Language

ENहिગુ
Scripture Library

Aṣṭāṅgahṛdayasūtra · Chapter 116

116.1

35.70av a-yatnāc chlaiṣmikaṃ sādhyaṃ 35.70cv a-yatnāc chleṣmakaṃ sādhyaṃ
35.70dv yatnāt pittāśayāśritam
su-duḥ-sādhyam a-sādhyaṃ vā vātāśaya-gataṃ viṣam || 70ū̆ab ||
jatu-sarja-rasośīra-sarṣapā-pattra-vālakaiḥ |
sa-vaillāruṣkara-puraiḥ kusumair arjunasya ca || 70ū̆+1 ||
35.70ū̆+1cv sa-vailla-puṣkara-puraiḥ
dhūpo vāsa-gṛhe hanti viṣaṃ sthāvara-jaṅgamam |
na tatra kīṭāḥ sa-viṣā nondurā na sarīsṛpāḥ || 70ū̆+2 ||
na kṛtyāḥ kārmaṇādyāś ca dhūpo 'yaṃ yatra dahyate || 70ū̆+3ab ||
Uttarasthāna
darvī-karā maṇḍalino rājī-mantaś ca pannagāḥ |
tri-dhā samāsato bhaumā bhidyante te tv aneka-dhā

116.2

vyāsato yoni-bhedena nocyante 'n-upayoginaḥ |
viśeṣād rūkṣa-kaṭukam amloṣṇaṃ svādu-śītalam

116.3

36.2bv nocyante 'n-upayogataḥ
viṣaṃ darvī-karādīnāṃ kramād vātādi-kopanam |
tāruṇya-madhya-vṛddha-tve vṛṣṭi-śītātapeṣu ca

116.4

viṣolbaṇā bhavanty ete vyantarā ṛtu-saṃdhiṣu |
rathāṅga-lāṅgala-cchattra-svastikāṅkuśa-dhāriṇaḥ

116.5

phaṇinaḥ śīghra-gatayaḥ sarpā darvī-karāḥ smṛtāḥ |
jñeyā maṇḍalino '-bhogā maṇḍalair vividhaiś citāḥ

116.6

36.5bv sarpā darvī-karā matāḥ
prāṃśavo manda-gamanā rājī-mantas tu rājibhiḥ |
snigdhā vicitra-varṇābhis tiryag ūrdhvaṃ ca citritāḥ

116.7

36.6bv rājī-mantaś ca rājibhiḥ 36.6cv snigdhābhir bahu-varṇābhis
godhā-sutas tu gaudhero viṣe darvī-karaiḥ samaḥ |
catuṣ-pād vyantarān vidyād eteṣām eva saṃkarāt

116.8

36.7av godhā-sutas tu gaudheyo
vyāmiśra-lakṣaṇās te hi saṃnipāta-prakopaṇāḥ |
āhārārthaṃ bhayāt pāda-sparśād ati-viṣāt krudhaḥ

116.9

pāpa-vṛtti-tayā vairād devarṣi-yama-codanāt |
daśanti sarpās teṣūktaṃ viṣādhikyaṃ yathottaram

116.10

36.9av pāpa-vṛtta-tayā vairād 36.9bv devarṣi-yama-nodanāt
ādiṣṭāt kāraṇaṃ jñātvā pratikuryād yathā-yatham |
vyantaraḥ pāpa-śīla-tvān mārgam āśritya tiṣṭhati

116.11

36.10av āviṣṭāt kāraṇaṃ jñātvā 36.10dv mārgam āvṛtya tiṣṭhati
yatra lālā-parikleda-mātraṃ gātre pradṛśyate |
na tu daṃṣṭrā-kṛtaṃ daṃśaṃ tat tuṇḍāhatam ādiśet

116.12

36.11bv -mātraṃ gātreṣu dṛśyate 36.11cv na tu daṃṣṭrā-kṣataṃ daṃśaṃ
36.11cv na tu daṃṣṭrā-kṣataṃ daṃśe
36.11dv taṃ tuṇḍāhataṃ ādiśet
ekaṃ daṃṣṭrā-padaṃ dve vā vyālīḍhākhyam a-śoṇitam |
daṃṣṭrā-pade sa-rakte dve vyāluptaṃ trīṇi tāni tu

