અષ્ટાઙ્ગહૃદયસૂત્ર · અધ્યાય 119

ઉત્તરસ્થાન
દીર્ઘમ્ આયુઃ સ્મૃતિં મેધામ્ આરોગ્યં તરુણં વયઃ ।
પ્રભા-વર્ણ-સ્વરૌદાર્યં દેહેન્દ્રિય-બલોદયમ્

વાક્-સિદ્ધિં વૃષ-તાં કાન્તિમ્ અવાપ્નોતિ રસાયનાત્ ।
લાભોપાયો હિ શસ્તાનાં રસાદીનાં રસાયનમ્

39.2ચ્વ્ લાભોપાયો હિ સપ્તાનાં
પૂર્વે વયસિ મધ્યે વા તત્ પ્રયોજ્યં જિતાત્મનઃ ।
સ્નિગ્ધસ્ય સ્રુત-રક્તસ્ય વિશુદ્ધસ્ય ચ સર્વ-થા

અ-વિશુદ્ધે શરીરે હિ યુક્તો રાસાયનો વિધિઃ ।
વાજી-કરો વા મલિને વસ્ત્રે રઙ્ગ ઇવા-ફલઃ

39.4દ્વ્ વસ્ત્રે રાગ ઇવા-ફલઃ
રસાયનાનાં દ્વિ-વિધં પ્રયોગમ્ ઋષયો વિદુઃ ।
કુટી-પ્રાવેશિકં મુખ્યં વાતાતપિકમ્ અન્ય-થા

પુરે પ્રાપ્યોપકરણે હર્મ્ય-નિર્-વાત-નિર્-ભયે ।
દિશ્ય્ ઉદીચ્યાં શુભે દેશે ત્રિ-ગર્ભાં સૂક્ષ્મ-લોચનામ્

39.6અવ્ નિર્-વાતે નિર્-ભયે ધર્મ્યે 39.6અવ્ નિર્-વાતે નિર્-ભયે હર્મ્યે
39.6બ્વ્ પ્રાપ્યોપકરણે પુરે 39.6ચ્વ્ દિશ્ય્ ઐશાન્યાં શુભે દેશે
ધૂમાતપ-રજો-વ્યાલ-સ્ત્રી-મૂર્ખાદ્ય-વિલઙ્ઘિતામ્ ।
સજ્જ-વૈદ્યોપકરણાં સુ-મૃષ્ટાં કારયેત્ કુટીમ્

અથ પુણ્યે ઽહ્નિ સંપૂજ્ય પૂજ્યાંસ્ તાં પ્રવિશેચ્ છુચિઃ ।
તત્ર સંશોધનૈઃ શુદ્ધઃ સુખી જાત-બલઃ પુનઃ

બ્રહ્મ-ચારી ધૃતિ-યુતઃ શ્રદ્-દધાનો જિતેન્દ્રિયઃ ।
દાન-શીલ-દયા-સત્ય-વ્રત-ધર્મ-પરાયણઃ

દેવતાનુસ્મૃતૌ યુક્તો યુક્ત-સ્વપ્ન-પ્રજાગરઃ ।
પ્રિયૌષધઃ પેશલ-વાગ્ આરભેત રસાયનમ્

39.10ચ્વ્ પ્રિયૌષધઃ પેશલ-વાક્ 39.10દ્વ્ પ્રારભેત રસાયનમ્
હરીતકીમ્ આમલકં સૈન્ધવં નાગરં વચામ્ ।
હરિદ્રાં પિપ્પલીં વેલ્લં ગુડં ચોષ્ણામ્બુના પિબેત્

સ્નિગ્ધ-સ્વિન્નો નરઃ પૂર્વં તેન સાધુ વિરિચ્યતે ।
તતઃ શુદ્ધ-શરીરાય કૃત-સંસર્જનાય ચ

39.12અવ્ સ્નિગ્ધઃ સ્વિન્નો નરઃ પૂર્વં 39.12બ્વ્ તેન સાધુ વિશુધ્યતિ
ત્રિ-રાત્રં પઞ્ચ-રાત્રં વા સપ્તાહં વા ઘૃતાન્વિતમ્ ।
દદ્યાદ્ યાવકમ્ આ-શુદ્ધેઃ પુરાણ-શકૃતો ઽથ-વા

ઇત્થં સંસ્કૃત-કોષ્ઠસ્ય રસાયનમ્ ઉપાહરેત્ ।
યસ્ય યદ્ યૌગિકં પશ્યેત્ સર્વમ્ આલોચ્ય સાત્મ્ય-વિત્

પથ્યા-સહસ્રં ત્રિ-ગુણ-ધાત્રી-ફલ-સમન્વિતમ્ ।
પઞ્ચાનાં પઞ્ચ-મૂલાનાં સાર્ધં પલ-શત-દ્વયમ્

જલે દશ-ગુણે પક્ત્વા દશ-ભાગ-સ્થિતે રસે ।
આપોથ્ય કૃત્વા વ્ય્-અસ્થીનિ વિજયામલકાન્ય્ અથ

વિનીય તસ્મિન્ નિર્યૂહે યોજયેત્ કુડવાંશકમ્ ।
ત્વગ્-એલા-મુસ્ત-રજની-પિપ્પલ્ય્-અગુરુ-ચન્દનમ્

મણ્ડૂકપર્ણી-કનક-શઙ્ખપુષ્પી-વચા-પ્લવમ્ ।
યષ્ટ્ય્-આહ્વયં વિડઙ્ગં ચ ચૂર્ણિતં તુલયાધિકમ્

સિતોપલાર્ધ-ભારં ચ પાત્રાણિ ત્રીણિ સર્પિષઃ ।
દ્વે ચ તૈલાત્ પચેત્ સર્વં તદ્ અગ્નૌ લેહ-તાં ગતમ્

અવતીર્ણં હિમં યુઞ્જ્યાદ્ વિંશૈઃ ક્ષૌદ્ર-શતૈસ્ ત્રિભિઃ ।
તતઃ ખજેન મથિતં નિદધ્યાદ્ ઘૃત-ભાજને

યા નોપરુન્ધ્યાદ્ આહારમ્ એકં માત્રાસ્ય સા સ્મૃતા ।
ષષ્ટિકઃ પયસા ચાત્ર જીર્ણે ભોજનમ્ ઇષ્યતે

39.21બ્વ્ એકા માત્રાસ્ય સા સ્મૃતા
વૈખાનસા બાલખિલ્યાસ્ તથા ચાન્યે તપો-ધનાઃ ।
બ્રહ્મણા વિહિતં ધન્યમ્ ઇદં પ્રાશ્ય રસાયનમ્

39.22અવ્ વૈખાનસા બાલિખિલ્યાસ્
તન્દ્રા-શ્રમ-ક્લમ-વલી-પલિતામય-વર્જિતાઃ ।
મેધા-સ્મૃતિ-બલોપેતા બભૂવુર્ અ-મિતાયુષઃ

અભયામલક-સહસ્રં નિર્-આમયં પિપ્પલી-સહસ્ર-યુતમ્ ।
તરુણ-પલાશ-ક્ષાર-દ્રવી-કૃતં સ્થાપયેદ્ ભાણ્ડે

ઉપયુક્તે ચ ક્ષારે છાયા-સંશુષ્ક-ચૂર્ણિતં યોજ્યમ્ ।
પાદાંશેન સિતાયાશ્ ચતુર્-ગુણાભ્યાં મધુ-ઘૃતાભ્યામ્

39.25અવ્ ઉપયુક્તે ચ ક્વાથે
તદ્ ઘૃત-કુમ્ભે ભૂમૌ નિધાય ષણ્-માસ-સંસ્થમ્ ઉદ્ધૃત્ય ।
પ્રાહ્ણે પ્રાશ્ય યથાનલમ્ ઉચિતાહારો ભવેત્ સતતમ્

39.26બ્વ્ નિખાય ષણ્-માસ-સંસ્થમ્ ઉદ્ધૃત્ય 39.26ચ્વ્ પ્રાહ્ણે પ્રાશ્ય
યથા-બલમ્
ઇત્ય્ ઉપયુઞ્જ્યા-શેષં વર્ષ-શતમ્ અન્-આમયો જરા-રહિતઃ ।
જીવતિ બલ-પુષ્ટિ-વપુઃ-સ્મૃતિ-મેધાદ્ય્-અન્વિતો વિશેષેણ

39.27અવ્ ઇત્ય્ ઉપયોજ્યા-શેષં
ની-રુજાર્દ્ર-પલાશસ્ય ચ્છિન્ને શિરસિ તત્ ક્ષતમ્ ।
અન્તર્ દ્વિ-હસ્તં ગમ્ભીરં પૂર્યમ્ આમલકૈર્ નવૈઃ

39.28બ્વ્ ચ્છિન્ને શિરસિ તક્ષિતમ્
આ-મૂલં વેષ્ટિતં દર્ભૈઃ પદ્મિની-પઙ્ક-લેપિતમ્ ।
આદીપ્ય ગો-મયૈર્ વન્યૈર્ નિર્-વાતે સ્વેદયેત્ તતઃ

