Aṣṭāṅgahṛdayasūtra · Chapter 117

36.93av chattrī jarjara-pāṇiś ca 36.93av chattrī jarjhara-pāṇiś ca 36.93av
chattrī jharjara-pāṇiś ca
36.93bv cared rātrau ca sarva-dā 36.93dv vidravanti bhujaṅgamāḥ
vāri-guñjā-phalośīraṃ netrayor viṣa-duṣṭayoḥ |
añjanaṃ vāriṇā piṣṭaṃ gāruḍaṃ garuḍopamam || 93+1 ||
Uttarasthāna
sarpāṇām eva viṇ-mūtra-śukrāṇḍa-śava-kotha-jāḥ |
doṣair vyastaiḥ samastaiś ca yuktāḥ kīṭāś catur-vidhāḥ

daṣṭasya kīṭair vāyavyair daṃśas toda-rujolbaṇaḥ |
āgneyair alpa-saṃsrāvo dāha-rāga-visarpa-vān

pakva-pīlu-phala-prakhyaḥ kharjūra-sadṛśo 'tha-vā |
kaphādhikair manda-rujaḥ pakvodumbara-saṃnibhaḥ

srāvāḍhyaḥ sarva-liṅgas tu vivarjyaḥ sāṃnipātikaiḥ |
vegāś ca sarpa-vac chopho vardhiṣṇur visra-rakta-tā

37.4bv vivarjyaḥ sāṃnipātikaḥ
śiro-'kṣi-gauravaṃ mūrchā bhramaḥ śvāso 'ti-vedanā |
sarveṣāṃ karṇikā śopho jvaraḥ kaṇḍūr a-rocakaḥ

37.5bv bhramaḥ śvāso 'ti-vedanāḥ
vṛścikasya viṣaṃ tīkṣṇam ādau dahati vahni-vat |
ūrdhvam ārohati kṣipraṃ daṃśe paścāt tu tiṣṭhati

37.6dc daṃśe paścāc ca tiṣṭhati
daṃśaḥ sadyo 'ti-ruk śyāvas tudyate sphuṭatīva ca |
te gavādi-śakṛt-kothād digdha-daṣṭādi-kothataḥ

sarpa-kothāc ca saṃbhūtā manda-madhya-mahā-viṣāḥ |
mandāḥ pītāḥ sitāḥ śyāvā rūkṣāḥ karbura-mecakāḥ

37.8dv rūkṣa-karbura-mecakāḥ
romaśā bahu-parvāṇo lohitāḥ pāṇḍurodarāḥ |
dhūmrodarās tri-parvāṇo madhyās tu kapilāruṇāḥ

piśaṅgāḥ śabarāś citrāḥ śoṇitābhā mahā-viṣāḥ |
agny-ābhā dvy-eka-parvāṇo raktāsita-sitodarāḥ

tair daṣṭaḥ śūna-rasanaḥ stabdha-gātro jvarārditaḥ |
khair vamañ choṇitaṃ kṛṣṇam indriyārthān a-saṃvidan

svidyan mūrchan viśuṣkāsyo vihvalo vedanāturaḥ |
viśīryamāṇa-māṃsaś ca prāya-śo vijahāty asūn

ucciṭiṅgas tu vaktreṇa daśaty abhyadhika-vyathaḥ |
sādhyato vṛścikāt stambhaṃ śephaso hṛṣṭa-roma-tām

37.13av ucciṭaṅgas tu vaktreṇa 37.13cv so 'dhamo vṛścikāt stambhaṃ
karoti sekam aṅgānāṃ daṃśaḥ śītāmbuneva ca |
uṣṭra-dhūmaḥ sa evokto rātri-cārāc ca rātrikaḥ

37.14bv daṃśe śītāmbuneva ca
vāta-pittottarāḥ kīṭāḥ ślaiṣmikāḥ kaṇabhondurāḥ |
prāyo vātolbaṇa-viṣā vṛścikāḥ soṣṭra-dhūmakāḥ

yasya yasyaiva doṣasya liṅgādhikyaṃ pratarkayet |
tasya tasyauṣadhaiḥ kuryād viparīta-guṇaiḥ kriyām

37.16bv liṅgādhikyaṃ pravartayet
hṛt-pīḍordhvānila-stambhaḥ sirāyāmo 'sthi-parva-ruk |
ghūrṇanodveṣṭanaṃ gātra-śyāva-tā vātike viṣe

saṃjñā-nāśoṣṇa-niśvāsau hṛd-dāhaḥ kaṭukāsya-tā |
māṃsāvadaraṇaṃ śopho rakta-pītaś ca paittike