116.13

36.12dv vyāluptaṃ trīṇi tāni ca
māṃsa-cchedād a-vicchinna-rakta-vāhīni daṣṭakam |
daṃṣṭrā-padāni catvāri tad-vad daṣṭa-nipīḍitam

116.14

nir-viṣaṃ dvayam atrādyam a-sādhyaṃ paścimaṃ vadet |
viṣaṃ nāheyam a-prāpya raktaṃ dūṣayate vapuḥ

116.15

raktam aṇv api tu prāptaṃ vardhate tailam ambu-vat |
bhīros tu sarpa-saṃsparśād bhayena kupito 'nilaḥ

116.16

36.15av raktam aṇv api tat prāptaṃ 36.15bv vardhate taila-bindu-vat
kadā-cit kurute śophaṃ sarpāṅgābhihataṃ tu tat |
dur-gāndha-kāre viddhasya kena-cid daṣṭa-śaṅkayā

116.17

36.16cv dur-ge 'ndhakāre viddhasya
viṣodvego jvaraś chardir mūrchā dāho 'pi vā bhavet |
glānir moho 'tisāro vā tac chaṅkā-viṣam ucyate

116.18

36.17av viṣa-vegāj jvaraś chardir 36.17av viṣodreko jvaraś chardir 36.17av
viṣodvegāj jvaraś chardir
tudyate sa-viṣo daṃśaḥ kaṇḍū-śopha-rujānvitaḥ |
dahyate grathitaḥ kiñ-cid viparītas tu nir-viṣaḥ

116.19

36.18av tudyate viṣa-jo daṃśaḥ
pūrve darvī-kṛtāṃ vege duṣṭaṃ śyāvī-bhavaty asṛk |
śyāva-tā tena vaktrādau sarpantīva ca kīṭakāḥ

116.20

36.19bv duṣṭaṃ śyāvaṃ bhavaty asṛk 36.19cv śyāva-tā netra-vaktrādau
dvitīye granthayo vege tṛtīye mūrdhni gauravam |
dṛg-rodho daṃśa-vikledaś caturthe ṣṭhīvanaṃ vamiḥ

116.21

36.20bv tṛtīye mūrdha-gauravam 36.20cv dṛg-bādhā daṃśa-vikledaś 36.20dv
caturthe ṣṭhevanaṃ vamiḥ
saṃdhi-viśleṣaṇaṃ tandrā pañcame parva-bhedanam |
dāho hidhmā ca ṣaṣṭhe tu hṛt-pīḍā gātra-gauravam

116.22

36.21cv dāho hidhmā ca ṣaṣṭhe ca
mūrchā-vipāko 'tīsāraḥ prāpya śukraṃ tu saptame |
skandha-pṛṣṭha-kaṭī-bhaṅgaḥ sarva-ceṣṭā-nivartanam

116.23

36.22bv prāpya śukraṃ ca saptame
atha maṇḍali-daṣṭasya duṣṭaṃ pītī-bhavaty asṛk |
tena pītāṅga-tā dāho dvitīye śvayathūdbhavaḥ

116.24

36.23bv duṣṭaṃ pītaṃ bhavaty asṛk
tṛtīye daṃśa-vikledaḥ svedas tṛṣṇā ca jāyate |
caturthe jvaryate dāhaḥ pañcame sarva-gātra-gaḥ

116.25

36.24bv svedas tṛṣṇā prajāyate
daṣṭasya rājilair duṣṭaṃ pāṇḍu-tāṃ yāti śoṇitam |
pāṇḍu-tā tena gātrāṇāṃ dvitīye guru-tāti ca

116.26

tṛtīye daṃśa-vikledo nāsikākṣi-mukha-sravāḥ |
caturthe garimā mūrdhno manyā-stambhaś ca pañcame

116.27

gātra-bhaṅgo jvaraḥ śītaḥ śeṣayoḥ pūrva-vad vadet |
kuryāt pañcasu vegeṣu cikitsāṃ na tataḥ param

