Aṣṭāṅgahṛdayasūtra · Chapter 120
Uttarasthāna
vājī-karaṇam anvicchet satataṃ viṣayī pumān |
tuṣṭiḥ puṣṭir apatyaṃ ca guṇa-vat tatra saṃśritam
apatya-saṃtāna-karaṃ yat sadyaḥ saṃpraharṣaṇam |
vājīvāti-balo yena yāty a-pratihato 'ṅganāḥ
bhavaty ati-priyaḥ strīṇāṃ yena yenopacīyate |
tad vājī-karaṇaṃ tad dhi dehasyorjas-karaṃ param
40.3dv dehasyaujas-karaṃ param
dharmyaṃ yaśasyam āyuṣyaṃ loka-dvaya-rasāyanam |
anumodāmahe brahma-caryam ekānta-nirmalam
40.4av dhanyaṃ yaśasyam āyuṣyaṃ 40.4bv loka-dvaya-sukhāvaham 40.4bv
loka-dvaya-hitāvaham
alpa-sat-tvasya tu kleśair bādhyamānasya rāgiṇaḥ |
śarīra-kṣaya-rakṣārthaṃ vājī-karaṇam ucyate
40.5av alpa-sat-tvasya ca kleśair 40.5av alpa-sat-tvasya cotkleśair 40.5bv
bādhyamānasya rogiṇaḥ
kalyasyodagra-vayaso vājī-karaṇa-sevinaḥ |
sarveṣv ṛtuṣv ahar ahar vyavāyo na nivāryate
40.6av kalpasyodagra-vayaso
atha snigdha-viśuddhānāṃ nirūhān sānuvāsanān |
ghṛta-taila-rasa-kṣīra-śarkarā-kṣaudra-saṃyutān
yoga-vid yojayet pūrvaṃ kṣīra-māṃsa-rasāśinām |
tato vājī-karān yogān śukrāpatya-bala-pradān
40.8dv śukrāpatya-vivardhanān
a-cchāyaḥ pūti-kusumaḥ phalena rahito drumaḥ |
yathaikaś caika-śākhaś ca nir-apatyas tathā naraḥ
skhalad-gamanam a-vyakta-vacanaṃ dhūli-dhūsaram |
api lālāvila-mukhaṃ hṛdayāhlāda-kārakam
40.10dv hṛdayāhlāda-kāriṇam
apatyaṃ tulya-tāṃ kena darśana-sparśanādiṣu |
kiṃ punar yad yaśo-dharma-māna-śrī-kula-vardhanam
40.11av apatyaṃ tulya-tā kena 40.11cv kiṃ punar yo yaśo-dharma- 40.11dv
-māna-śrī-kula-vardhanaḥ
40.11dv -māna-śrī-kula-vardhanāt
śuddha-kāye yathā-śakti vṛṣya-yogān prayojayet |
śarekṣu-kuśa-kāśānāṃ vidāryā vīraṇasya ca
40.12av śuddhe kāye yathā-śakti
mūlāni kaṇṭakāryāś ca jīvakarṣabhakau balām |
mede dve dve ca kākolyau śūrpaparṇyau śatāvarīm
aśvagandhām atibalāṃ ātmaguptāṃ punarnavām |
vīrāṃ payasyāṃ jīvantīm ṛddhiṃ rāsnāṃ trikaṇṭakam
madhukaṃ śāliparṇīṃ ca bhāgāṃs tri-palikān pṛthak |
māṣāṇām āḍhakaṃ caitad dvi-droṇe sādhayed apām
rasenāḍhaka-śeṣeṇa pacet tena ghṛtāḍhakam |
dattvā vidārī-dhātrīkṣu-rasānām āḍhakāḍhakam
ghṛtāc catur-guṇaṃ kṣīraṃ peṣyāṇīmāni cāvapet |
vīrāṃ svaguptāṃ kākolyau yaṣṭīṃ phalgūni pippalīm
40.17dv yaṣṭikaṃ gaja-pippalīm
drākṣāṃ vidārīṃ kharjūraṃ madhukāni śatāvarīm |