37.18dv raktaḥ pītaś ca paittike
chardy-a-rocaka-hṛl-lāsa-prasekotkleśa-pīnasaiḥ |
sa-śaitya-mukha-mādhuryair vidyāc chleṣmādhikaṃ viṣam

piṇyākena vraṇālepas tailābhyaṅgaś ca vātike |
svedo nāḍī-pulākādyair bṛṃhaṇaś ca vidhir hitaḥ

paittikaṃ stambhayet sekaiḥ pradehaiś cāti-śītalaiḥ |
lekhana-cchedana-sveda-vamanaiḥ ślaiṣmikaṃ jayet

kīṭānāṃ tri-prakārāṇāṃ traividhyena kriyā hitā |
svedālepana-sekāṃs tu koṣṇān prāyo 'vacārayet

37.22bv traividhyena kriyā hitāḥ 37.22dv kavoṣṇān pravicārayet
anya-tra mūrchitād daṃśa-pākataḥ kothato 'tha-vā |
nṛ-keśāḥ sarṣapāḥ pītā guḍo jīrṇaś ca dhūpanam

viṣa-daṃśasya sarvasya kāśyapaḥ param abravīt |
viṣa-ghnaṃ ca vidhiṃ sarvaṃ kuryāt saṃśodhanāni ca

37.24bv kaśyapaḥ param abravīt
sādhayet sarpa-vad daṣṭān viṣograiḥ kīṭa-vṛścikaiḥ |
taṇḍulīyaka-tulyāṃśāṃ trivṛtāṃ sarpiṣā pibet

yāti kīṭa-viṣaiḥ kampaṃ na kailāsa ivānilaiḥ |
kṣīri-vṛkṣa-tvag-ālepaḥ śuddhe kīṭa-viṣāpahaḥ

muktā-lepo varaḥ śopha-toda-dāha-jvara-praṇut |
vacā-hiṅgu-viḍaṅgāni saindhavaṃ gaja-pippalī

pāṭhā prativiṣā vyoṣaṃ kāśyapena vinirmitam |
daśāṅgam a-gadaṃ pītvā sarva-kīṭa-viṣaṃ jayet

sadyo vṛścika-jaṃ daṃśaṃ cakra-tailena secayet |
vidārigandhā-siddhena kavoṣṇenetareṇa vā

lavaṇottama-yuktena sarpiṣā vā punaḥ punaḥ |
siñcet koṣṇāranālena sa-kṣīra-lavaṇena vā

37.30dv sa-kṣāra-lavaṇena vā
upanāho ghṛte bhṛṣṭaḥ kalko 'jājyāḥ sa-saindhavaḥ |
ādaṃśaṃ sveditaṃ cūrṇaiḥ pracchāya pratisārayet

37.31av upanāhe ghṛta-bhṛṣṭaḥ 37.31av upanāho ghṛta-bhṛṣṭaḥ
rajanī-saindhava-vyoṣa-śirīṣa-phala-puṣpa-jaiḥ |
mātuluṅgāmla-go-mūtra-piṣṭaṃ ca surasāgra-jam

37.32cv mātuluṅgaṃ tu go-mūtra- 37.32dv -piṣṭaḥ sa-surasārjakaḥ
lepaḥ sukhoṣṇaś ca hitaḥ piṇyāko go-mayo 'pi vā |
pāne sarpir madhu-yutaṃ kṣīraṃ vā bhūri-śarkaram

37.33bv piṇyāko go-mayena vā
pārāvata-śakṛt pathyā tagaraṃ viśva-bheṣajam |
bījapūra-rasonmiśraḥ paramo vṛścikā-gadaḥ

37.34dv paramo vṛścike '-gadaḥ 37.34dv paramo vṛściko '-gadaḥ
sa-śaivaloṣṭra-daṃṣṭrā ca hanti vṛścika-jaṃ viṣam |
hiṅgunā haritālena mātuluṅga-rasena ca

37.35av sa-saindhavoṣṭra-daṃṣṭrā ca 37.35dv mātuluṅga-rasena vā
lepāñjanābhyāṃ guṭikā paramaṃ vṛścikāpahā |
karañjārjuna-śelūnāṃ kaṭabhyāṃ kuṭajasya ca