સ્વિન્નાનિ તાન્ય્ આમલકાનિ તૃપ્ત્યા ખાદેન્ નરઃ ક્ષૌદ્ર-ઘૃતાન્વિતાનિ ।
ક્ષીરં શૃતં ચાનુ પિબેત્ પ્ર-કામં તેનૈવ વર્તેત ચ માસમ્ એકમ્

વર્જ્યાનિ વર્જ્યાનિ ચ તત્ર યત્નાત્ સ્પૃશ્યં ચ શીતામ્બુ ન પાણિનાપિ ।
એકા-દશાહે ઽસ્ય તતો વ્યતીતે પતન્તિ કેશા દશના નખાશ્ ચ

39.31બ્વ્ સ્પૃશેન્ ન શીતામ્બુ ચ પાણિનાપિ
અથાલ્પકૈર્ એવ દિનૈઃ સુ-રૂપઃ સ્ત્રીષ્વ્ અ-ક્ષયઃ કુઞ્જર-તુલ્ય-વીર્યઃ ।
વિશિષ્ટ-મેધા-બલ-બુદ્ધિ-સત્-ત્વો ભવત્ય્ અસૌ વર્ષ-સહસ્ર-જીવી

દશ-મૂલ-બલા-મુસ્ત-જીવકર્ષભકોત્પલમ્ ।
પર્ણિન્યૌ પિપ્પલી શૃઙ્ગી મેદા તામલકી ત્રુટી

જીવન્તી જોઙ્ગકં દ્રાક્ષા પૌષ્કરં ચન્દનં શઠી ।
પુનર્નવર્દ્ધિ-કાકોલી-કાકનાસામૃતા-દ્વયમ્

39.34ચ્વ્ પુનર્નવા-દ્વિ-કાકોલી- 39.34દ્વ્ -કાકનાસામૃતાહ્વયાઃ
વિદારી વૃષ-મૂલં ચ તદ્ ઐકધ્યં પલોન્મિતમ્ ।
જલ-દ્રોણે પચેત્ પઞ્ચ ધાત્રી-ફલ-શતાનિ ચ

પાદ-શેષં રસં તસ્માદ્ વ્ય્-અસ્થીન્ય્ આમલકાનિ ચ ।
ગૃહીત્વા ભર્જયેત્ તૈલ-ઘૃતાદ્ દ્વા-દશભિઃ પલૈઃ

39.36અવ્ પાદ-શેષે રસે તસ્મિન્
મત્સ્યણ્ડિકા-તુલાર્ધેન યુક્તં તલ્ લેહ-વત્ પચેત્ ।
સ્નેહાર્ધં મધુ સિદ્ધે તુ તવક્ષીર્યાશ્ ચતુઃ-પલમ્

39.37ચ્વ્ સ્નેહાર્ધં મધુનઃ શીતે
પિપ્પલ્યા દ્વિ-પલં દદ્યાચ્ ચતુર્-જાતં કણાર્ધિતમ્ ।
અતો ઽવલેહયેન્ માત્રાં કુટી-સ્થઃ પથ્ય-ભોજનઃ

39.38બ્વ્ ચતુર્-જાતં કણાર્ધિકમ્ 39.38બ્વ્ ચતુર્-જાતં કણાર્ધકમ્ 39.38દ્વ્
કુટી-સ્થં પથ્ય-ભોજિનમ્
ઇત્ય્ એષ ચ્યવન-પ્રાશો યં પ્રાશ્ય ચ્યવનો મુનિઃ ।
જરા-જર્જરિતો ઽપ્ય્ આસીન્ નારી-નયન-નન્દનઃ

કાસં શ્વાસં જ્વરં શોષં હૃદ્-રોગં વાત-શોણિતમ્ ।
મૂત્ર-શુક્રાશ્રયાન્ દોષાન્ વૈસ્વર્યં ચ વ્યપોહતિ

બાલ-વૃદ્ધ-ક્ષત-ક્ષીણ-કૃશાનામ્ અઙ્ગ-વર્ધનઃ ॥ 41અબ્ ॥
મેધાં સ્મૃતિં કાન્તિમ્ અન્-આમય-ત્વમ્ આયુઃ-પ્રકર્ષં પવનાનુલોમ્યમ્ ॥ 41ચ્દ્ ॥
સ્ત્રીષુ પ્રહર્ષં બલમ્ ઇન્દ્રિયાણામ્ અગ્નેશ્ ચ કુર્યાદ્ વિધિનોપયુક્તઃ ॥ 41એf ॥
મધુકેન તવક્ષીર્યા પિપ્પલ્યા સિન્ધુ-જન્મના ।
પૃથગ્ લોહૈઃ સુવર્ણેન વચયા મધુ-સર્પિષા

સિતયા વા સમા યુક્તા સમાયુક્તા રસાયનમ્ ।
ત્રિ-ફલા સર્વ-રોગ-ઘ્ની મેધાયુઃ-સ્મૃતિ-બુદ્ધિ-દા

39.43અવ્ સિતયાથ સમાયુક્તા 39.43બ્વ્ રૌપ્ય-યુક્તા રસાયની
મણ્ડૂકપર્ણ્યાઃ સ્વ-રસં યથાગ્નિ ક્ષીરેણ યષ્ટીમધુકસ્ય ચૂર્ણમ્ ।
રસં ગુડૂચ્યાસ્ સહ-મૂલ-પુષ્પ્યાઃ કલ્કં પ્રયુઞ્જીત ચ શઙ્ખપુષ્પ્યાઃ

આયુઃ-પ્રદાન્ય્ આમય-નાશનાનિ બલાગ્નિ-વર્ણ-સ્વર-વર્ધનાનિ ।
મેધ્યાનિ ચૈતાનિ રસાયનાનિ મેધ્યા વિશેષેણ તુ શઙ્ખપુષ્પી

39.45દ્વ્ મેધ્યા વિશેષેણ ચ શઙ્ખપુષ્પી
નલદં કટુ-રોહિણી પયસ્યા મધુકં ચન્દન-શારિવોગ્રગન્ધાઃ ।
ત્રિ-ફલા કટુક-ત્રયં હરિદ્રે સ-પટોલં લવણં ચ તૈઃ સુ-પિષ્ટૈઃ

ત્રિ-ગુણેન રસેન શઙ્ખપુષ્પ્યાઃ સ-પયસ્કં ઘૃત-નલ્વણં વિપક્વમ્ ।
ઉપયુજ્ય ભવેજ્ જડો ઽપિ વાઙ્મી શ્રુત-ધારી પ્રતિભાન-વાન્ અ-રોગઃ

39.47દ્વ્ શ્રુતિ-ધારી પ્રતિભાન-વાન્ અ-રોગઃ 39.47દ્વ્ શ્રુતિ-ધારી પ્રતિભાન-વાન્
અ-રોગી
પેષ્યૈર્ મૃણાલ-બિસ-કેસર-પત્ત્ર-બીજૈઃ સિદ્ધં સ-હેમ-શકલં પયસા ચ સર્પિઃ ।
પઞ્ચારવિન્દમ્ ઇતિ તત્ પ્રથિતં પૃથિવ્યાં પ્રભ્રષ્ટ-પૌરુષ-બલ-પ્રતિભૈર્ નિષેવ્યમ્

39.48ચ્વ્ પઞ્ચારવિન્દમ્ ઇતિ સર્પિર્ ઉદાર-વીર્યં
યન્ નાલ-કન્દ-દલ-કેસર-વદ્ વિપક્વં નીલોત્પલસ્ય તદ્ અપિ પ્રથિતં દ્વિતીયમ્ ।
સર્પિશ્ ચતુષ્-કુવલયં સ-હિરણ્ય-પત્ત્રં મેધ્યં ગવામ્ અપિ ભવેત્ કિમ્ ઉ માનુષાણામ્

બ્રાહ્મી-વચા-સૈન્ધવ-શઙ્ખપુષ્પી-મત્સ્યાક્ષક-બ્રહ્મસુવર્ચલૈન્દ્ર્યઃ ।
વૈદેહિકા ચ ત્રિ-યવાઃ પૃથક્ સ્યુર્ યવૌ સુવર્ણસ્ય તિલો વિષસ્ય

સર્પિષશ્ ચ પલમ્ એકત એતદ્ યોજયેત્ પરિણતે ચ ઘૃતાઢ્યમ્ ।
ભોજનં સ-મધુ વત્સરમ્ એવં શીલયન્ન્ અધિક-ધી-સ્મૃતિ-મેધઃ

39.51દ્વ્ શીલયન્ન્ અધિક-ધી-સ્મૃતિ-વેષઃ
અતિક્રાન્ત-જરા-વ્યાધિ-તન્દ્રાલસ્ય-શ્રમ-ક્લમઃ ।
જીવત્ય્ અબ્દ-શતં પૂર્ણં શ્રી-તેજઃ-કાન્તિ-દીપ્તિ-માન્

39.52દ્વ્ શ્રી-તેજઃ-કાન્તિ-મૂર્તિ-માન્
વિશેષતઃ કુષ્ઠ-કિલાસ-ગુલ્મ-વિષ-જ્વરોન્માદ-ગરોદરાણિ ।
અથર્વ-મન્ત્રાદિ-કૃતાશ્ ચ કૃત્યાઃ શામ્યન્ત્ય્ અનેનાતિ-બલાશ્ ચ વાતાઃ