tat siddha-pūtaṃ cūrṇasya pṛthak prasthena yojayet
śarkarāyās tugāyāś ca pippalyāḥ kuḍavena ca |
maricasya prakuñcena pṛthag ardha-palonmitaiḥ
tvag-elā-kesaraiḥ ślakṣṇaiḥ kṣaudra-dvi-kuḍavena ca |
pala-mātraṃ tataḥ khādet praty-ahaṃ rasa-dugdha-bhuk
40.20bv kṣaudrād dvi-kuḍavena ca 40.20dv praty-ahaṃ madhu-dugdha-bhuk
tenārohati vājīva kuliṅga iva hṛṣyati |
vidārī-pippalī-śāli-priyālekṣurakād rajaḥ
pṛthak svaguptā-mūlāc ca kuḍavāṃśaṃ tathā madhu |
tulārdhaṃ śarkarā-cūrṇāt prasthārdhaṃ nava-sarpiṣaḥ
so 'kṣa-mātram ataḥ khādet yasya rāmā-śataṃ gṛhe |
sātmaguptā-phalān kṣīre godhūmān sādhitān himān
40.23bv yasya kāntā-śataṃ gṛhe
māṣān vā sa-ghṛta-kṣaudrān khādan gṛṣṭi-payo-'nupaḥ |
jāgarti rātriṃ sakalām a-khinnaḥ khedayan striyaḥ
bastāṇḍa-siddhe payasi bhāvitān a-sakṛt tilān |
yaḥ khādet sa-sitān gacchet sa strī-śatam a-pūrva-vat
40.25bv bhāvitān bahu-śas tilān
cūrṇaṃ vidāryā bahu-śaḥ sva-rasenaiva bhāvitam |
kṣaudra-sarpir-yutaṃ līḍhvā pramadā-śatam ṛcchati
40.26dv pramadā daśa gacchati
kṛṣṇā-dhātrī-phala-rajaḥ sva-rasena su-bhāvitam |
śarkarā-madhu-sarpirbhir līḍhvā yo 'nu payaḥ pibet
40.27av kṛṣṇa-dhātrī-phala-rajaḥ
sa naro 'śīti-varṣo 'pi yuveva parihṛṣyati |
karṣaṃ madhuka-cūrṇasya ghṛta-kṣaudra-samanvitam
40.28dv ghṛta-kṣaudra-samāṃśakam
payo-'nu-pānaṃ yo lihyān nitya-vegaḥ sa nā bhavet |
kulīraśṛṅgyā yaḥ kalkam āloḍya payasā pibet
sitā-ghṛta-payo-'nnāśī sa nārīṣu vṛṣāyate |
yaḥ payasyāṃ payaḥ-siddhāṃ khāden madhu-ghṛtānvitām
pibed bāṣkayaṇaṃ cānu kṣīraṃ na kṣayam eti saḥ |
svayaṅguptekṣurakayor bīja-cūrṇaṃ sa-śarkaram
40.31av pibed bāṣkayiṇaṃ cānu
dhāroṣṇena naraḥ pītvā payasā rāsabhāyate |
uccaṭā-cūrṇam apy evaṃ śatāvaryāś ca yojayet
candra-śubhraṃ dadhi-saraṃ sa-sitā-ṣaṣṭikaudanam |
paṭe su-mārjitaṃ bhuktvā vṛddho 'pi taruṇāyate
40.33cc paṭe su-bhāvitaṃ bhuktvā
śvadaṃṣṭrekṣura-māṣātmaguptā-bīja-śatāvarīḥ |
piban kṣīreṇa jīrṇo 'pi gacchati pramadā-śatam
40.34cv pibet kṣīreṇa jīrṇo 'pi
yat kiñ-cin madhuraṃ snigdhaṃ bṛṃhaṇaṃ bala-vardhanam |
manaso harṣaṇaṃ yac ca tat sarvaṃ vṛṣyam ucyate
dravyair evaṃ-vidhais tasmād darpitaḥ pramadāṃ vrajet |
ātma-vegena codīrṇaḥ strī-guṇaiś ca praharṣitaḥ
40.36bv bhāvitaḥ pramadāṃ vrajet
sevyāḥ sarvendriya-sukhā dharma-kalpa-drumāṅkurāḥ |