śirīṣasya ca puṣpāṇi mastunā daṃśa-lepanam |
yo muhyati praśvasiti pralapaty ugra-vedanaḥ

tasya pathyā-niśā-kṛṣṇā-mañjiṣṭhātiviṣoṣaṇam |
sālābu-vṛntaṃ vārtāka-rasa-piṣṭaṃ pralepanam

37.38cv śalāṭu-vṛntaṃ vārtāka-
sarva-tra cogrāli-viṣe pāyayed dadhi-sarpiṣī || 39ab ||
vidhyet sirāṃ vidadhyāc ca vamanāñjana-nāvanam || 39cd ||
uṣṇa-snigdhāmla-madhuraṃ bhojanaṃ cānilāpaham || 39ef ||
nāgaraṃ gṛha-kapota-purīṣaṃ bījapūraka-raso haritālam |
saindhavaṃ ca vinihanty a-gado 'yaṃ lepato 'li-kula-jaṃ viṣam āśu

ante vṛścika-daṣṭānāṃ samudīrṇe bhṛśaṃ viṣe |
viṣeṇālepayed daṃśam ucciṭiṅge 'py ayaṃ vidhiḥ

nāga-purīṣa-cchattraṃ rohiṣa-mūlaṃ ca śelu-toyena |
kuryād guṭikāṃ lepād iyam ali-viṣa-nāśanī śreṣṭhā

arkasya dugdhena śirīṣa-bījaṃ trir bhāvitaṃ pippali-cūrṇa-miśram |
eṣo '-gado hanti viṣāṇi kīṭa-bhujaṅga-lūtondura-vṛścikānām

śirīṣa-puṣpaṃ sa-karañja-bījaṃ kāśmīra-jaṃ kuṣṭha-manaḥśile ca |
eṣo '-gado rātrika-vṛścikānāṃ saṃkrānti-kārī kathito jinena

37.44av śirīṣa-bījaṃ sa-karañja-bījaṃ
kīṭebhyo dāruṇa-tarā lūṭāḥ ṣo-ḍaśa tā jaguḥ |
aṣṭā-viṃśatir ity eke tato 'py anye tu bhūyasīḥ

sahasra-raśmy-anucarā vadanty anye sahasra-śaḥ |
bahūpadrava-rūpā tu lūtaikaiva viṣātmikā

rūpāṇi nāmatas tasyā dur-jñeyāny ati-saṃkarāt |
nāsti sthāna-vyavasthā ca doṣato 'taḥ pracakṣate

kṛcchra-sādhyā pṛthag-doṣair a-sādhyā nicayena sā |
tad-daṃśaḥ paittiko dāha-tṛṭ-sphoṭa-jvara-moha-vān

bhṛśoṣṃā rakta-pītābhaḥ kledī drākṣā-phalopamaḥ |
ślaiṣmikaḥ kaṭhinaḥ pāṇḍuḥ parūṣaka-phalākṛtiḥ

37.49av bhṛśoṣṃa-rakta-pītābhaḥ
nidrāṃ śīta-jvaraṃ kāsaṃ kaṇḍūṃ ca kurute bhṛśam |
vātikaḥ paruṣaḥ śyāvaḥ parva-bheda-jvara-pradaḥ

tad-vibhāgaṃ yathā-svaṃ ca doṣa-liṅgair vibhāvayet |
a-sādhyāyāṃ tu hṛn-moha-śvāsa-hidhmā-śiro-grahāḥ

37.51dv -śvāsa-hidhmā-śiro-rujāḥ
śveta-pītāsitā-raktāḥ piṭikāḥ śvayathūdbhavaḥ |
vepathur vamathur dāhas tṛḍ āndhyaṃ vakra-nāsa-tā

37.52av śveta-pītāsitā-rakta- 37.52bv -piṭikā-śvayathūdbhavaḥ 37.52dv tṛḍ
āndhyaṃ vakra-nāsikā
śyāvauṣṭha-vaktra-danta-tvaṃ pṛṣṭha-grīvāvabhañjanam |
pakva-jambū-sa-varṇaṃ ca daṃśāt sravati śoṇitam

sarvāpi sarva-jā prāyo vyapadeśas tu bhūyasā |
tīkṣṇa-madhyāvara-tvena sā tri-dhā hanty upekṣitā

37.54dv sā tri-dhā hanty upekṣayā
saptāhena daśāhena pakṣeṇa ca paraṃ kramāt |
lūtā-daṃśaś ca sarvo 'pi dadrū-maṇḍala-saṃnibhaḥ