116.28

36.27bv śeṣayoḥ pūrva-vad bhavet
jalāplutā rati-kṣīṇā bhītā nakula-nirjitāḥ |
śīta-vātātapa-vyādhi-kṣut-tṛṣṇā-śrama-pīḍitāḥ

116.29

tūrṇaṃ deśāntarāyātā vimukta-viṣa-kañcukāḥ |
kuśauṣadhi-kaṇṭaka-vad ye caranti ca kānanam

116.30

deśaṃ ca divyādhyuṣitaṃ sarpās te 'lpa-viṣā matāḥ |
śmaśāna-citi-caityādau pañcamī-pakṣa-saṃdhiṣu

116.31

36.30av deśaṃ ca vidyādhyuṣitaṃ
aṣṭamī-navamī-saṃdhyā-madhya-rātri-dineṣu ca |
yāmyāgneya-maghāśleṣā-viśākhā-pūrva-nairṛte

116.32

nairṛtākhye muhūrte ca daṣṭaṃ marmasu ca tyajet |
daṣṭa-mātraḥ sitāsyākṣaḥ śīryamāṇa-śiro-ruhaḥ

116.33

36.32cv daṣṭa-mātras tu tāmrākṣaḥ
stabdha-jihvo muhur mūrchan śītocchvāso na jīvati |
hidhmā śvāso vamiḥ kāso daṣṭa-mātrasya dehinaḥ

116.34

36.33bv śītocchvāsī na jīvati
jāyante yuga-pad yasya sa hṛc-chūlī na jīvati |
phenaṃ vamati niḥ-saṃjñaḥ śyāva-pāda-karānanaḥ

116.35

nāsāvasādo bhaṅgo 'ṅge viḍ-bhedaḥ ślatha-saṃdhi-tā |
viṣa-pītasya daṣṭasya digdhenābhihatasya ca

116.36

36.35av nāsāvasādo ruk vāṅge
bhavanty etāni rūpāṇi saṃprāpte jīvita-kṣaye |
na nasyaiś cetanā tīkṣṇair na kṣatāt kṣata-jāgamaḥ

116.37

36.36bv prāpte jīvita-saṃkṣaye
daṇḍāhatasya no rājī prayātasya yamāntikam |
ato 'nya-thā tu tvarayā pradīptāgāra-vad bhiṣak

116.38

36.37bv prayāti sa yamāntikam
rakṣan kaṇṭha-gatān prāṇān viṣam āśu śamaṃ nayet |
mātrā-śataṃ viṣaṃ sthitvā daṃśe daṣṭasya dehinaḥ

116.39

dehaṃ prakramate dhātūn rudhirādīn pradūṣayan |
etasminn antare karma daṃśasyotkartanādikam

116.40

36.39bv rudhirādīn pradūṣayet
kuryac chīghraṃ yathā dehe viṣa-vallī na rohati |
daṣṭa-mātro daśed āśu tam eva pavanāśinam

116.41

36.40dv tam eva pavanāśanam
loṣṭaṃ mahīṃ vā daśanaiś chittvā cānu sa-saṃbhramam |
niṣṭhīvena samālimped daṃśaṃ karṇa-malena vā

116.42

36.41bv chittvā cāśu sa-saṃbhramam
daṃśasyopari badhnīyād ariṣṭāṃ catur-aṅgule |
kṣaumādibhir veṇikayā siddhair mantraiś ca mantra-vit

116.43

ambu-vat setu-bandhena bandhena stabhyate viṣam |
na vahanti sirāś cāsya viṣaṃ bandhābhipīḍitāḥ

116.44

36.43cv na vahanti sirās tasya 36.43dv viṣaṃ bandhana-pīḍitāḥ
niṣpīḍyānūddhared daṃśaṃ marma-saṃdhy-a-gataṃ tathā |
na jāyate viṣād vego bīja-nāśād ivāṅkuraḥ

116.45

36.44av niṣpīḍya coddhared daṃśaṃ 36.44cv na jāyate viṣāvego
daṃśaṃ maṇḍalināṃ muktvā pittala-tvād athāparam |
prataptair hema-lohādyair dahed āśūlmukena vā

116.46

karoti bhasma-sāt sadyo vahniḥ kiṃ nāma tu kṣatam |
ācūṣet pūrṇa-vaktro vā mṛd-bhasmā-gada-go-mayaiḥ

