṅgaṃ kṛmi-bhakṣitam || 93.1+(1)ab ||
39.93.1+(1)av bhagna-svaraṃ rakta-netraṃ 39.93.1+(1)bv śīrṇāṅgaṃ kṛmibhiś
citam
sarpir-madhu-yutaṃ pītaṃ tad eva khadirād vinā |
pakṣaṃ māṃsa-rasāhāraṃ karoti dvi-śatāyuṣam
39.94cv pakva-māṃsa-rasāhāraṃ 39.94cv pakvaṃ māṃsa-rasāhāraṃ
tad eva nasye pañcāśad divasān upayojitam |
vapuṣ-mataṃ śruta-dharaṃ karoti tri-śatāyuṣam
39.95cv vapuṣ-mataṃ śruti-dharaṃ
valī-palita-nirmuktaṃ sthira-smṛti-kaca-dvi-jam || 95.1+(1)ab ||
pañcāṣṭau sapta daśa vā pippalīr madhu-sarpiṣā |
rasāyana-guṇānveṣī samām ekāṃ prayojayet
39.96dv māsam ekaṃ prayojayet
tisras tisras tu pūrvāhṇe bhuktvāgre bhojanasya ca |
pippalyaḥ kiṃśuka-kṣāra-bhāvitā ghṛta-bharjitāḥ
39.97bv bhuktvāgre bhojanasya tu
prayojyā madhu-saṃmiśrā rasāyana-guṇaiṣiṇā |
krama-vṛddhyā daśāhāni daśa-paippalikaṃ dinam
39.98cv daśa-vṛddhyā daśāhāni 39.98dv daśa-pippalikaṃ dinam
vardhayet payasā sārdhaṃ tathaivāpanayet punaḥ |
jīrṇauṣadhaś ca bhuñjīta ṣaṣṭikaṃ kṣīra-sarpiṣā
pippalīnāṃ sahasrasya prayogo 'yaṃ rasāyanam |
piṣṭās tā balibhiḥ peyāḥ śṛtā madhya-balair naraiḥ
śītī-kṛtā hīna-balair vīkṣya doṣāmayān prati || 100+(1)ab ||
39.100+(1)av śītī-kṛtā kṣīṇa-balair 39.100+(1)bv vīkṣya doṣān prayojayet
tad-vac ca cchāga-dugdhena dve sahasre prayojayet |
ebhiḥ prayogaiḥ pippalyaḥ kāsa-śvāsa-gala-grahān
yakṣma-meha-grahaṇy-arśaḥ-pāṇḍu-tva-viṣama-jvarān |
ghnanti śophaṃ vamiṃ hidhmāṃ plīhānaṃ vāta-śoṇitam
bilvārdha-mātreṇa ca pippalīnāṃ pātraṃ pralimped ayaso niśāyām |
prātaḥ pibet tat salilāñjalibhyāṃ varṣaṃ yatheṣṭāśana-pāna-ceṣṭaḥ
śuṇṭhī-viḍaṅga-tri-phalā-guḍūcī- yaṣṭī-haridrātibalā-balāś ca |
mustā-surāhvāguru-citrakāś ca saugandhikaṃ paṅka-jam utpalāni
39.104cv mustā-śatāhvāguru-citrakāś ca
dhavāśvakarṇāsana-bālapattra-sārās tathā pippali-vat prayojyāḥ |
lohopaliptāḥ pṛthag eva jīvet samāḥ śataṃ vyādhi-jarā-vimuktaḥ
39.105bv -sārās tathā pippali-vat prayuñjyāḥ 39.105cv loha-pralepāt pṛthag eva
jīvet
39.105cv lohopalepāt pṛthag eva jīvet
kṣīrāñjalibhyāṃ ca rasāyanāni yuktāny amūny āyasa-lepanāni |
kurvanti pūrvokta-guṇa-prakarṣam āyuḥ-prakarṣaṃ dvi-guṇaṃ tataś ca
asana-khadira-yūṣair bhāvitāṃ somarājīṃ madhu-ghṛta-śikhi-pathyā-loha-cūrṇair upetām |
śaradam avalihānaḥ pāriṇāmān vikārāṃs tyajati mita-hitāśī tad-vad āhāra-jātān
39.107bv madhu-ghṛta-gada-pathyā-loha-cūrṇair upetām
tīvreṇa kuṣṭhena parīta-mūrtir yaḥ somarājīṃ niyamena khādet |
saṃvatsaraṃ kṛṣṇa-tila-dvitīyāṃ sa somarājīṃ vapuṣātiśete