શરન્-મુખે નાગબલાં પુષ્ય-યોગે સમુદ્ધરેત્ ।
અક્ષ-માત્રં તતો મૂલાચ્ ચૂર્ણિતાત્ પયસા પિબેત્

39.54ચ્વ્ અક્ષ-માત્રં તતો મૂલં 39.54દ્વ્ ચૂર્ણિતં પયસા પિબેત્
લિહ્યાન્ મધુ-ઘૃતાભ્યાં વા ક્ષીર-વૃત્તિર્ અન્-અન્ન-ભુક્ ।
એવં વર્ષ-પ્રયોગેન જીવેદ્ વર્ષ-શતં બલી

ફલોન્-મુખો ગોક્ષુરકઃ સ-મૂલશ્ છાયા-વિશુષ્કઃ સુ-વિચૂર્ણિતાઙ્ગઃ ।
સુ-ભાવિતઃ સ્વેન રસેન તસ્માન્ માત્રાં પરાં પ્રાસૃતિકીં પિબેદ્ યઃ

39.56દ્વ્ માત્રાં પરં પ્રાસૃતિકીં પિબેદ્ યઃ
ક્ષીરેણ તેનૈવ ચ શાલિમ્ અશ્નન્ જીર્ણે ભવેત્ સ દ્વિ-તુલોપયોગાત્ ।
શક્તઃ સુ-રૂપઃ સુ-ભગઃ શતાયુઃ કામી કકુદ્-માન્ ઇવ ગો-કુલ-સ્થઃ

વારાહી-કન્દમ્ આર્દ્રાર્દ્રં ક્ષીરેણ ક્ષીર-પઃ પિબેત્ ।
માસં નિર્-અન્નો માસં ચ ક્ષીરાન્નાદો જરાં જયેત્

તત્-કન્દ-શ્લક્ષ્ણ-ચૂર્ણં વા સ્વ-રસેન સુ-ભાવિતમ્ ।
ઘૃત-ક્ષૌદ્ર-પ્લુતં લિહ્યાત્ તત્-પક્વં વા ઘૃતં પિબેત્

39.59ચ્વ્ ઘૃત-ક્ષૌદ્ર-યુતં લિહ્યાત્
તદ્-વદ્ વિદાર્ય્-અતિબલા-બલા-મધુક-વાયસીઃ ।
શ્રેયસી-શ્રેયસી-યુક્તા-પથ્યા-ધાત્રી-સ્થિરામૃતાઃ

39.60ચ્વ્ જીવન્તી-શ્રેયસી-યુક્તા-
મણ્ડૂકી-શઙ્ખકુસુમા-વાજિગન્ધા-શતાવરીઃ ।
ઉપયુઞ્જીત મેધા-ધી-વયઃ-સ્થૈર્ય-બલ-પ્રદાઃ

39.61ચ્વ્ ઉપયુઞ્જીત ધી-મેધા- 39.61ચ્વ્ ઉપયુઞ્જીત મેધાવી 39.61દ્વ્
વયઃ-સ્થૈર્ય-બલ-પ્રદાઃ
યથા-સ્વં ચિત્રકઃ પુષ્પૈર્ જ્ઞેયઃ પીત-સિતાસિતૈઃ ।
યથોત્તરં સ ગુણ-વાન્ વિધિના ચ રસાયનમ્

છાયા-શુષ્કં તતો મૂલં માસં ચૂર્ણી-કૃતં લિહન્ ।
સર્પિષા મધુ-સર્પિર્ભ્યાં પિબન્ વા પયસા યતિઃ

અમ્ભસા વા હિતાન્નાશી શતં જીવતિ ની-રુજઃ ।
મેધાવી બલ-વાન્ કાન્તો વપુષ્-માન્ દીપ્ત-પાવકઃ

તૈલેન લીઢો માસેન વાતાન્ હન્તિ સુ-દુસ્-તરાન્ ।
મૂત્રેણ શ્વિત્ર-કુષ્ઠાનિ પીતસ્ તક્રેણ પાયુ-જાન્

39.65બ્વ્ વાતાન્ હન્તિ સુ-દારુણાન્
ભલ્લાતકાનિ પુષ્ટાનિ ધાન્ય-રાશૌ નિધાપયેત્ ।
ગ્રીષ્મે સંગૃહ્ય હેમન્તે સ્વાદુ-સ્નિગ્ધ-હિમૈર્ વપુઃ

39.66દ્વ્ સ્વાદુ-સ્નિગ્ધ-હિમૈઃ પુનઃ
સંસ્કૃત્ય તાન્ય્ અષ્ટ-ગુણે સલિલે ઽષ્ટૌ વિપાચયેત્ ।
અષ્ટાંશ-શિષ્ટં તત્-ક્વાથં સ-ક્ષીરં શીતલં પિબેત્

39.67ચ્વ્ અષ્ટાંશ-શિષ્ટં તં ક્વાથં
વર્ધયેત્ પ્રત્ય્-અહં ચાનુ તત્રૈકૈકમ્ અરુષ્કરમ્ ।
સપ્ત-રાત્ર-ત્રયં યાવત્ ત્રીણિ ત્રીણિ તતઃ પરમ્

આ-ચત્વારિંશતસ્ તાનિ હ્રાસયેદ્ વૃદ્ધિ-વત્ તતઃ ।
સહસ્રમ્ ઉપયુઞ્જીત સપ્તાહૈર્ ઇતિ સપ્તભિઃ

39.69દ્વ્ સપ્તાહૈર્ અપિ સપ્તભિઃ
યન્ત્રિતાત્મા ઘૃત-ક્ષીર-શાલિ-ષષ્ટિક-ભોજનઃ ।
તદ્-વત્ ત્રિ-ગુણિતં કાલં પ્રયોગાન્તે ઽપિ ચાચરેત્

39.70દ્વ્ પ્રયોગાન્તે ઽપ્ય્ ઉપાચરેત્
આશિષો લભતે ઽ-પૂર્વા વહ્નેર્ દીપ્તિં વિશેષતઃ ।
પ્રમેહ-કૃમિ-કુષ્ઠાર્શો-મેદો-દોષ-વિવર્જિતઃ

39.71અવ્ આશિષો લભતે પૂર્વા
પિષ્ટ-સ્વેદનમ્ અ-રુજૈઃ પૂર્ણં ભલ્લાતકૈર્ વિજર્જરિતૈઃ ।
ભૂમિ-નિખાતે કુમ્ભે પ્રતિષ્ઠિતં કૃષ્ણ-મૃલ્-લિપ્તમ્

39.72બ્વ્ પૂર્ણં ભલ્લાતકૈઃ સુ-જર્જરિતૈઃ
પરિવારિતં સમન્તાત્ પચેત્ તતો ગો-મયાગ્નિના મૃદુના ।
તત્-સ્વ-રસો યશ્ ચ્યવતે ગૃહ્ણીયાત્ તં દિને ઽન્યસ્મિન્

39.73બ્વ્ પચેત્ તદ્ ગો-મયાગ્નિના મૃદુના
અમુમ્ ઉપયુજ્ય સ્વ-રસં મધ્વ્-અષ્ટમ-ભાગિકં દ્વિ-ગુણ-સર્પિઃ ।
પૂર્વ-વિધિ-યન્ત્રિતાત્મા પ્રાપ્નોતિ ગુણાન્ સ તાન્ એવ

39.74અવ્ અમુમ્ ઉપયુઞ્જ્યાત્ સ્વ-રસં
પુષ્ટાનિ પાકેન પરિચ્યુતાનિ ભલ્લાતકાન્ય્ આઢક-સંમિતાનિ ।
ઘૃષ્ટ્વેષ્ટિકા-ચૂર્ણ-કણૈર્ જલેન પ્રક્ષાલ્ય સંશોષ્ય ચ મારુતેન

જર્જરાણિ વિપચેજ્ જલ-કુમ્ભે પાદ-શેષ-ઘૃત-ગાલિત-શીતમ્ ।
તદ્-રસં પુનર્ અપિ શ્રપયેત ક્ષીર-કુમ્ભ-સહિતં ચરણ-સ્થે

39.76બ્વ્ પાદ-શેષ-ઘૃત-ગાલિત-શેષમ્ 39.76બ્વ્ પાદ-શેષ-ઘૃત-ગાલિત-શીતે
39.76બ્વ્ પાદ-શેષમ્ અવતારિત-શીતમ્ 39.76ચ્વ્ તં રસં પુનર્ અપિ શ્રપયેત
39.76દ્વ્ ક્ષીર-કુમ્ભ-સહિતં ચરણ-સ્થમ્
સર્પિઃ પક્વં તત્ર તુલ્ય-પ્રમાણં યુઞ્જ્યાત્ સ્વેચ્છં શર્કરયા રજોભિઃ ।
એકી-ભૂતં તત્ ખજ-ક્ષોભણેન સ્થાપ્યં ધાન્યે સપ્ત-રાત્રં સુ-ગુપ્તમ્