116.47

36.46bv vahniḥ kiṃ nāma na kṣaṇāt 36.46bv vahniḥ kiṃ nāma na kṣaṇam
pracchāyāntar ariṣṭāyāṃ māṃsalaṃ tu viśeṣataḥ |
aṅgaṃ sahaiva daṃśena lepayed a-gadair muhuḥ

116.48

candanośīra-yuktena salilena ca secayet |
viṣe pravisṛte vidhyet sirāṃ sā paramā kriyā

116.49

rakte nirhriyamāṇe hi kṛtsnaṃ nirhriyate viṣam |
dur-gandhaṃ sa-viṣaṃ raktam agnau caṭacaṭāyate

116.50

36.49cv dur-gandhi sa-viṣaṃ raktam
yathā-doṣaṃ viśuddhaṃ ca pūrva-val lakṣayed asṛk |
sirāsv a-dṛśyamānāsu yojyāḥ śṛṅga-jalaukasaḥ

116.51

śoṇitaṃ sruta-śeṣaṃ ca pravilīnaṃ viṣoṣmaṇā |
lepa-sekaiḥ su-bahu-śaḥ stambhayed bhṛśa-śītalaiḥ

116.52

a-skanne viṣa-vegād dhi mūrchāya-mada-hṛd-dravāḥ |
bhavanti tān jayec chītair vījec cā-roma-harṣataḥ

116.53

36.52dv vījayed roma-harṣataḥ
skanne tu rudhire sadyo viṣa-vegaḥ praśāmyati |
viṣaṃ karṣati tīkṣṇa-tvād dhṛdayaṃ tasya guptaye

116.54

pibed ghṛtaṃ ghṛta-kṣaudram a-gadaṃ vā ghṛtāplutam |
hṛdayāvaraṇe cāsya śleṣmā hṛdy upacīyate

116.55

36.54cv hṛdayāvaraṇenāsya
pravṛtta-gauravotkleśa-hṛl-lāsaṃ vāmayet tataḥ |
dravaiḥ kāñjika-kaulattha-taila-madyādi-varjitaiḥ

116.56

vamanair viṣa-hṛdbhiś ca naivaṃ vyāpnoti tad vapuḥ |
bhujaṅga-doṣa-prakṛti-sthāna-vega-viśeṣataḥ

116.57

su-sūkṣmaṃ samyag ālocya viśiṣṭāṃ cācaret kriyām |
sindhuvārita-mūlāni śvetā ca girikarṇikā

116.58

36.57bv viśiṣṭāṃ vācaret kriyām
pānaṃ darvī-karair daṣṭe nasyaṃ madhu sa-pākalam |
kṛṣṇa-sarpeṇa daṣṭasya limped daṃśaṃ hṛte 'sṛji

116.59

36.58bv nasyaṃ sa-madhu pākalam 36.58bv nasyaṃ sa-madhu vālakam
36.58bv nasyaṃ madhu sa-vālakam
cāraṭī-nākulībhyāṃ vā tīkṣṇa-mūla-viṣeṇa vā |
pānaṃ ca kṣaudra-mañjiṣṭhā-gṛha-dhūma-yutaṃ ghṛtam

116.60

36.59cv pāne ca kṣaudra-mañjiṣṭhā-
taṇḍulīyaka-kāśmarya-kiṇihī-girikarṇikāḥ |
mātuluṅgī sitā śeluḥ pāna-nasyāñjanair hitaḥ

116.61

36.60cv mātuluṅgaiḥ śiphā śeluḥ
a-gadaḥ phaṇināṃ ghore viṣe rājī-matām api |
samāḥ sugandhā-mṛdvīkā-śvetākhyā-gajadantikāḥ

116.62

36.61cv samāḥ sugandhā mṛdvīkā 36.61dv śvetākhyā gajamṛttikā 36.61dv
śvetākhyā gajavṛttikā
ardhāṃśaṃ saurasaṃ pattraṃ kapitthaṃ bilva-dāḍimam |
sa-kṣaudro maṇḍali-viṣe viśeṣād a-gado hitaḥ