viṣayātiśayāḥ pañca śarāḥ kusuma-dhanvanaḥ
40.37dv śarāḥ kusuma-dhanvinaḥ
iṣṭā hy ekaika-śo 'py arthā harṣa-prīti-karāḥ param |
kiṃ punaḥ strī-śarīre ye saṃghātena pratiṣṭhitāḥ
40.38cv kiṃ punaḥ strī-śarīreṣu
nāmāpi yasyā hṛdayotsavāya yāṃ paśyatāṃ tṛptir an-āpta-pūrvā |
sarvendriyākarṣaṇa-pāśa-bhūtā kāntānuvṛtti-vrata-dīkṣitā yā
40.39bv yāṃ paśyatas tṛptir an-āpta-pūrvā
kalā-vilāsāṅga-vayo-vibhūṣā śuciḥ sa-lajjā rahasi pragalbhā |
priyaṃ-vadā tulya-manaḥ-śayā yā sā strī vṛṣya-tvāya paraṃ narasya
40.40cv priyaṃ-vadā tulya-manaḥ-sva-bhāvā
ācarec ca sakalāṃ rati-caryāṃ kāma-sūtra-vihitām an-a-vadyām |
deśa-kāla-bala-śakty-anurodhād vaidya-tantra-samayokty-a-viruddhām
40.41bv kāma-śāstra-vihitām an-a-vadyām
abhyañjanodvartana-seka-gandha-srak-citra-vastrābharaṇa-prakārāḥ |
gāndharva-kāvyādi-kathā-pravīṇāḥ sama-sva-bhāvā vaśa-gā vayasyāḥ
40.42bv -srag-anna-vastrābharaṇa-prakārāḥ 40.42cv
gandharva-kanyādi-kathā-pravīṇāḥ
dīrghikā sva-bhavanānta-niviṣṭā padma-reṇu-madhu-matta-vihaṅgā |
nīla-sānu-giri-kūṭa-nitambe kānanāni pura-kaṇṭha-gatāni
40.43av dīrghikāḥ sva-bhavanānta-niviṣṭāḥ 40.43bv
padma-reṇu-madhu-matta-vihaṅgāḥ
40.43cv nīla-sānu-giri-kūṭa-nitambāḥ
dṛṣṭi-sukhā vividhā taru-jātiḥ śrotra-sukhaḥ kala-kokila-nādaḥ |
aṅga-sukhartu-vaśena vibhūṣā citta-sukhaḥ sakalaḥ parivāraḥ
40.44bv śrotra-sukhāḥ kala-kokila-nādāḥ 40.44cv aṅga-sukhartu viśeṣa-vibhūṣā
tāmbūlam accha-madirā kāntā kāntā niśā śaśāṅkāṅkā |
yad yac ca kiñ-cid iṣṭaṃ manaso vājī-karaṃ tat tat
40.45bv kāntāḥ kāntā niśāḥ śaśāṅkāṅkāḥ 40.45dv manaso vājī-karaṃ hi tat
madhu mukham iva sotpalaṃ priyāyāḥ kala-raṇanā parivādinī priyeva |
kusuma-caya-mano-ramā ca śayyā kisalayinī latikeva puṣpitāgrā
40.46bv kala-raṇanā priya-vādinī priyeva 40.46cv kusuma-caya-mano-harā ca
śayyā
deśe śarīre ca na kā-cid artir artheṣu nālpo 'pi mano-vidhānaḥ |
vājī-karāḥ saṃnihitāś ca yogāḥ kāmasya kāmaṃ paripūrayanti
40.47av deśe śarīre na kadā-cid artir 40.47bv artheṣu nālpo 'pi mano-'bhighātaḥ
mustā parpaṭakaṃ jvare tṛṣi jalaṃ mṛd-bhṛṣṭa-loṣṭodbhavaṃ || 48a ||
lājāś chardiṣu vasti-jeṣu girijaṃ meheṣu dhātrī-niśe || 48b ||
pāṇḍau śreṣṭham ayo 'bhayānila-kaphe plīhāmaye pippalī || 48c ||
saṃdhāne kṛmijā viṣe śukatarur medo-'nile gugguluḥ || 48d ||