39.77અવ્ સર્પિઃ પક્વં તેન તુલ્ય-પ્રમાણં 39.77બ્વ્ યુઞ્જ્યાત્ પ્રસ્થં શર્કરયા
રજોભિઃ
39.77બ્વ્ યુઞ્જ્યાત્ સ્વચ્છં શર્કરયા રજોભિઃ 39.77ચ્વ્ એકી-ભૂતં તં
ખજ-ક્ષોભણેન
તમ્ અમૃત-રસ-પાકં યઃ પ્રગે પ્રાશમ્ અશ્નન્ન્ અનુપિબતિ યથેષ્ટં વારિ દુગ્ધં રસં
વા ।
સ્મૃતિ-મતિ-બલ-મેધા-સત્-ત્વ-સારૈર્ ઉપેતઃ કનક-નિચય-ગૌરઃ સો ઽશ્નુતે દીર્ઘમ્ આયુઃ

દ્રોણે ઽમ્ભસો વ્રણકૃતાં ત્રિ-શતાદ્ વિપક્વાત્ ક્વાથાઢકે પલ-સમૈસ્ તિલ-તૈલ-પાત્રમ્ ।
તિક્તા-વિષા-દ્વય-વરા-ગિરિજન્મ-તાર્ક્ષ્યૈઃ સિદ્ધં પરં નિખિલ-કુષ્ઠ-નિબર્હણાય

39.79અવ્ દ્રોણે ઽમ્ભસો વ્રણકૃતાં ત્રિ-શતાનિ પક્ત્વા 39.79ચ્વ્
તિક્તા-નિશા-દ્વય-વચા-ગિરિજન્મ-તાર્ક્ષ્યૈઃ
39.79ચ્વ્ તિક્તા-નિશા-દ્વય-વરા-ગિરિજન્મ-તાર્ક્ષ્યૈઃ 39.79ચ્વ્
તિક્તા-વિષા-દ્વય-વચા-ગિરિજન્મ-તાર્ક્ષ્યૈઃ
39.79ચ્વ્ તિક્તા-વિષા-દ્વય-વરા-ગિરિજાત-તાર્ક્ષ્યૈઃ
સહામલક-શુક્તિભિર્ દધિ-સરેણ તૈલેન વા ॥ 80અ ॥
ગુડેન પયસા ઘૃતેન યવ-સક્તુભિર્ વા સહ ॥ 80બ્ ॥
તિલેન સહ માક્ષિકેણ પલલેન સૂપેન વા ॥ 80ચ્ ॥
વપુષ્-કરમ્ અરુષ્કરં પરમ-મેધ્યમ્ આયુષ્-કરમ્ ॥ 80દ્ ॥
ભલ્લાતકાનિ તીક્ષ્ણાનિ પાકીન્ય્ અગ્નિ-સમાનિ ચ ।
ભવન્ત્ય્ અમૃત-કલ્પાનિ પ્રયુક્તાનિ યથા-વિધિ

39.81દ્વ્ કલ્પિતાનિ યથા-વિધિ
કફ-જો ન સ રોગો ઽસ્તિ ન વિબન્ધો ઽસ્તિ કશ્-ચ-ન ।
યં ન ભલ્લાતકં હન્યાચ્ છીઘ્રમ્ અગ્નિ-બલ-પ્રદમ્

39.82દ્વ્ છીઘ્રં વહ્નિ-બલ-પ્રદમ્
વાતાતપ-વિધાને ઽપિ વિશેષેણ વિવર્જયેત્ ।
કુલત્થ-દધિ-શુક્તાનિ તૈલાભ્યઙ્ગાગ્નિ-સેવનમ્

વૃક્ષાસ્ તુબરકા નામ પશ્ચિમાર્ણવ-તીર-જાઃ ।
વીચી-તરઙ્ગ-વિક્ષોભ-મારુતોદ્ધૂત-પલ્લવાઃ

તેભ્યઃ ફલાન્ય્ આદદીત સુ-પક્વાન્ય્ અમ્બુ-દાગમે ।
મજ્જ્ઞઃ ફલેભ્યશ્ ચાદાય શોષયિત્વાવચૂર્ણ્ય ચ

39.85ચ્વ્ મજ્જાં ફલેભ્યશ્ ચાદાય 39.85ચ્વ્ મજ્જાઃ ફલેભ્યશ્ ચાદાય 39.85દ્વ્
શોષયિત્વા વિચૂર્ણ્ય ચ
તિલ-વત્ પીડયેદ્ દ્રોણ્યાં ક્વાથયેદ્ વા કુસુમ્ભ-વત્ ।
તત્-તૈલં સંભૃતં ભૂયઃ પચેદ્ આ-સલિલ-ક્ષયાત્

39.86ચ્વ્ તત્-તૈલં સ-ઘૃતં ભૂયઃ 39.86ચ્વ્ તત્-તૈલં સંસૃતં ભૂયઃ 39.86ચ્વ્
તત્-તૈલં સંહૃતં ભૂયઃ
અવતાર્ય કરીષે ચ પક્ષ-માત્રં નિધાપયેત્ ।
સ્નિગ્ધ-સ્વિન્નો હૃત-મલઃ પક્ષાદ્ ઉદ્ધૃત્ય તત્ તતઃ

39.87દ્વ્ પક્ષાદ્ ઉદ્ધૃત્ય યત્ન-વાન્
ચતુર્થ-ભક્તાન્તરિતઃ પ્રાતઃ પાણિ-તલં પિબેત્ ।
મન્ત્રેણાનેન પૂતસ્ય તૈલસ્ય દિવસે શુભે

મજ્જ-સાર મહા-વીર્ય સર્વાન્ ધાતૂન્ વિશોધય ।
શઙ્ખ-ચક્ર-ગદા-પાણિસ્ ત્વામ્ આજ્ઞાપયતે ઽ-ચ્યુતઃ

39.89અવ્ મજ્જા-સાર મહા-વીર્ય 39.89દ્વ્ ત્વામ્ આજ્ઞાપયતે ઽ-ચ્યુત
તેનાસ્યોર્ધ્વમ્ અધસ્-તાચ્ ચ દોષા યાન્ત્ય્ અ-સકૃત્ તતઃ ।
સાયમ્ અ-સ્નેહ-લવણાં યવાગૂં શીતલાં પિબેત્

39.90બ્વ્ દોષા યાન્ત્ય્ અ-સકૃત્-સકૃત્
પઞ્ચાહાનિ પિબેત્ તૈલમ્ ઇત્થં વર્જ્યાન્ વિવર્જયન્ ।
પક્ષં મુદ્ગ-રસાન્નાશી સર્વ-કુષ્ઠૈર્ વિમુચ્યતે

39.91બ્વ્ ઇત્થં વર્જ્યાનિ વર્જયેત્
તદ્ એવ ખદિર-ક્વાથે ત્રિ-ગુણે સાધુ સાધિતમ્ ।
નિહિતં પૂર્વ-વત્ પક્ષં પિબેન્ માસં સુ-યન્ત્રિતઃ

તેનાભ્યક્ત-શરીરશ્ ચ કુર્વન્ન્ આહારમ્ ઈરિતમ્ ।
અનેનાશુ પ્રયોગેણ સાધયેત્ કુષ્ઠિનં નરમ્

ભિન્ન-સ્વરં રક્ત-નેત્રં શીર્ણાઙ્ગં કૃમિ-ભક્ષિતમ્ ॥ 93.1+(1)અબ્ ॥
39.93.1+(1)અવ્ ભગ્ન-સ્વરં રક્ત-નેત્રં 39.93.1+(1)બ્વ્ શીર્ણાઙ્ગં કૃમિભિશ્
ચિતમ્
સર્પિર્-મધુ-યુતં પીતં તદ્ એવ ખદિરાદ્ વિના ।
પક્ષં માંસ-રસાહારં કરોતિ દ્વિ-શતાયુષમ્

39.94ચ્વ્ પક્વ-માંસ-રસાહારં 39.94ચ્વ્ પક્વં માંસ-રસાહારં
તદ્ એવ નસ્યે પઞ્ચાશદ્ દિવસાન્ ઉપયોજિતમ્ ।
વપુષ્-મતં શ્રુત-ધરં કરોતિ ત્રિ-શતાયુષમ્

39.95ચ્વ્ વપુષ્-મતં શ્રુતિ-ધરં
વલી-પલિત-નિર્મુક્તં સ્થિર-સ્મૃતિ-કચ-દ્વિ-જમ્ ॥ 95.1+(1)અબ્ ॥
પઞ્ચાષ્ટૌ સપ્ત દશ વા પિપ્પલીર્ મધુ-સર્પિષા ।
રસાયન-ગુણાન્વેષી સમામ્ એકાં પ્રયોજયેત્

39.96દ્વ્ માસમ્ એકં પ્રયોજયેત્
તિસ્રસ્ તિસ્રસ્ તુ પૂર્વાહ્ણે ભુક્ત્વાગ્રે ભોજનસ્ય ચ ।
પિપ્પલ્યઃ કિંશુક-ક્ષાર-ભાવિતા ઘૃત-ભર્જિતાઃ