116.63

pañca-valka-varā-yaṣṭī-nāgapuṣpailavālukam |
jīvakarṣabhakau śītaṃ sitā padmakam utpalam

116.64

36.63av pañca-valka-balā-yaṣṭī- 36.63av pañca-valka-vacā-yaṣṭī- 36.63cv
jīvakarṣabhakośīraṃ
sa-kṣaudro himavān nāma hanti maṇḍalināṃ viṣam |
lepāc chvayathu-vīsarpa-visphoṭa-jvara-dāha-hā

116.65

kāśmaryaṃ vaṭa-śuṅgāni jīvakarṣabhakau sitā |
mañjiṣṭhā madhukaṃ ceti daṣṭo maṇḍalinā pibet

116.66

36.65av kāśmaryaṃ vaṭa-śṛṅgāni
vaṃśa-tvag-bīja-kaṭukā-pāṭalī-bīja-nāgaram |
śirīṣa-bījātiviṣe mūlaṃ gāvedhukaṃ vacā

116.67

36.66bv -pāṭalā-bīja-nāgaram 36.66dv mūlaṃ gāvedhukaṃ vacām 36.66dv
mūlaṃ śrīveṣṭakaṃ vacām
piṣṭo go-vāriṇāṣṭāṅgo hanti gonasa-jaṃ viṣam |
kaṭukātiviṣā-kuṣṭha-gṛha-dhūma-hareṇukāḥ

116.68

sa-kṣaudra-vyoṣa-tagarā ghnanti rājī-matāṃ viṣam |
nikhanet kāṇḍa-citrāyā daṃśaṃ yāma-dvayaṃ bhuvi

116.69

uddhṛtya pracchitaṃ sarpir-dhānya-mṛdbhyāṃ pralepayet |
pibet purāṇaṃ ca ghṛtaṃ varā-cūrṇāvacūrṇitam

116.70

36.69av uddhṛtya prasthitaṃ sarpir- 36.69dv varā-cūrṇa-vicūrṇitam
jīrṇe virikto bhuñjīta yavānnaṃ sūpa-saṃskṛtam |
karavīrārka-kusuma-mūla-lāṅgalikā-kaṇāḥ

116.71

36.70av jīrṇe virikte bhuñjīta 36.70dv -mūlaṃ lāṅgalikā kaṇā
kalkayed āranālena pāṭhā-marica-saṃyutāḥ |
eṣa vyantara-daṣṭānām a-gadaḥ sārvakārmikaḥ

116.72

śirīṣa-puṣpa-sva-rase saptāhvaṃ maricaṃ sitam |
bhāvitaṃ sarpa-daṣṭānāṃ pāna-nasyāñjane hitam

116.73

36.72dv pāna-nasyāñjanair hitam 36.72dv pāne nasye 'ñjane hitam
dvi-palaṃ nata-kuṣṭhābhyāṃ ghṛta-kṣaudraṃ catuḥ-palam |
api takṣaka-daṣṭānāṃ pānam etat sukha-pradam

116.74

36.73bv ghṛta-kṣaudra-catuḥ-palam 36.73cv api tārkṣaka-daṣṭānāṃ
atha darvī-kṛtāṃ vege pūrve visrāvya śoṇitam |
a-gadaṃ madhu-sarpirbhyāṃ saṃyuktaṃ tvaritaṃ pibet

116.75

dvitīye vamanaṃ kṛtvā tad-vad evā-gadaṃ pibet |
viṣāpahe prayuñjīta tṛtīye 'ñjana-nāvane

116.76

36.75cv viṣāpahaiḥ prayuñjīta
pibec caturthe pūrvoktāṃ yavāgūṃ vamane kṛte |
ṣaṣṭha-pañcamayoḥ śītair digdhaṃ siktam abhīkṣṇa-śaḥ

116.77

pāyayed vamanaṃ tīkṣṇaṃ yavāgūṃ ca viṣāpahaiḥ |
a-gadaṃ saptame tīkṣṇaṃ yuñjyād añjana-nasyayoḥ

116.78

kṛtvāvagāḍhaṃ śastreṇa mūrdhni kāka-padaṃ tataḥ |
māṃsaṃ sa-rudhiraṃ tasya carma vā tatra nikṣipet