ye somarājyā vi-tuṣī-kṛtāyāś cūrṇair upetāt payasaḥ su-jātāt |
uddhṛtya sāraṃ madhunā lihanti takraṃ tad evānupibanti cānte
kuṣṭhinaḥ śīryamāṇāṅgās te jātāṅguli-nāsikāḥ |
bhānti vṛkṣā iva punaḥ prarūḍha-nava-pallavāḥ
39.110av kuṣṭhinaḥ kuthyamānāṅgās
śīta-vāta-hima-dagdha-tanūnāṃ stabdha-bhagna-kuṭila-vyathitāsthnām |
bheṣajasya pavanopahatānāṃ vakṣyate vidhir ato laśunasya || 110+(1) ||
39.110+(1)av śīta-vāta-paridagdha-tanūnāṃ 39.110+(1)bv
stabdha-bhugna-kuṭila-vyathitāsthnām
39.110+(1)cv bheṣajaṃ ca pavanopahatānāṃ
rāhor amṛta-cauryeṇa lūnād ye patitā galāt |
amṛtasya kaṇā bhūmau te laśuna-tvam āgatāḥ
39.111av rāhor acyuta-cakreṇa
dvi-jā nāśnanti tam ato daitya-deha-samudbhavam |
sākṣād amṛta-saṃbhūter grāmaṇīḥ sa rasāyanam
śīlayel laśunaṃ śīte vasante 'pi kapholbaṇaḥ |
ghanodaye 'pi vātārtaḥ sadā vā grīṣma-līlayā
39.113bv vasante ca kapholbaṇaḥ
snigdha-śuddha-tanuḥ śīta-madhuropaskṛtāśayaḥ |
tad-uttaṃsāvataṃsābhyāṃ carcitānucarājiraḥ
tasya kandān vasantānte himavac-chaka-deśa-jān |
apanīta-tvaco rātrau timayen madirādibhiḥ
39.115cv apanīya tvaco rātrau 39.115dv tīmayen madirādibhiḥ 39.115dv
peṣayen madirādibhiḥ
tat-kalka-sva-rasaṃ prātaḥ śuci-tāntava-pīḍitam |
madirāyāḥ su-rūḍhāyās tri-bhāgena samanvitam
madyasyānyasya takrasya mastunaḥ kāñjikasya vā |
tat-kāla eva vā yuktaṃ yuktam ālocya mātrayā
39.117av madyasyānyasya tailasya
taila-sarpir-vasā-majja-kṣīra-māṃsa-rasaiḥ pṛthak |
kvāthena vā yathā-vyādhi rasaṃ kevalam eva vā
39.118bv kṣīra-sarpir-vasā-majja- 39.118bv -dhanva-māṃsa-rasaiḥ pṛthak
39.118bv -dhanva-māṃsaiḥ pṛthak pṛthak
pibed gaṇḍūṣa-mātraṃ prāk kaṇṭha-nālī-viśuddhaye |
pratataṃ svedanaṃ cānu vedanāyāṃ praśasyate
39.119cv pratataṃ svedanaṃ cātra
śītāmbu-sekaḥ sahasā vami-mūrchāyayor mukhe |
śeṣaṃ pibet klamāpāye sthira-tāṃ gata ojasi
vidāha-parihārāya paraṃ śītānulepanaḥ |
dhārayet sāmbu-kaṇikā muktā-karpūra-mālikāḥ
39.121cv dhārayet sāmbu-kaṇikāṃ 39.121dv muktāṃ karpūra-mālikām
39.121dv muktā-karpūra-mālikām
kuḍavo 'sya parā mātrā tad-ardhaṃ kevalasya tu |
palaṃ piṣṭasya tan-majjñaḥ sa-bhaktaṃ prāk ca śīlayet
jīrṇa-śāly-odanaṃ jīrṇe śaṅkha-kundendu-pāṇḍuram |
bhuñjīta yūṣair payasā rasair vā dhanva-cāriṇām
madyam ekaṃ pibet tatra tṛṭ-prabandhe jalānvitam |
a-madya-pas tv āranālaṃ phalāmbu parisikthakām
39.124av madyam ekaṃ pibet tv atra 39.124bv tṛṭ-[pra]vṛddhe jalānvitam
39.124bv tṛḍ-vibandhe jalānvitam
39.124dv phalāmbu parisikthikām 39.124dv phalāmbu parisitthikām 39.124dv