37.55cv lūtā-daṃśas tu sarvo 'pi
sito 'sito 'ruṇaḥ pītaḥ śyāvo vā mṛdur unnataḥ |
madhye kṛṣṇo 'tha-vā śyāvaḥ pary-ante jālakāvṛtaḥ

37.56av sitāsito 'ruṇaḥ pītaḥ
visarpa-vāṃś chopha-yutas tapyate bahu-vedanaḥ |
jvarāśu-pāka-vikleda-kothāvadaraṇānvitaḥ

kledena yat spṛśaty aṅgaṃ tatrāpi kurute vraṇam |
śvāsa-daṃṣṭrā-śakṛn-mūtra-śukra-lālā-nakhārtavaiḥ

aṣṭābhir udvamaty eṣā viṣaṃ vaktrād viśeṣataḥ |
lūtā nābher daśaty ūrdhvam ūrdhvaṃ cādhaś ca kīṭakāḥ

37.59av aṣṭābhir udvamanty etā 37.59bv viṣaṃ vaktrair viśeṣataḥ 37.59cv
lūtā nābher daśanty ūrdhvam
37.59dv ūrdhvaṃ vādhaś ca kīṭakāḥ 37.59dv ūrdhvaṃ cādhaś ca kīṭakaḥ
37.59dv adhaś ca viṣa-kīṭakāḥ
tad-dūṣitaṃ ca vastrādi dehe pṛktaṃ vikāra-kṛt |
dinārdhaṃ lakṣyate naiva daṃśo lūtā-viṣodbhavaḥ

sūcī-vyadha-vad ābhāti tato 'sau prathame 'hani |
a-vyakta-varṇaḥ pracalaḥ kiñ-cit-kaṇḍū-rujānvitaḥ

37.61av sūcī-viddha-vad ābhāti
dvitīye 'bhyunnato 'nteṣu piṭikair iva vācitaḥ |
vyakta-varṇo nato madhye kaṇḍū-mān granthi-saṃnibhaḥ

37.62av dvitīye 'ty-unnato 'nteṣu 37.62bv piṭikair iva cācitaḥ
tṛtīye sa-jvaro roma-harṣa-kṛd rakta-maṇḍalaḥ |
śarāva-rūpas todāḍhyo roma-kūpeṣu sāsravaḥ

37.63dv roma-kūpeṣu sa-sravaḥ
mahāṃś caturthe śvayathus tāpa-śvāsa-bhrama-pradaḥ |
vikārān kurute tāṃs tān pañcame viṣa-kopa-jān

ṣaṣṭhe vyāpnoti marmāṇi saptame hanti jīvitam |
iti tīkṣṇaṃ viṣaṃ madhyaṃ hīnaṃ ca vibhajed ataḥ

37.65av ṣaṣṭhe prāpnoti marmāṇi
eka-viṃśati-rātreṇa viṣaṃ śāmyati sarva-thā |
athāśu lūtā-daṣṭasya śastreṇādaṃśam uddharet

37.66dv daṃśaṃ śastreṇa coddharet
dahec ca jāmbavauṣṭhādyair na tu pittottaraṃ dahet |
karkaśaṃ bhinna-romāṇaṃ marma-saṃdhy-ādi-saṃśritam

prasṛtaṃ sarvato daṃśaṃ na cchindīta dahen na ca |
lepayed dagdham a-gadair madhu-saindhava-saṃyutaiḥ

37.68bv na cchindīta dahen na vā
su-śītaiḥ secayec cānu kaṣāyaiḥ kṣīri-vṛkṣa-jaiḥ |
sarvato 'pahared raktaṃ śṛṅgādyaiḥ sirayāpi vā

seka-lepās tataḥ śītā bodhi-śleṣmātakākṣakaiḥ |
phalinī-dvi-niśā-kṣaudra-sarpirbhiḥ padmakāhvayaḥ

37.70av sekālepās tataḥ śītā 37.70bv bodhi-śleṣmātakākṣikaiḥ 37.70bv
bodhi-śleṣmātakākṣa-jaiḥ
37.70cv phalinī-dvi-niśā-śreṣṭhā-
a-śeṣa-lūtā-kīṭānām a-gadaḥ sārvakārmikaḥ |
haridrā-dvaya-pattaṅga-mañjiṣṭhā-nata-kesaraiḥ

sa-kṣaudra-sarpiḥ pūrvasmād adhikaś campakāhvayaḥ |
tad-vad go-maya-niṣpīḍa-śarkarā-ghṛta-mākṣikaiḥ