vṛṣo 'sra-pitte kuṭajo 'tisāre bhallātako 'rśaḥsu gareṣu hema |
sthūleṣu tārkṣyaṃ kṛmiṣu kṛmighnaṃ śoṣe surā chāga-payo 'tha māṃsam
40.49bv bhallātam arśaḥsu gareṣu hema
akṣy-āmayeṣu tri-phalā guḍūcī vātāsra-roge mathitaṃ grahaṇyām |
kuṣṭheṣu sevyaḥ khadirasya sāraḥ sarveṣu rogeṣu śilāhvayaṃ ca
unmādaṃ ghṛtam a-navaṃ śokaṃ madyaṃ vyapasmṛtiṃ brāhmī |
nidrā-nāśaṃ kṣīraṃ jayati rasālā pratiśyāyam
40.51bv śokaṃ madyaṃ visaṃsmṛtiṃ brāhmī
māṃsaṃ kārśyaṃ laśunaḥ prabhañjanaṃ stabdha-gātra-tāṃ svedaḥ |
guḍamañjaryāḥ khapuro nasyāt skandhāṃsa-bāhu-rujam
40.52dv nasyaṃ skandhāṃsa-bāhu-rujam
nava-nīta-khaṇḍa-marditam auṣṭraṃ mūtraṃ payaś ca hanty udaram |
nasyaṃ mūrdha-vikārān vidradhim a-cirotthitam asra-visrāvaḥ
40.53bv auṣṭrī-mūtraṃ payaś ca hanty udaram 40.53cv nasyaṃ cordhva-vikārān
40.53cv nasyaṃ mūrdhni vikārān
nasyaṃ kavaḍo mukha-jān nasyāñjana-tarpaṇāni netra-rujaḥ |
vṛddhasya kṣīra-ghṛte mūrchāṃ śītāmbu-māruta-cchāyāḥ
40.54av nasyaṃ kavaḍaṃ mukha-gadān 40.54av nasyaṃ kevalaṃ mukha-gadān
40.54av nasyaṃ kavaḍaṃ mukha-jān
sama-śuktārdraka-mātrā mande vahnau śrame surā snānam |
duḥkha-saha-tve sthairye vyāyāmo gokṣurur hitaḥ kṛcchre
40.55av sama-śuṣkārdraka-mātrā 40.55bv mande vahnau śrame surā-pānam
40.55cv duḥkha-saha-tvaṃ sthairye 40.55cv duḥkha-saha-tvaṃ sthaulye
kāse nidigdhikā pārśva-śūle puṣkara-jā jaṭā |
vayasaḥ sthāpane dhātrī tri-phalā guggulur vraṇe
40.56av kāse nidigdhikā-pānaṃ 40.56bv pārśva-śūle ca pauṣkaram 40.56cv
vayaḥ-saṃsthāpane dhātrī
vastir vāta-vikārān paittān rekaḥ kaphodbhavān vamanam |
kṣaudraṃ jayati balāsaṃ sarpiḥ pittaṃ samīraṇaṃ tailam
ity agryaṃ yat proktaṃ rogāṇām auṣadhaṃ śamāyālam |
tad deśa-kāla-balato vikalpanīyaṃ yathā-yogam
ity ātreyād āgamayyārtha-sūtraṃ tat-sūktānāṃ peśalānām a-tṛptaḥ |
bheḍādīnāṃ saṃmato bhakti-namraḥ papracchedaṃ saṃśayāno 'gniveśaḥ
40.59av ity ātreyād āgamād ārtha-sūkṣmaṃ 40.59av ity ātreyād
āgamayyārtha-sūkṣmaṃ
40.59bv tat-sūktīnāṃ peśalānām a-tṛptaḥ
dṛśyante bhaga-van ke-cid ātma-vanto 'pi rogiṇaḥ |
dravyopasthātṛ-saṃpannā vṛddha-vaidya-matānugāḥ
kṣīyamāṇāmaya-prāṇā viparītās tathā 'pare |
hitā-hita-vibhāgasya phalaṃ tasmād a-niścitam
kiṃ śāsti śāstram asmin iti kalpayato 'gniveśa-mukhyasya |