phalāmbu parisikthikam
39.124dv phalāmbu-pariṣecitam
tat-kalkaṃ vā sama-ghṛtaṃ ghṛta-pātre khajāhatam |
sthitaṃ daśāhād aśnīyāt tad-vad vā vasayā samam
39.125dv tad-vad vā payasā samam
vi-kañcuka-prājya-rasona-garbhān sa-śūlya-māṃsān vividhopadaṃśān |
nimardakān vā ghṛta-śukta-yuktān pra-kāmam adyāl laghu tuccham aśnan
39.126cv vimardakān vā ghṛta-śukta-yuktān 39.126dv pra-kāmam adyāl laghu
tuttham aśnan
pitta-rakta-vinirmukta-samastāvaraṇāvṛte |
śuddhe vā vidyate vāyau na dravyaṃ laśunāt param
39.127av pitta-rakta-vinirmukte 39.127bv samastāvaraṇāvṛte
priyāmbu-guḍa-dugdhasya māṃsa-madyāmla-vidviṣaḥ |
a-titikṣor a-jīrṇaṃ ca laśuno vyāpade dhruvam
39.128bv māṃsa-madyādi-vidviṣaḥ 39.128cv a-tityakṣor a-jīrṇam ca 39.128cv
ati-rūkṣair a-jīrṇe ca
pitta-kopa-bhayād ante yuñjyān mṛdu virecanam |
rasāyana-guṇān evaṃ paripūrṇān samaśnute
grīṣme 'rka-taptā girayo jatu-tulyaṃ vamanti yat |
hemādi-ṣaḍ-dhātu-rasaṃ procyate tac chilā-jatu
sarvaṃ ca tikta-kaṭukaṃ nāty-uṣṇaṃ kaṭu pākataḥ |
chedanaṃ ca viśeṣeṇa lauhaṃ tatra praśasyate
go-mūtra-gandhi kṛṣṇaṃ guggulv-ābhaṃ vi-śarkaraṃ mṛtsnam |
snigdham an-amla-kaṣāyaṃ mṛdu guru ca śilā-jatu śreṣṭham
vyādhi-vyādhita-sātmyaṃ samanusmaran bhāvayed ayaḥ-pātre |
prāk kevala-jala-dhautaṃ śuṣkaṃ kvāthais tato bhāvyam
sama-girijam aṣṭa-guṇite niḥkvāthyaṃ bhāvanauṣadhaṃ toye |
tan-niryūhe 'ṣṭāṃśe pūtoṣṇe prakṣiped girijam
tat sama-rasa-tāṃ yātaṃ saṃśuṣkaṃ prakṣiped rase bhūyaḥ |
svaiḥ svair evaṃ kvāthair bhāvyaṃ vārān bhavet sapta
atha snigdhasya śuddhasya ghṛtaṃ tiktaka-sādhitam |
try-ahaṃ yuñjīta girijam ekaikena tathā try-aham
39.136av atha snigdha-viśuddhasya
phala-trayasya yūṣeṇa paṭolyā madhukasya ca |
yogaṃ yogyaṃ tatas tasya kālāpekṣaṃ prayojayet
39.137cv yoga-yogyaṃ tatas tasya 39.137cv yoge yojyaṃ tatas tasya 39.137dv
kālāpekṣaṃ tu yojayet
śilā-jam evaṃ dehasya bhavaty aty-upakārakam |
guṇān samagrān kurute sahasā vyāpadaṃ na ca
eka-tri-sapta-saptāhaṃ karṣam ardha-palaṃ palam |
hīna-madhyottamo yogaḥ śilā-jasya kramān mataḥ
saṃskṛtaṃ saṃskṛte dehe prayuktaṃ girijāhvayam |
yuktaṃ vyastaiḥ samastair vā tāmrāyo-rūpya-hemabhiḥ
kṣīreṇāloḍitaṃ kuryāc chīghraṃ rāsāyanaṃ phalam |
kulatthān kākamācīṃ ca kapotāṃś ca sadā tyajet
na so 'sti rogo bhuvi sādhya-rūpo jatv aśma-jaṃ yaṃ na jayet prasahya |
tat-kāla-yogair vidhi-vat prayuktaṃ svasthasya corjāṃ vipulāṃ dadhāti
39.142bv jatv aśma-jaṃ yaṃ na haret prasahya 39.142dv svasthasya corjāṃ