39.97બ્વ્ ભુક્ત્વાગ્રે ભોજનસ્ય તુ
પ્રયોજ્યા મધુ-સંમિશ્રા રસાયન-ગુણૈષિણા ।
ક્રમ-વૃદ્ધ્યા દશાહાનિ દશ-પૈપ્પલિકં દિનમ્

39.98ચ્વ્ દશ-વૃદ્ધ્યા દશાહાનિ 39.98દ્વ્ દશ-પિપ્પલિકં દિનમ્
વર્ધયેત્ પયસા સાર્ધં તથૈવાપનયેત્ પુનઃ ।
જીર્ણૌષધશ્ ચ ભુઞ્જીત ષષ્ટિકં ક્ષીર-સર્પિષા

પિપ્પલીનાં સહસ્રસ્ય પ્રયોગો ઽયં રસાયનમ્ ।
પિષ્ટાસ્ તા બલિભિઃ પેયાઃ શૃતા મધ્ય-બલૈર્ નરૈઃ

શીતી-કૃતા હીન-બલૈર્ વીક્ષ્ય દોષામયાન્ પ્રતિ ॥ 100+(1)અબ્ ॥
39.100+(1)અવ્ શીતી-કૃતા ક્ષીણ-બલૈર્ 39.100+(1)બ્વ્ વીક્ષ્ય દોષાન્ પ્રયોજયેત્
તદ્-વચ્ ચ ચ્છાગ-દુગ્ધેન દ્વે સહસ્રે પ્રયોજયેત્ ।
એભિઃ પ્રયોગૈઃ પિપ્પલ્યઃ કાસ-શ્વાસ-ગલ-ગ્રહાન્

યક્ષ્મ-મેહ-ગ્રહણ્ય્-અર્શઃ-પાણ્ડુ-ત્વ-વિષમ-જ્વરાન્ ।
ઘ્નન્તિ શોફં વમિં હિધ્માં પ્લીહાનં વાત-શોણિતમ્

બિલ્વાર્ધ-માત્રેણ ચ પિપ્પલીનાં પાત્રં પ્રલિમ્પેદ્ અયસો નિશાયામ્ ।
પ્રાતઃ પિબેત્ તત્ સલિલાઞ્જલિભ્યાં વર્ષં યથેષ્ટાશન-પાન-ચેષ્ટઃ

શુણ્ઠી-વિડઙ્ગ-ત્રિ-ફલા-ગુડૂચી- યષ્ટી-હરિદ્રાતિબલા-બલાશ્ ચ ।
મુસ્તા-સુરાહ્વાગુરુ-ચિત્રકાશ્ ચ સૌગન્ધિકં પઙ્ક-જમ્ ઉત્પલાનિ

39.104ચ્વ્ મુસ્તા-શતાહ્વાગુરુ-ચિત્રકાશ્ ચ
ધવાશ્વકર્ણાસન-બાલપત્ત્ર-સારાસ્ તથા પિપ્પલિ-વત્ પ્રયોજ્યાઃ ।
લોહોપલિપ્તાઃ પૃથગ્ એવ જીવેત્ સમાઃ શતં વ્યાધિ-જરા-વિમુક્તઃ

39.105બ્વ્ -સારાસ્ તથા પિપ્પલિ-વત્ પ્રયુઞ્જ્યાઃ 39.105ચ્વ્ લોહ-પ્રલેપાત્ પૃથગ્ એવ
જીવેત્
39.105ચ્વ્ લોહોપલેપાત્ પૃથગ્ એવ જીવેત્
ક્ષીરાઞ્જલિભ્યાં ચ રસાયનાનિ યુક્તાન્ય્ અમૂન્ય્ આયસ-લેપનાનિ ।
કુર્વન્તિ પૂર્વોક્ત-ગુણ-પ્રકર્ષમ્ આયુઃ-પ્રકર્ષં દ્વિ-ગુણં તતશ્ ચ

અસન-ખદિર-યૂષૈર્ ભાવિતાં સોમરાજીં મધુ-ઘૃત-શિખિ-પથ્યા-લોહ-ચૂર્ણૈર્ ઉપેતામ્ ।
શરદમ્ અવલિહાનઃ પારિણામાન્ વિકારાંસ્ ત્યજતિ મિત-હિતાશી તદ્-વદ્ આહાર-જાતાન્

39.107બ્વ્ મધુ-ઘૃત-ગદ-પથ્યા-લોહ-ચૂર્ણૈર્ ઉપેતામ્
તીવ્રેણ કુષ્ઠેન પરીત-મૂર્તિર્ યઃ સોમરાજીં નિયમેન ખાદેત્ ।
સંવત્સરં કૃષ્ણ-તિલ-દ્વિતીયાં સ સોમરાજીં વપુષાતિશેતે

યે સોમરાજ્યા વિ-તુષી-કૃતાયાશ્ ચૂર્ણૈર્ ઉપેતાત્ પયસઃ સુ-જાતાત્ ।
ઉદ્ધૃત્ય સારં મધુના લિહન્તિ તક્રં તદ્ એવાનુપિબન્તિ ચાન્તે

કુષ્ઠિનઃ શીર્યમાણાઙ્ગાસ્ તે જાતાઙ્ગુલિ-નાસિકાઃ ।
ભાન્તિ વૃક્ષા ઇવ પુનઃ પ્રરૂઢ-નવ-પલ્લવાઃ

39.110અવ્ કુષ્ઠિનઃ કુથ્યમાનાઙ્ગાસ્
શીત-વાત-હિમ-દગ્ધ-તનૂનાં સ્તબ્ધ-ભગ્ન-કુટિલ-વ્યથિતાસ્થ્નામ્ ।
ભેષજસ્ય પવનોપહતાનાં વક્ષ્યતે વિધિર્ અતો લશુનસ્ય ॥ 110+(1) ॥
39.110+(1)અવ્ શીત-વાત-પરિદગ્ધ-તનૂનાં 39.110+(1)બ્વ્
સ્તબ્ધ-ભુગ્ન-કુટિલ-વ્યથિતાસ્થ્નામ્
39.110+(1)ચ્વ્ ભેષજં ચ પવનોપહતાનાં
રાહોર્ અમૃત-ચૌર્યેણ લૂનાદ્ યે પતિતા ગલાત્ ।
અમૃતસ્ય કણા ભૂમૌ તે લશુન-ત્વમ્ આગતાઃ

39.111અવ્ રાહોર્ અચ્યુત-ચક્રેણ
દ્વિ-જા નાશ્નન્તિ તમ્ અતો દૈત્ય-દેહ-સમુદ્ભવમ્ ।
સાક્ષાદ્ અમૃત-સંભૂતેર્ ગ્રામણીઃ સ રસાયનમ્

શીલયેલ્ લશુનં શીતે વસન્તે ઽપિ કફોલ્બણઃ ।
ઘનોદયે ઽપિ વાતાર્તઃ સદા વા ગ્રીષ્મ-લીલયા

39.113બ્વ્ વસન્તે ચ કફોલ્બણઃ
સ્નિગ્ધ-શુદ્ધ-તનુઃ શીત-મધુરોપસ્કૃતાશયઃ ।
તદ્-ઉત્તંસાવતંસાભ્યાં ચર્ચિતાનુચરાજિરઃ

તસ્ય કન્દાન્ વસન્તાન્તે હિમવચ્-છક-દેશ-જાન્ ।
અપનીત-ત્વચો રાત્રૌ તિમયેન્ મદિરાદિભિઃ

39.115ચ્વ્ અપનીય ત્વચો રાત્રૌ 39.115દ્વ્ તીમયેન્ મદિરાદિભિઃ 39.115દ્વ્
પેષયેન્ મદિરાદિભિઃ
તત્-કલ્ક-સ્વ-રસં પ્રાતઃ શુચિ-તાન્તવ-પીડિતમ્ ।
મદિરાયાઃ સુ-રૂઢાયાસ્ ત્રિ-ભાગેન સમન્વિતમ્

મદ્યસ્યાન્યસ્ય તક્રસ્ય મસ્તુનઃ કાઞ્જિકસ્ય વા ।
તત્-કાલ એવ વા યુક્તં યુક્તમ્ આલોચ્ય માત્રયા

39.117અવ્ મદ્યસ્યાન્યસ્ય તૈલસ્ય
તૈલ-સર્પિર્-વસા-મજ્જ-ક્ષીર-માંસ-રસૈઃ પૃથક્ ।
ક્વાથેન વા યથા-વ્યાધિ રસં કેવલમ્ એવ વા

39.118બ્વ્ ક્ષીર-સર્પિર્-વસા-મજ્જ- 39.118બ્વ્ -ધન્વ-માંસ-રસૈઃ પૃથક્
39.118બ્વ્ -ધન્વ-માંસૈઃ પૃથક્ પૃથક્
પિબેદ્ ગણ્ડૂષ-માત્રં પ્રાક્ કણ્ઠ-નાલી-વિશુદ્ધયે ।
પ્રતતં સ્વેદનં ચાનુ વેદનાયાં પ્રશસ્યતે

39.119ચ્વ્ પ્રતતં સ્વેદનં ચાત્ર
શીતામ્બુ-સેકઃ સહસા વમિ-મૂર્છાયયોર્ મુખે ।
શેષં પિબેત્ ક્લમાપાયે સ્થિર-તાં ગત ઓજસિ