37.72cv tad-vad go-maya-niṣpīḍā-
apāmārga-mano'hvāla-dārvī-dhyāmaka-gairikaiḥ |
natailā-kuṣṭha-marica-yaṣṭy-āhva-ghṛta-mākṣikaiḥ

a-gado mandaro nāma tathānyo gandha-mādanaḥ |
nata-lodhra-vacā-kaṭvī-pāṭhailā-pattra-kuṅkumaiḥ

mañjiṣṭhā-śleṣmātaka-rajanī-suvahā-śirīṣa-pālindyaḥ |
sa-sindhuvārā viṣaṃ ghnanti sailā-candana-kanakāḥ || 74+1 ||
viṣa-ghnaṃ bahu-doṣeṣu prayuñjīta viśodhanam |
yaṣṭy-āhva-madanāṅkolla-jālinī-sindhuvārikāḥ

37.75av viṣa-ghnair bahu-doṣeṣu 37.75dv -jālinī-sindhuvāritān 37.75dv
-jālinī-sindhuvāritam
kaphe jyeṣṭhāmbunā pītvā viṣam āśu samudvamet |
śirīṣa-pattra-tvaṅ-mūla-phalaṃ vāṅkolla-mūla-vat

37.76dv -phalaṃ cāṅkolla-mūla-vat
virecayec ca tri-phalā-nīlinī-trivṛtādibhiḥ |
nivṛtte dāha-śophādau karṇikāṃ pātayed vraṇāt

37.77bv -phalinī-trivṛtādibhiḥ
kusumbha-puṣpaṃ go-dantaḥ svarṇakṣīrī kapota-viṭ |
trivṛtā saindhavaṃ dantī karṇikā-pātanaṃ tathā

37.78av kusumbha-puṣpa-go-danta- 37.78bv -svarṇakṣīrī-kapota-viṭ 37.78dv
karṇikā-pātanaṃ param
mūlam uttaravāruṇyā vaṃśa-nirlekha-saṃyutam |
tad-vac ca saindhavaṃ kuṣṭhaṃ dantī kaṭuka-daugdhikam

rāja-kośātakī-mūlaṃ kiṇvo vā mathitodbhavaḥ |
karṇikā-pāta-samaye bṛṃhayec ca viṣāpahaiḥ

37.80bv kiṭṭo vā mathitodbhavaḥ 37.80bv kiṇo vā mathitodbhavaḥ 37.80dv
bṛṃhayeta viṣāpahaiḥ
sneha-kāryam a-śeṣaṃ ca sarpiṣaiva samācaret |
viṣasya vṛddhaye tailam agner iva tṛṇolupam

37.81cv viṣam āvardhayet tailam 37.81dv agner iva tṛṇolapam
hrīvera-vaikaṅkata-gopakanyā-mustā-śamī-candana-ṭuṇṭukāni |
śaivāla-nīlotpala-vakra-yaṣṭī-tvaṅ-nākulī-padmaka-rāṭha-madhyam

37.82bv -mustā-śamī-candana-tindukāni
rajanī-ghana-sarpalocanā-kaṇa-śuṇṭhī-kaṇa-mūla-citrakāḥ |
varuṇāguru-bilva-pāṭalī-picumandāmaya-śelu-kesaram

37.83cv varuṇāguru-bilva-pāṭalā-
bilva-candana-natotpala-śuṇṭhī-pippalī-nicula-vetasa-kuṣṭham |
śukti-śāka-vara-pāṭali-bhārgī-sindhuvāra-karaghāṭa-varāṅgam

37.84cv śukti-śābaraka-pāṭali-bhārgī- 37.84dv -sindhuvāra-karahāṭa-varāṅgam
pitta-kaphānila-lūtāḥ pānāñjana-nasya-lepa-sekena |
a-gada-varā vṛtta-sthāḥ ku-gatīr iva vārayanty ete

37.85dv ku-gatīr iva dārayanty ete 37.85dv ku-matīr iva dārayanty ete
37.85dv ku-matīr iva vārayanty ete
lodhraṃ sevyaṃ padmakaṃ padma-reṇuḥ kālīyākhyaṃ candanaṃ yac ca raktam |
kāntā-puṣpaṃ dugdhinīkā mṛṇālaṃ lūtāḥ sarvā ghnanti sarva-kriyābhiḥ