vipulāṃ dadāti
kuṭī-praveśaḥ kṣaṇināṃ paricchada-vatāṃ hitaḥ |
ato 'nya-thā tu ye teṣāṃ saurya-mārutiko vidhiḥ
39.143av kuṭī-praveśaḥ kṣamiṇāṃ 39.143av kuṭī-praveśaḥ kṣīṇānāṃ
39.143dv sūrya-mārutiko vidhiḥ
vātātapa-sahā yogā vakṣyante 'to viśeṣataḥ |
sukhopacārā bhraṃśe 'pi ye na dehasya bādhakāḥ
śītodakaṃ payaḥ kṣaudraṃ ghṛtam ekaika-śo dvi-śaḥ |
tri-śaḥ samastam atha-vā prāk pītaṃ sthāpayed vayaḥ
guḍena madhunā śuṇṭhyā kṛṣṇayā lavaṇena vā |
dve dve khādan sadā pathye jīved varṣa-śataṃ sukhī
harītakīṃ sarpiṣi saṃpratāpya samaśnatas tat pibato ghṛtaṃ ca |
bhavec cira-sthāyi balaṃ śarīre sakṛt kṛtaṃ sādhu yathā kṛta-jñe
39.147bv samaśnute cet pibato ghṛtaṃ ca 39.147cv bhavec cira-sthāyi-balaṃ
śarīraṃ
39.147dv sakṛt kṛtaṃ sādhu yathā kṛta-jñāḥ
dhātrī-rasa-kṣaudra-sitā-ghṛtāni hitāśanānāṃ lihatāṃ narāṇām |
praṇāśam āyānti jarā-vikārā granthā viśālā iva dur-gṛhītāḥ
39.148bv hitāśināṃ vai lihatāṃ narāṇām
dhātrī-kṛmighnāsana-sāra-cūrṇaṃ sa-taila-sarpir-madhu-loha-reṇu |
niṣevamāṇasya bhaven narasya tāruṇya-lāvaṇyam a-vipraṇaṣṭam
39.149dv tāruṇya-lāvaṇyam ati-pratiṣṭham 39.149dv tāruṇya-lāvaṇyam api
praṇaṣṭam
lauhaṃ rajo vella-bhavaṃ ca sarpiḥ-kṣaudra-drutaṃ sthāpitam abda-mātram |
samudgake bījaka-sāra-kḷpte lihan balī jīvati kṛṣṇa-keśaḥ
39.150av lohaṃ rajo vella-bhavaṃ ca sarpiḥ- 39.150av lohād rajo vella-bhavaṃ ca
sarpiḥ-
39.150cv samudgake bījaka-sāra-lipte 39.150cv sāmudgake bījaka-kṣāra-kḷpte
viḍaṅga-bhallātaka-nāgarāṇi ye 'śnanti sarpir-madhu-saṃyutāni |
jarā-nadīṃ roga-taraṅgiṇīṃ te lāvaṇya-yuktāḥ puruṣās taranti
khadirāsana-yūṣa-bhāvitāyās tri-phalāyā ghṛta-mākṣika-plutāyāḥ |
niyamena narā niṣevitāro yadi jīvanty a-rujaḥ kim atra citram
39.152bv tri-phalāyā ghṛta-mākṣikānvitāyāḥ 39.152dv yadi jīvanty a-jarāḥ kim
atra citram
bījakasya rasam aṅguli-hāryaṃ śarkarāṃ madhu ghṛtaṃ tri-phalāṃ ca |
śīlayatsu puruṣeṣu jarat-tā sv-āgatāpi vinivartata eva
39.153bv śarkarā-madhu-ghṛtaṃ tri-phalāṃ ca 39.153bv śarkarā-madhu-yutaṃ
tri-phalāṃ ca
punarnavasyārdha-palaṃ navasya piṣṭaṃ pibed yaḥ payasārdha-māsam |
māsa-dvayaṃ tat-tri-guṇaṃ samāṃ vā jīrṇo 'pi bhūyaḥ sa punar-navaḥ syāt
mūrvā-bṛhaty-aṃśumatī-balānām uśīra-pāṭhāsana-śārivāṇām |
kālānusāryāguru-candanānāṃ vadanti paunarnavam eva kalpam
śatāvarī-kalka-kaṣāya-siddhaṃ ye sarpir aśnanti sitā-dvitīyam |
tāñ jīvitādhvānam abhiprapannān na vipralumpanti vikāra-caurāḥ
pītāśvagandhā payasārdha-māsaṃ ghṛtena tailena sukhāmbunā vā |