વિદાહ-પરિહારાય પરં શીતાનુલેપનઃ ।
ધારયેત્ સામ્બુ-કણિકા મુક્તા-કર્પૂર-માલિકાઃ

39.121ચ્વ્ ધારયેત્ સામ્બુ-કણિકાં 39.121દ્વ્ મુક્તાં કર્પૂર-માલિકામ્
39.121દ્વ્ મુક્તા-કર્પૂર-માલિકામ્
કુડવો ઽસ્ય પરા માત્રા તદ્-અર્ધં કેવલસ્ય તુ ।
પલં પિષ્ટસ્ય તન્-મજ્જ્ઞઃ સ-ભક્તં પ્રાક્ ચ શીલયેત્

જીર્ણ-શાલ્ય્-ઓદનં જીર્ણે શઙ્ખ-કુન્દેન્દુ-પાણ્ડુરમ્ ।
ભુઞ્જીત યૂષૈર્ પયસા રસૈર્ વા ધન્વ-ચારિણામ્

મદ્યમ્ એકં પિબેત્ તત્ર તૃટ્-પ્રબન્ધે જલાન્વિતમ્ ।
અ-મદ્ય-પસ્ ત્વ્ આરનાલં ફલામ્બુ પરિસિક્થકામ્

39.124અવ્ મદ્યમ્ એકં પિબેત્ ત્વ્ અત્ર 39.124બ્વ્ તૃટ્-[પ્ર]વૃદ્ધે જલાન્વિતમ્
39.124બ્વ્ તૃડ્-વિબન્ધે જલાન્વિતમ્
39.124દ્વ્ ફલામ્બુ પરિસિક્થિકામ્ 39.124દ્વ્ ફલામ્બુ પરિસિત્થિકામ્ 39.124દ્વ્
ફલામ્બુ પરિસિક્થિકમ્
39.124દ્વ્ ફલામ્બુ-પરિષેચિતમ્
તત્-કલ્કં વા સમ-ઘૃતં ઘૃત-પાત્રે ખજાહતમ્ ।
સ્થિતં દશાહાદ્ અશ્નીયાત્ તદ્-વદ્ વા વસયા સમમ્

39.125દ્વ્ તદ્-વદ્ વા પયસા સમમ્
વિ-કઞ્ચુક-પ્રાજ્ય-રસોન-ગર્ભાન્ સ-શૂલ્ય-માંસાન્ વિવિધોપદંશાન્ ।
નિમર્દકાન્ વા ઘૃત-શુક્ત-યુક્તાન્ પ્ર-કામમ્ અદ્યાલ્ લઘુ તુચ્છમ્ અશ્નન્

39.126ચ્વ્ વિમર્દકાન્ વા ઘૃત-શુક્ત-યુક્તાન્ 39.126દ્વ્ પ્ર-કામમ્ અદ્યાલ્ લઘુ
તુત્થમ્ અશ્નન્
પિત્ત-રક્ત-વિનિર્મુક્ત-સમસ્તાવરણાવૃતે ।
શુદ્ધે વા વિદ્યતે વાયૌ ન દ્રવ્યં લશુનાત્ પરમ્

39.127અવ્ પિત્ત-રક્ત-વિનિર્મુક્તે 39.127બ્વ્ સમસ્તાવરણાવૃતે
પ્રિયામ્બુ-ગુડ-દુગ્ધસ્ય માંસ-મદ્યામ્લ-વિદ્વિષઃ ।
અ-તિતિક્ષોર્ અ-જીર્ણં ચ લશુનો વ્યાપદે ધ્રુવમ્

39.128બ્વ્ માંસ-મદ્યાદિ-વિદ્વિષઃ 39.128ચ્વ્ અ-તિત્યક્ષોર્ અ-જીર્ણમ્ ચ 39.128ચ્વ્
અતિ-રૂક્ષૈર્ અ-જીર્ણે ચ
પિત્ત-કોપ-ભયાદ્ અન્તે યુઞ્જ્યાન્ મૃદુ વિરેચનમ્ ।
રસાયન-ગુણાન્ એવં પરિપૂર્ણાન્ સમશ્નુતે

ગ્રીષ્મે ઽર્ક-તપ્તા ગિરયો જતુ-તુલ્યં વમન્તિ યત્ ।
હેમાદિ-ષડ્-ધાતુ-રસં પ્રોચ્યતે તચ્ છિલા-જતુ

સર્વં ચ તિક્ત-કટુકં નાત્ય્-ઉષ્ણં કટુ પાકતઃ ।
છેદનં ચ વિશેષેણ લૌહં તત્ર પ્રશસ્યતે

ગો-મૂત્ર-ગન્ધિ કૃષ્ણં ગુગ્ગુલ્વ્-આભં વિ-શર્કરં મૃત્સ્નમ્ ।
સ્નિગ્ધમ્ અન્-અમ્લ-કષાયં મૃદુ ગુરુ ચ શિલા-જતુ શ્રેષ્ઠમ્

વ્યાધિ-વ્યાધિત-સાત્મ્યં સમનુસ્મરન્ ભાવયેદ્ અયઃ-પાત્રે ।
પ્રાક્ કેવલ-જલ-ધૌતં શુષ્કં ક્વાથૈસ્ તતો ભાવ્યમ્

સમ-ગિરિજમ્ અષ્ટ-ગુણિતે નિઃક્વાથ્યં ભાવનૌષધં તોયે ।
તન્-નિર્યૂહે ઽષ્ટાંશે પૂતોષ્ણે પ્રક્ષિપેદ્ ગિરિજમ્

તત્ સમ-રસ-તાં યાતં સંશુષ્કં પ્રક્ષિપેદ્ રસે ભૂયઃ ।
સ્વૈઃ સ્વૈર્ એવં ક્વાથૈર્ ભાવ્યં વારાન્ ભવેત્ સપ્ત

અથ સ્નિગ્ધસ્ય શુદ્ધસ્ય ઘૃતં તિક્તક-સાધિતમ્ ।
ત્ર્ય્-અહં યુઞ્જીત ગિરિજમ્ એકૈકેન તથા ત્ર્ય્-અહમ્

39.136અવ્ અથ સ્નિગ્ધ-વિશુદ્ધસ્ય
ફલ-ત્રયસ્ય યૂષેણ પટોલ્યા મધુકસ્ય ચ ।
યોગં યોગ્યં તતસ્ તસ્ય કાલાપેક્ષં પ્રયોજયેત્

39.137ચ્વ્ યોગ-યોગ્યં તતસ્ તસ્ય 39.137ચ્વ્ યોગે યોજ્યં તતસ્ તસ્ય 39.137દ્વ્
કાલાપેક્ષં તુ યોજયેત્
શિલા-જમ્ એવં દેહસ્ય ભવત્ય્ અત્ય્-ઉપકારકમ્ ।
ગુણાન્ સમગ્રાન્ કુરુતે સહસા વ્યાપદં ન ચ

એક-ત્રિ-સપ્ત-સપ્તાહં કર્ષમ્ અર્ધ-પલં પલમ્ ।
હીન-મધ્યોત્તમો યોગઃ શિલા-જસ્ય ક્રમાન્ મતઃ

સંસ્કૃતં સંસ્કૃતે દેહે પ્રયુક્તં ગિરિજાહ્વયમ્ ।
યુક્તં વ્યસ્તૈઃ સમસ્તૈર્ વા તામ્રાયો-રૂપ્ય-હેમભિઃ

ક્ષીરેણાલોડિતં કુર્યાચ્ છીઘ્રં રાસાયનં ફલમ્ ।
કુલત્થાન્ કાકમાચીં ચ કપોતાંશ્ ચ સદા ત્યજેત્

ન સો ઽસ્તિ રોગો ભુવિ સાધ્ય-રૂપો જત્વ્ અશ્મ-જં યં ન જયેત્ પ્રસહ્ય ।
તત્-કાલ-યોગૈર્ વિધિ-વત્ પ્રયુક્તં સ્વસ્થસ્ય ચોર્જાં વિપુલાં દધાતિ

39.142બ્વ્ જત્વ્ અશ્મ-જં યં ન હરેત્ પ્રસહ્ય 39.142દ્વ્ સ્વસ્થસ્ય ચોર્જાં
વિપુલાં દદાતિ
કુટી-પ્રવેશઃ ક્ષણિનાં પરિચ્છદ-વતાં હિતઃ ।
અતો ઽન્ય-થા તુ યે તેષાં સૌર્ય-મારુતિકો વિધિઃ

39.143અવ્ કુટી-પ્રવેશઃ ક્ષમિણાં 39.143અવ્ કુટી-પ્રવેશઃ ક્ષીણાનાં
39.143દ્વ્ સૂર્ય-મારુતિકો વિધિઃ
વાતાતપ-સહા યોગા વક્ષ્યન્તે ઽતો વિશેષતઃ ।
સુખોપચારા ભ્રંશે ઽપિ યે ન દેહસ્ય બાધકાઃ