116.79

tṛtīye vamitaḥ peyāṃ vege maṇḍalināṃ pibet |
a-tīkṣṇam a-gadaṃ ṣaṣṭhe gaṇaṃ vā padmakādikam

116.80

36.79av tṛtīye vāmitaḥ peyāṃ
ādye 'vagāḍhaṃ pracchāya vege daṣṭasya rājilaiḥ |
alābunā hared raktaṃ pūrva-vac cā-gadaṃ pibet

116.81

ṣaṣṭhe 'ñjanaṃ tīkṣṇa-tamam avapīḍaṃ ca yojayet |
an-ukteṣu ca vegeṣu kriyāṃ darvī-karoditām

116.82

garbhiṇī-bāla-vṛddheṣu mṛduṃ vidhyet sirāṃ na ca |
tvaṅ manohvā niśe vakraṃ rasaḥ śārdūla-jo nakhaḥ

116.83

36.82av gurviṇī-bāla-vṛddheṣu 36.82bv mṛdu vidhyet sirāṃ na ca 36.82cv
tvaṅ manohvā niśe vaktraṃ
tamālaḥ kesaraṃ śītaṃ pītaṃ taṇḍula-vāriṇā |
hanti sarva-viṣāṇy etad vajraṃ vajram ivāsurān

116.84

36.83cv hanti sarva-viṣāṇy etac 36.83dv chakra-vajram ivāsurān 36.83dv
vajri-vajram ivāsurān
bilvasya mūlaṃ surasasya puṣpaṃ phalaṃ karañjasya nataṃ surāhvam |
phala-trikaṃ vyoṣa-niśā-dvayaṃ ca bastasya mūtreṇa su-sūkṣma-piṣṭam

116.85

36.84cv phala-trayaṃ vyoṣa-niśā-dvayaṃ ca
bhujaṅga-lūtondura-vṛścikādyair viṣūcikā-jīrṇa-gara-jvaraiś ca |
ārtān narān bhūta-vidharṣitāṃś ca svasthī-karoty añjana-pāna-nasyaiḥ

116.86

36.85cv ārtān narān bhūta-vimarditāṃś ca
pralepādyaiś ca niḥśeṣaṃ daṃśād apy uddhared viṣam |
bhūyo vegāya jāyeta śeṣaṃ dūṣī-viṣāya vā

116.87

36.86dv śeṣaṃ dūṣī-viṣaṃ yathā 36.86dv śeṣaṃ dūṣī-viṣāya ca
viṣāpāye 'nilaṃ kruddhaṃ snehādibhir upācaret |
taila-madya-kulatthāmla-varjyaiḥ pavana-nāśanaiḥ

116.88

pittaṃ pitta-jvara-haraiḥ kaṣāya-sneha-vastibhiḥ |
sa-mākṣikeṇa vargeṇa kapham āragvadhādinā

116.89

sitā vaigandhiko drākṣā payasyā madhukaṃ madhu |
pānaṃ sa-mantra-pūtāmbu prokṣaṇaṃ sāntva-harṣaṇam

116.90

36.89av sitā vaigandhako drākṣā
sarpāṅgābhihate yuñjyāt tathā śaṅkā-viṣārdite |
karketanaṃ marakataṃ vajraṃ vāraṇa-mauktikam

116.91

vaiḍūryaṃ gardabha-maṇiṃ picukaṃ viṣa-mūṣikām |
himavad-giri-saṃbhūtāṃ somarājīṃ punarnavām

116.92

36.91av vaiḍūrya-gardabha-maṇiṃ 36.91bv picukaṃ viṣa-dūṣikām
tathā droṇāṃ mahā-droṇāṃ mānasīṃ sarpa-jaṃ maṇim |
viṣāṇi viṣa-śānty-arthaṃ vīrya-vanti ca dhārayet

116.93

36.92av tathā droṇaṃ mahā-droṇaṃ
chattrī jharjhara-pāṇiś ca cared rātrau viśeṣataḥ |
tac-chāyā-śabda-vitrastāḥ praṇaśyanti bhujaṅgamāḥ

Original text: Aṣṭāṅgahṛdayasūtra · Data entry R. P. Das R. E. Emmerick · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0

Esc