kṛśasya puṣṭiṃ vapuṣo vidhatte bālasya sasyasya yathā su-vṛṣṭiḥ
39.157bv ghṛtena tailena su-sūkṣma-piṣṭā 39.157dv bālasya vṛkṣasya
yathāmbu-vṛṣṭiḥ
dine dine kṛṣṇa-tila-prakuñcaṃ samaśnatāṃ śīta-jalānu-pānam |
poṣaḥ śarīrasya bhavaty an-alpo dṛḍhī-bhavanty ā-maraṇāc ca dantāḥ
39.158bv samaśnataḥ śīta-jalānu-pānam
cūrṇaṃ śvadaṃṣṭrāmalakāmṛtānāṃ lihan sa-sarpir madhu-bhāga-miśram |
vṛṣaḥ sthiraḥ śānta-vikāra-duḥkhaḥ samāḥ śataṃ jīvati kṛṣṇa-keśaḥ
39.159bv lihan sa-sarpir madhunā prayuktam 39.159bv lihan sa-sarpir
madhu-bhāga-yuktam
sārdhaṃ tilair āmalakāni kṛṣṇair akṣāṇi saṃkṣudya harītakīr vā |
ye 'dyur mayūrā iva te manuṣyā ramyaṃ parīṇāmam avāpnuvanti
śilā-jatu-kṣaudra-viḍaṅga-sarpir-lohābhayā-pārada-tāpya-bhakṣaḥ |
āpūryate dur-bala-deha-dhātus tri-pañca-rātreṇa yathā śaśāṅkaḥ
ye māsam ekaṃ sva-rasaṃ pibanti dine dine bhṛṅgarajaḥ-samuttham |
kṣīrāśinas te bala-vīrya-yuktāḥ samāḥ śataṃ jīvitam āpnuvanti
39.162dv samā-śataṃ jīvitam āpnuvanti
māsaṃ vacām apy upasevamānāḥ kṣīreṇa tailena ghṛtena vāpi |
bhavanti rakṣobhir a-dhṛṣya-rūpā medhāvino nir-mala-mṛṣṭa-vākyāḥ
maṇḍūkaparṇīm api bhakṣayanto bhṛṣṭāṃ ghṛte māsam an-anna-bhakṣāḥ |
jīvanti kālaṃ vipulaṃ pragalbhās tāruṇya-lāvaṇya-guṇodaya-sthāḥ
39.164av maṇḍūkaparṇīṃ paribhakṣayanto 39.164bv bhṛṣṭāṃ ghṛte māsam
an-anna-bhakṣyāḥ
lāṅgalī-tri-phalā-loha-pala-pañcāśatā kṛtam |
mārkava-sva-rase ṣaṣṭyā guṭikānāṃ śata-trayam
39.165bv -pala-pañcāśataḥ kṛtāt 39.165bv -pala-pañcāśatī-kṛtam 39.165cv
mārkava-sva-rase piṣṭād
39.165cv mārkava-sva-rase piṣṭvā 39.165dv guṭikānāṃ śata-trayāt
chāyā-viśuṣkaṃ guṭikārdham adyāt pūrvaṃ samastām api tāṃ krameṇa |
bhajed viriktaḥ krama-śaś ca maṇḍaṃ peyāṃ vilepīṃ rasakaudanaṃ ca
39.166av chāyā-viśuṣkād guṭikārdham adyāt
sarpiḥ-snigdhaṃ māsam ekaṃ yatātmā māsād ūrdhvaṃ sarva-thā svaira-vṛttiḥ |
varjyaṃ yatnāt sarva-kālaṃ tv a-jīrṇaṃ varṣeṇaivaṃ yogam evopayuñjyāt
39.167bv māsād ūrdhvaṃ sarva-śaḥ svaira-vṛttiḥ 39.167dv varṣeṇaivaṃ yogam
evopayuñjya
bhavati vigata-rogo yo 'py a-sādhyāmayārtaḥ prabala-puruṣa-kāraḥ śobhate yo 'pi vṛddhaḥ
|
upacita-pṛthu-gātra-śrotra-netrādi-yuktas taruṇa iva samānāṃ pañca jīvec chatāni
gāyatrī-śikhi-śiṃśipāsana-śivā-vellākṣakāruṣkarān || 169a ||
39.169av gāyatrī-śikhi-śiṃśipāsana-śivā-vellākṣakāruṣkaraṃ
piṣṭvāṣṭā-daśa-saṃguṇe 'mbhasi dhṛtān khaṇḍaiḥ sahāyo-mayaiḥ || 169b ||
39.169bv piṣṭvāṣṭā-daśa-saṃguṇe 'mbhasi dhṛtān khaṇḍaiḥ sahāyo-malaiḥ
39.169bv piṣṭvāṣṭā-daśa-saṃguṇe 'mbhasi dhṛtaṃ khaṇḍaiḥ sahāyo-mayaiḥ