શીતોદકં પયઃ ક્ષૌદ્રં ઘૃતમ્ એકૈક-શો દ્વિ-શઃ ।
ત્રિ-શઃ સમસ્તમ્ અથ-વા પ્રાક્ પીતં સ્થાપયેદ્ વયઃ

ગુડેન મધુના શુણ્ઠ્યા કૃષ્ણયા લવણેન વા ।
દ્વે દ્વે ખાદન્ સદા પથ્યે જીવેદ્ વર્ષ-શતં સુખી

હરીતકીં સર્પિષિ સંપ્રતાપ્ય સમશ્નતસ્ તત્ પિબતો ઘૃતં ચ ।
ભવેચ્ ચિર-સ્થાયિ બલં શરીરે સકૃત્ કૃતં સાધુ યથા કૃત-જ્ઞે

39.147બ્વ્ સમશ્નુતે ચેત્ પિબતો ઘૃતં ચ 39.147ચ્વ્ ભવેચ્ ચિર-સ્થાયિ-બલં
શરીરં
39.147દ્વ્ સકૃત્ કૃતં સાધુ યથા કૃત-જ્ઞાઃ
ધાત્રી-રસ-ક્ષૌદ્ર-સિતા-ઘૃતાનિ હિતાશનાનાં લિહતાં નરાણામ્ ।
પ્રણાશમ્ આયાન્તિ જરા-વિકારા ગ્રન્થા વિશાલા ઇવ દુર્-ગૃહીતાઃ

39.148બ્વ્ હિતાશિનાં વૈ લિહતાં નરાણામ્
ધાત્રી-કૃમિઘ્નાસન-સાર-ચૂર્ણં સ-તૈલ-સર્પિર્-મધુ-લોહ-રેણુ ।
નિષેવમાણસ્ય ભવેન્ નરસ્ય તારુણ્ય-લાવણ્યમ્ અ-વિપ્રણષ્ટમ્

39.149દ્વ્ તારુણ્ય-લાવણ્યમ્ અતિ-પ્રતિષ્ઠમ્ 39.149દ્વ્ તારુણ્ય-લાવણ્યમ્ અપિ
પ્રણષ્ટમ્
લૌહં રજો વેલ્લ-ભવં ચ સર્પિઃ-ક્ષૌદ્ર-દ્રુતં સ્થાપિતમ્ અબ્દ-માત્રમ્ ।
સમુદ્ગકે બીજક-સાર-કૢપ્તે લિહન્ બલી જીવતિ કૃષ્ણ-કેશઃ

39.150અવ્ લોહં રજો વેલ્લ-ભવં ચ સર્પિઃ- 39.150અવ્ લોહાદ્ રજો વેલ્લ-ભવં ચ
સર્પિઃ-
39.150ચ્વ્ સમુદ્ગકે બીજક-સાર-લિપ્તે 39.150ચ્વ્ સામુદ્ગકે બીજક-ક્ષાર-કૢપ્તે
વિડઙ્ગ-ભલ્લાતક-નાગરાણિ યે ઽશ્નન્તિ સર્પિર્-મધુ-સંયુતાનિ ।
જરા-નદીં રોગ-તરઙ્ગિણીં તે લાવણ્ય-યુક્તાઃ પુરુષાસ્ તરન્તિ

ખદિરાસન-યૂષ-ભાવિતાયાસ્ ત્રિ-ફલાયા ઘૃત-માક્ષિક-પ્લુતાયાઃ ।
નિયમેન નરા નિષેવિતારો યદિ જીવન્ત્ય્ અ-રુજઃ કિમ્ અત્ર ચિત્રમ્

39.152બ્વ્ ત્રિ-ફલાયા ઘૃત-માક્ષિકાન્વિતાયાઃ 39.152દ્વ્ યદિ જીવન્ત્ય્ અ-જરાઃ કિમ્
અત્ર ચિત્રમ્
બીજકસ્ય રસમ્ અઙ્ગુલિ-હાર્યં શર્કરાં મધુ ઘૃતં ત્રિ-ફલાં ચ ।
શીલયત્સુ પુરુષેષુ જરત્-તા સ્વ્-આગતાપિ વિનિવર્તત એવ

39.153બ્વ્ શર્કરા-મધુ-ઘૃતં ત્રિ-ફલાં ચ 39.153બ્વ્ શર્કરા-મધુ-યુતં
ત્રિ-ફલાં ચ
પુનર્નવસ્યાર્ધ-પલં નવસ્ય પિષ્ટં પિબેદ્ યઃ પયસાર્ધ-માસમ્ ।
માસ-દ્વયં તત્-ત્રિ-ગુણં સમાં વા જીર્ણો ઽપિ ભૂયઃ સ પુનર્-નવઃ સ્યાત્

મૂર્વા-બૃહત્ય્-અંશુમતી-બલાનામ્ ઉશીર-પાઠાસન-શારિવાણામ્ ।
કાલાનુસાર્યાગુરુ-ચન્દનાનાં વદન્તિ પૌનર્નવમ્ એવ કલ્પમ્

શતાવરી-કલ્ક-કષાય-સિદ્ધં યે સર્પિર્ અશ્નન્તિ સિતા-દ્વિતીયમ્ ।
તાઞ્ જીવિતાધ્વાનમ્ અભિપ્રપન્નાન્ ન વિપ્રલુમ્પન્તિ વિકાર-ચૌરાઃ

પીતાશ્વગન્ધા પયસાર્ધ-માસં ઘૃતેન તૈલેન સુખામ્બુના વા ।
કૃશસ્ય પુષ્ટિં વપુષો વિધત્તે બાલસ્ય સસ્યસ્ય યથા સુ-વૃષ્ટિઃ

39.157બ્વ્ ઘૃતેન તૈલેન સુ-સૂક્ષ્મ-પિષ્ટા 39.157દ્વ્ બાલસ્ય વૃક્ષસ્ય
યથામ્બુ-વૃષ્ટિઃ
દિને દિને કૃષ્ણ-તિલ-પ્રકુઞ્ચં સમશ્નતાં શીત-જલાનુ-પાનમ્ ।
પોષઃ શરીરસ્ય ભવત્ય્ અન્-અલ્પો દૃઢી-ભવન્ત્ય્ આ-મરણાચ્ ચ દન્તાઃ

39.158બ્વ્ સમશ્નતઃ શીત-જલાનુ-પાનમ્
ચૂર્ણં શ્વદંષ્ટ્રામલકામૃતાનાં લિહન્ સ-સર્પિર્ મધુ-ભાગ-મિશ્રમ્ ।
વૃષઃ સ્થિરઃ શાન્ત-વિકાર-દુઃખઃ સમાઃ શતં જીવતિ કૃષ્ણ-કેશઃ

39.159બ્વ્ લિહન્ સ-સર્પિર્ મધુના પ્રયુક્તમ્ 39.159બ્વ્ લિહન્ સ-સર્પિર્
મધુ-ભાગ-યુક્તમ્
સાર્ધં તિલૈર્ આમલકાનિ કૃષ્ણૈર્ અક્ષાણિ સંક્ષુદ્ય હરીતકીર્ વા ।
યે ઽદ્યુર્ મયૂરા ઇવ તે મનુષ્યા રમ્યં પરીણામમ્ અવાપ્નુવન્તિ

શિલા-જતુ-ક્ષૌદ્ર-વિડઙ્ગ-સર્પિર્-લોહાભયા-પારદ-તાપ્ય-ભક્ષઃ ।
આપૂર્યતે દુર્-બલ-દેહ-ધાતુસ્ ત્રિ-પઞ્ચ-રાત્રેણ યથા શશાઙ્કઃ

યે માસમ્ એકં સ્વ-રસં પિબન્તિ દિને દિને ભૃઙ્ગરજઃ-સમુત્થમ્ ।
ક્ષીરાશિનસ્ તે બલ-વીર્ય-યુક્તાઃ સમાઃ શતં જીવિતમ્ આપ્નુવન્તિ

39.162દ્વ્ સમા-શતં જીવિતમ્ આપ્નુવન્તિ
માસં વચામ્ અપ્ય્ ઉપસેવમાનાઃ ક્ષીરેણ તૈલેન ઘૃતેન વાપિ ।
ભવન્તિ રક્ષોભિર્ અ-ધૃષ્ય-રૂપા મેધાવિનો નિર્-મલ-મૃષ્ટ-વાક્યાઃ

મણ્ડૂકપર્ણીમ્ અપિ ભક્ષયન્તો ભૃષ્ટાં ઘૃતે માસમ્ અન્-અન્ન-ભક્ષાઃ ।
જીવન્તિ કાલં વિપુલં પ્રગલ્ભાસ્ તારુણ્ય-લાવણ્ય-ગુણોદય-સ્થાઃ

39.164અવ્ મણ્ડૂકપર્ણીં પરિભક્ષયન્તો 39.164બ્વ્ ભૃષ્ટાં ઘૃતે માસમ્
અન્-અન્ન-ભક્ષ્યાઃ
લાઙ્ગલી-ત્રિ-ફલા-લોહ-પલ-પઞ્ચાશતા કૃતમ્ ।
માર્કવ-સ્વ-રસે ષષ્ટ્યા ગુટિકાનાં શત-ત્રયમ્