śiṣya-gaṇasya punarvasur ācakhyau kārtsnyatas tat-tvam
40.62dv ācakṣe kārtsnyatas tat-tvam
na cikitsā-cikitsā ca tulyā bhavitum arhati |
vināpi kriyayā svāsthyaṃ gacchatāṃ ṣo-ḍaśāṃśayā
ātaṅka-paṅka-magnānāṃ hastālambo bhiṣag-jitam |
jīvitaṃ mriyamāṇānāṃ sarveṣām eva nauṣadhāt
40.64dv sarveṣām eva nauṣadham
na hy upāyam apekṣante sarve rogā na cānya-thā |
upāya-sādhyāḥ sidhyanti nā-hetur hetu-mān yataḥ
40.65dv no '-hetur hetu-māṃs tataḥ
yad uktaṃ sarva-saṃpatti-yuktayāpi cikitsayā |
mṛtyur bhavati tan naivaṃ nopāye 'sty an-upāya-tā
40.66dv nopāyeṣv an-upāya-tā
api copāya-yuktasya dhī-mato jātu cit kriyā |
na sidhyed daiva-vaiguṇyān na tv iyaṃ ṣo-ḍaśātmikā
40.67av apy evopāya-yuktasya 40.67cv na siddhir daiva-vaiguṇyān 40.67dv
na nv iyaṃ ṣo-ḍaśātmikā
kasyā-siddho 'gni-toyādiḥ sveda-stambhādi-karmaṇi |
na prīṇanaṃ karṣaṇaṃ vā kasya kṣīraṃ gavedhukam
40.68cv na prīṇanaṃ karśanaṃ vā 40.68dv kasya kṣīra-gavedhukam
kasya māṣātmaguptādau vṛṣya-tve nāsti niścayaḥ |
viṇ-mūtra-karaṇākṣepau kasya saṃśayitau yave
40.69av kasya māṣātmaguptādyair 40.69bv vṛṣa-tve nāsti niścayaḥ
viṣaṃ kasya jarāṃ yāti mantra-tantra-vivarjitam |
kaḥ prāptaḥ kalya-tāṃ pathyād ṛte rohiṇikādiṣu
40.70cv kaḥ prāptaḥ kalpa-tāṃ pathyād
api cā-kāla-maraṇaṃ sarva-siddhānta-niścitam |
mahatāpi prayatnena vāryatāṃ katham anya-thā
candanādy api dāhādau rūḍham āgama-pūrvakam |
śāstrād eva gataṃ siddhiṃ jvare laṅghana-bṛṃhaṇam
catuṣ-pād-guṇa-saṃpanne samyag ālocya yojite |
mā kṛthā vyādhi-nirghātaṃ vicikitsāṃ cikitsite
40.73av catuṣ-pād-guṇa-saṃpūrṇe 40.73cv mā kṛthā vyādhi-nirghāte
etad dhi mṛtyu-pāśānām a-kāṇḍe chedanaṃ dṛḍham |
rogottrāsita-bhītānāṃ rakṣā-sūtram a-sūtrakam
etat tad amṛtaṃ sākṣāj jagad-āyāsa-varjitam |
yāti hālāhala-tvaṃ tu sadyo dur-bhājana-sthitam
40.75av etad vedāmṛtaṃ sākṣāj 40.75bv jagaty āyāsa-varjitam 40.75cv yāti
hālāhala-tvaṃ ca
a-jñāta-śāstra-sad-bhāvāñ chāstra-mātra-parāyaṇān |
tyajed dūrād bhiṣak-pāśān pāśān vaivasvatān iva
40.76cv vivarjayed bhiṣak-pāśān
bhiṣajāṃ sādhu-vṛttānāṃ bhadram āgama-śālinām |
abhyasta-karmaṇāṃ bhadraṃ bhadraṃ bhadrābhilāṣiṇām
40.77bv bahu-dhāgama-śālinām 40.77bv bhadram āgama-śīlinām 40.77cv
abhyasta-karmaṇāṃ siddhir
iti tantra-guṇair yuktaṃ tantra-doṣair vivarjitam |