39.169bv piṣṭvāṣṭau daśa-ṣaḍ-guṇe 'mbhasi dhṛtaṃ khaṇḍaiḥ sahāyo-mayaiḥ
pātre loha-maye try-ahaṃ ravi-karair āloḍayan pācayed || 169c ||
39.169cv pātre loha-kṛte try-ahaṃ ravi-karair āloḍayan pācayed
agnau cānu mṛdau sa-loha-śakalaṃ pāda-sthitaṃ tat pacet || 169d ||
pūtasyāṃśaḥ kṣīrato 'ṃśas tathāṃśau bhārgān niryāsād dvau varāyās trayo 'ṃśāḥ |
aṃśāś catvāraś ceha haiyaṅgavīnād ekī-kṛtyaitat sādhayet kṛṣṇa-lauhe
39.170bv bhārgī-niryāsād dvau varāyās trayo 'ṃśāḥ 39.170cv aṃśāś catvāraś caiva
haiyaṅgavīnād
vi-mala-khaṇḍa-sitā-madhubhiḥ pṛthag yutam a-yuktam idaṃ yadi vā ghṛtam |
sva-ruci-bhojana-pāna-viceṣṭito bhavati nā pala-śaḥ pariśīlayan
39.171av vi-malayā sitayā madhunātha-vā 39.171dv bhavati nā pala-śaḥ
pariśīlayet
śrī-mān nirdhūta-pāpmā vana-mahiṣa-balo vāji-vegaḥ sthirāṅgaḥ || 172a ||
keśair bhṛṅgāṅga-nīlair madhu-surabhi-mukho naika-yoṣin-niṣevī || 172b ||
39.172bv keśair bhṛṅgāti-nīlair madhu-surabhi-mukho naika-yoṣin-niṣevī
vāṅ-medhā-dhī-samṛddhaḥ su-paṭu-huta-vaho māsa-mātropayogād || 172c ||
39.172cv vāṅ-medhāvī samṛddhaḥ su-paṭu-huta-vaho māsa-mātropayogād
dhatte 'sau nārasiṃhaṃ vapur anala-śikhā-tapta-cāmīkarābham || 172d ||
attāraṃ nārasiṃhasya vyādhayo na spṛśanty api |
cakrojjvala-bhujaṃ bhītā nārasiṃham ivāsurāḥ
39.173cv cakrojjvala-bhujā bhītā
bhṛṅga-pravālān amunaiva bhṛṣṭān ghṛtena yaḥ khādati yantritātmā |
viśuddha-koṣṭho 'sana-sāra-siddha-dugdhānupas tat-kṛta-bhojanārthaḥ
māsopayogāt sa sukhī jīvaty abda-śata-trayam |
gṛhṇāti sakṛd apy uktam a-vilupta-smṛtīndriyaḥ
39.175bv jīvaty abda-śata-dvayam
anenaiva ca kalpena yas tailam upayojayet |
tān evāpnoti sa guṇān kṛṣṇa-keśaś ca jāyate
uktāni śakyāni phalānvitāni yugānurūpāṇi rasāyanāni |
mahānuśaṃsāny api cāparāṇi prāpty-ādi-kaṣṭāni na kīrtitāni
39.177cv mahānubhāvāny api cāparāṇi 39.177cv mahānuśaṃsyāny api cāparāṇi
rasāyana-vidhi-bhraṃśāj jāyeran vyādhayo yadi |
yathā-svam auṣadhaṃ teṣāṃ kāryaṃ muktvā rasāyanam
satya-vādinam a-krodham adhy-ātma-pravaṇendriyam |
śāntaṃ sad-vṛtta-nirataṃ vidyān nitya-rasāyanam
guṇair ebhiḥ samuditaḥ sevate yo rasāyanam |
sa nivṛttātmā dīrghāyuḥ para-treha ca modate
39.180av guṇair etaiḥ samuditaiḥ 39.180cv sa nirvṛtātmā dīrghāyuḥ
śāstrānusāriṇī caryā citta-jñāḥ pārśva-vartinaḥ |
buddhir a-skhalitārtheṣu paripūrṇaṃ rasāyanam
Original text: Aṣṭāṅgahṛdayasūtra · Data entry R. P. Das R. E. Emmerick · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0