39.165બ્વ્ -પલ-પઞ્ચાશતઃ કૃતાત્ 39.165બ્વ્ -પલ-પઞ્ચાશતી-કૃતમ્ 39.165ચ્વ્
માર્કવ-સ્વ-રસે પિષ્ટાદ્
39.165ચ્વ્ માર્કવ-સ્વ-રસે પિષ્ટ્વા 39.165દ્વ્ ગુટિકાનાં શત-ત્રયાત્
છાયા-વિશુષ્કં ગુટિકાર્ધમ્ અદ્યાત્ પૂર્વં સમસ્તામ્ અપિ તાં ક્રમેણ ।
ભજેદ્ વિરિક્તઃ ક્રમ-શશ્ ચ મણ્ડં પેયાં વિલેપીં રસકૌદનં ચ

39.166અવ્ છાયા-વિશુષ્કાદ્ ગુટિકાર્ધમ્ અદ્યાત્
સર્પિઃ-સ્નિગ્ધં માસમ્ એકં યતાત્મા માસાદ્ ઊર્ધ્વં સર્વ-થા સ્વૈર-વૃત્તિઃ ।
વર્જ્યં યત્નાત્ સર્વ-કાલં ત્વ્ અ-જીર્ણં વર્ષેણૈવં યોગમ્ એવોપયુઞ્જ્યાત્

39.167બ્વ્ માસાદ્ ઊર્ધ્વં સર્વ-શઃ સ્વૈર-વૃત્તિઃ 39.167દ્વ્ વર્ષેણૈવં યોગમ્
એવોપયુઞ્જ્ય
ભવતિ વિગત-રોગો યો ઽપ્ય્ અ-સાધ્યામયાર્તઃ પ્રબલ-પુરુષ-કારઃ શોભતે યો ઽપિ વૃદ્ધઃ
।
ઉપચિત-પૃથુ-ગાત્ર-શ્રોત્ર-નેત્રાદિ-યુક્તસ્ તરુણ ઇવ સમાનાં પઞ્ચ જીવેચ્ છતાનિ

ગાયત્રી-શિખિ-શિંશિપાસન-શિવા-વેલ્લાક્ષકારુષ્કરાન્ ॥ 169અ ॥
39.169અવ્ ગાયત્રી-શિખિ-શિંશિપાસન-શિવા-વેલ્લાક્ષકારુષ્કરં
પિષ્ટ્વાષ્ટા-દશ-સંગુણે ઽમ્ભસિ ધૃતાન્ ખણ્ડૈઃ સહાયો-મયૈઃ ॥ 169બ્ ॥
39.169બ્વ્ પિષ્ટ્વાષ્ટા-દશ-સંગુણે ઽમ્ભસિ ધૃતાન્ ખણ્ડૈઃ સહાયો-મલૈઃ
39.169બ્વ્ પિષ્ટ્વાષ્ટા-દશ-સંગુણે ઽમ્ભસિ ધૃતં ખણ્ડૈઃ સહાયો-મયૈઃ
39.169બ્વ્ પિષ્ટ્વાષ્ટૌ દશ-ષડ્-ગુણે ઽમ્ભસિ ધૃતં ખણ્ડૈઃ સહાયો-મયૈઃ
પાત્રે લોહ-મયે ત્ર્ય્-અહં રવિ-કરૈર્ આલોડયન્ પાચયેદ્ ॥ 169ચ્ ॥
39.169ચ્વ્ પાત્રે લોહ-કૃતે ત્ર્ય્-અહં રવિ-કરૈર્ આલોડયન્ પાચયેદ્
અગ્નૌ ચાનુ મૃદૌ સ-લોહ-શકલં પાદ-સ્થિતં તત્ પચેત્ ॥ 169દ્ ॥
પૂતસ્યાંશઃ ક્ષીરતો ઽંશસ્ તથાંશૌ ભાર્ગાન્ નિર્યાસાદ્ દ્વૌ વરાયાસ્ ત્રયો ઽંશાઃ ।
અંશાશ્ ચત્વારશ્ ચેહ હૈયઙ્ગવીનાદ્ એકી-કૃત્યૈતત્ સાધયેત્ કૃષ્ણ-લૌહે

39.170બ્વ્ ભાર્ગી-નિર્યાસાદ્ દ્વૌ વરાયાસ્ ત્રયો ઽંશાઃ 39.170ચ્વ્ અંશાશ્ ચત્વારશ્ ચૈવ
હૈયઙ્ગવીનાદ્
વિ-મલ-ખણ્ડ-સિતા-મધુભિઃ પૃથગ્ યુતમ્ અ-યુક્તમ્ ઇદં યદિ વા ઘૃતમ્ ।
સ્વ-રુચિ-ભોજન-પાન-વિચેષ્ટિતો ભવતિ ના પલ-શઃ પરિશીલયન્

39.171અવ્ વિ-મલયા સિતયા મધુનાથ-વા 39.171દ્વ્ ભવતિ ના પલ-શઃ
પરિશીલયેત્
શ્રી-માન્ નિર્ધૂત-પાપ્મા વન-મહિષ-બલો વાજિ-વેગઃ સ્થિરાઙ્ગઃ ॥ 172અ ॥
કેશૈર્ ભૃઙ્ગાઙ્ગ-નીલૈર્ મધુ-સુરભિ-મુખો નૈક-યોષિન્-નિષેવી ॥ 172બ્ ॥
39.172બ્વ્ કેશૈર્ ભૃઙ્ગાતિ-નીલૈર્ મધુ-સુરભિ-મુખો નૈક-યોષિન્-નિષેવી
વાઙ્-મેધા-ધી-સમૃદ્ધઃ સુ-પટુ-હુત-વહો માસ-માત્રોપયોગાદ્ ॥ 172ચ્ ॥
39.172ચ્વ્ વાઙ્-મેધાવી સમૃદ્ધઃ સુ-પટુ-હુત-વહો માસ-માત્રોપયોગાદ્
ધત્તે ઽસૌ નારસિંહં વપુર્ અનલ-શિખા-તપ્ત-ચામીકરાભમ્ ॥ 172દ્ ॥
અત્તારં નારસિંહસ્ય વ્યાધયો ન સ્પૃશન્ત્ય્ અપિ ।
ચક્રોજ્જ્વલ-ભુજં ભીતા નારસિંહમ્ ઇવાસુરાઃ

39.173ચ્વ્ ચક્રોજ્જ્વલ-ભુજા ભીતા
ભૃઙ્ગ-પ્રવાલાન્ અમુનૈવ ભૃષ્ટાન્ ઘૃતેન યઃ ખાદતિ યન્ત્રિતાત્મા ।
વિશુદ્ધ-કોષ્ઠો ઽસન-સાર-સિદ્ધ-દુગ્ધાનુપસ્ તત્-કૃત-ભોજનાર્થઃ

માસોપયોગાત્ સ સુખી જીવત્ય્ અબ્દ-શત-ત્રયમ્ ।
ગૃહ્ણાતિ સકૃદ્ અપ્ય્ ઉક્તમ્ અ-વિલુપ્ત-સ્મૃતીન્દ્રિયઃ

39.175બ્વ્ જીવત્ય્ અબ્દ-શત-દ્વયમ્
અનેનૈવ ચ કલ્પેન યસ્ તૈલમ્ ઉપયોજયેત્ ।
તાન્ એવાપ્નોતિ સ ગુણાન્ કૃષ્ણ-કેશશ્ ચ જાયતે

ઉક્તાનિ શક્યાનિ ફલાન્વિતાનિ યુગાનુરૂપાણિ રસાયનાનિ ।
મહાનુશંસાન્ય્ અપિ ચાપરાણિ પ્રાપ્ત્ય્-આદિ-કષ્ટાનિ ન કીર્તિતાનિ

39.177ચ્વ્ મહાનુભાવાન્ય્ અપિ ચાપરાણિ 39.177ચ્વ્ મહાનુશંસ્યાન્ય્ અપિ ચાપરાણિ
રસાયન-વિધિ-ભ્રંશાજ્ જાયેરન્ વ્યાધયો યદિ ।
યથા-સ્વમ્ ઔષધં તેષાં કાર્યં મુક્ત્વા રસાયનમ્

સત્ય-વાદિનમ્ અ-ક્રોધમ્ અધ્ય્-આત્મ-પ્રવણેન્દ્રિયમ્ ।
શાન્તં સદ્-વૃત્ત-નિરતં વિદ્યાન્ નિત્ય-રસાયનમ્

ગુણૈર્ એભિઃ સમુદિતઃ સેવતે યો રસાયનમ્ ।
સ નિવૃત્તાત્મા દીર્ઘાયુઃ પર-ત્રેહ ચ મોદતે

39.180અવ્ ગુણૈર્ એતૈઃ સમુદિતૈઃ 39.180ચ્વ્ સ નિર્વૃતાત્મા દીર્ઘાયુઃ
શાસ્ત્રાનુસારિણી ચર્યા ચિત્ત-જ્ઞાઃ પાર્શ્વ-વર્તિનઃ ।
બુદ્ધિર્ અ-સ્ખલિતાર્થેષુ પરિપૂર્ણં રસાયનમ્