cikitsā-śāstram a-khilaṃ vyāpya yat paritaḥ sthitam
40.78bv tantra-doṣa-vivarjitam 40.78dv vyāpaṭhya paritaḥ sthitam
vipulā-mala-vijñāna-mahā-muni-matānugam |
mahā-sāgara-gambhīra-saṃgrahārthopalakṣaṇam
40.79av vipulā-mala-vijñānaṃ 40.79cv mahā-sāgara-gambhīraṃ 40.79cv
mahā-muni-matānugam
40.79dv saṃgrahārthopalakṣaṇam 40.79dv saṃgrahārthopalakṣakam
aṣṭāṅga-vaidyaka-mahodadhi-manthanena yo 'ṣṭāṅga-saṃgraha-mahāmṛta-rāśir āptaḥ |
tasmād an-alpa-phalam alpa-samudyamānāṃ prīty-artham etad uditaṃ pṛthag eva tantram
40.80bv yo 'ṣṭāṅga-saṃgraha-mahāmṛta-sāra-tulyaḥ 40.80dv prīty-artham evam
uditaṃ pṛthag eva tantram
idam āgama-siddha-tvāt pratyakṣa-phala-darśanāt |
mantra-vat saṃprayoktavyaṃ na mīmāṃsyaṃ kathañ-ca-na
40.81av idam āgama-śuddha-tvāt 40.81dv na mīmāṃsyaṃ kadā-ca-na
dīrgha-jīvitam ārogyaṃ dharmam arthaṃ sukhaṃ yaśaḥ |
pāṭhāvabodhānuṣṭhānair adhigacchaty ato dhruvam
40.82av dīrghaṃ jīvitam ārogyaṃ
etat paṭhan saṃgraha-bodha-śaktaḥ sv-abhyasta-karmā bhiṣag a-prakampyaḥ |
ākampayaty anya-viśāla-tantra-kṛtābhiyogān yadi tan na citram
40.83cv yaḥ kampayaty anya-viśāla-tantra-
yadi carakam adhīte tad dhruvaṃ suśrutādi-praṇigadita-gadānāṃ nāma-mātre 'pi bāhyaḥ |
atha caraka-vihīnaḥ prakriyāyām a-klinnaḥ kim iva khalu karotu vyādhitānāṃ varākaḥ
40.84bv -praṇigadita-gadānāṃ nāma-mātreṇa bāhyaḥ 40.84bv
-pratigadita-gadānāṃ nāma-mātre 'pi bāhyaḥ
40.84dv kim iha khalu karotu vyādhitānāṃ varākaḥ
abhiniveśa-vaśād abhiyujyate su-bhaṇite 'pi na yo dṛḍha-mūḍhakaḥ |
paṭhatu yatna-paraḥ puruṣāyuṣaṃ sa khalu vaidyakam ādyam a-nirvidaḥ
vāte pitte śleṣma-śāntau ca pathyaṃ tailaṃ sarpir mākṣikaṃ ca krameṇa |
etad brahmā bhāṣatāṃ brahma-jo vā kā nir-mantre vaktṛ-bhedokti-śaktiḥ
40.86cv etad brahmā bhāṣate brahma-jo vā
abhidhātṛ-vaśāt kiṃ vā dravya-śaktir viśiṣyate |
ato matsaram utsṛjya mādhyasthyam avalambyatām
40.87av abhidhātur vaśāt kiñ-cid
ṛṣi-praṇīte prītiś cen muktvā caraka-suśrutau |
bheḍādyāḥ kiṃ na paṭhyante tasmād grāhyaṃ su-bhāṣitam
hṛdayam iva hṛdayam etat sarvāyur-veda-vāṅ-maya-payo-dheḥ |
kṛtvā yac chubham āptaṃ śubham astu paraṃ tato jagataḥ
Original text: Aṣṭāṅgahṛdayasūtra · Data entry R. P. Das R. E. Emmerick · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0