Aṣṭāṅgahṛdayasūtra · Chapter 115
Uttarasthāna
mathyamāne jala-nidhāv amṛtārthaṃ surāsuraiḥ |
jātaḥ prāg amṛtotpatteḥ puruṣo ghora-darśanaḥ
dīpta-tejāś catur-daṃṣṭro hari-keśo 'nalekṣaṇaḥ |
jagad viṣaṇṇaṃ taṃ dṛṣṭvā tenāsau viṣa-saṃjñitaḥ
35.2bv harit-keśo 'nalekṣaṇaḥ 35.2dv tenāsau viṣa-saṃjñakaḥ
huṅ-kṛto brahmaṇā mūrtī tataḥ sthāvara-jaṅgame |
so 'dhyatiṣṭhan nijaṃ rūpam ujjhitvā vañcanātmakam
35.3av huṅ-kṛto brahmaṇā mūrtas 35.3av huṅ-kṛto brahmaṇā mūrtīs 35.3bv
tataḥ sthāvara-jaṅgamam
35.3bv tataḥ sthāvara-jaṅgamam 35.3bv tataḥ sthāvara-jaṅgamāt 35.3bv tataḥ
sthāvara-jaṅgamāḥ
35.3dv ujjhitvā vañcanātmakaḥ
sthiram ity ulbaṇaṃ vīrye yat kandeṣu pratiṣṭhitam |
kālakūṭendravatsākhya-śṛṅgī-hālāhalādikam
sarpa-lūtādi-daṃṣṭrāsu dāruṇaṃ jaṅgamaṃ viṣam |
sthāvaraṃ jaṅgamaṃ ceti viṣaṃ proktam a-kṛtrimam
kṛtrimaṃ gara-saṃjñaṃ tu kriyate vividhauṣadhaiḥ |
hanti yoga-vaśenāśu cirāc cira-tarāc ca tat
śopha-pāṇḍūdaronmāda-dur-nāmādīn karoti vā |
tīkṣṇoṣṇa-rūkṣa-viśadaṃ vyavāyy āśu-karaṃ laghu
35.7bv -dur-nāmādīn karoti ca
vikāṣi sūkṣmam a-vyakta-rasaṃ viṣama-pāki ca |
ojaso viparītaṃ tat tīkṣṇādyair anvitaṃ guṇaiḥ
35.8av vikāśi sūkṣmam a-vyakta- 35.8av vikāsi sūkṣmam a-vyakta- 35.8bv
-rasair yuktam a-pāki ca
35.8cv ojaso viparītaṃ tu
vāta-pittottaraṃ nṝṇāṃ sadyo harati jīvitam |
viṣaṃ hi dehaṃ saṃprāpya prāg dūṣayati śoṇitam
kapha-pittānilāṃś cānu samaṃ doṣān sahāśayān |
tato hṛdayam āsthāya dehocchedāya kalpate
35.10bv sama-doṣaṃ sahāśayān 35.10bv samaṃ doṣān sahāya-vat 35.10bv
sama-doṣaṃ sahāya-vat
35.10bv sama-doṣaṃ sahāśrayam 35.10dv deha-cchedāya kalpate
sthāvarasyopayuktasya vege pūrve prajāyate |
jihvāyāḥ śyāva-tā stambho mūrchā trāsaḥ klamo vamiḥ
35.11bv vegaḥ pūrvaṃ prajāyate 35.11bv vege pūrve ca jāyate
dvitīye vepathuḥ svedo dāhaḥ kaṇṭhe ca vedanā |
viṣaṃ cāmāśayaṃ prāptaṃ kurute hṛdi vedanām
tālu-śoṣas tṛtīye tu śūlaṃ cāmāśaye bhṛśam |
dur-bale harite śūne jāyete cāsya locane
35.13cv dur-varṇe harite śūne 35.13cv dur-varṇe harite śūnye
pakvāśaya-gate toda-hidhmā-kāsāntra-kūjanam |
caturthe jāyate vege śirasaś cāti-gauravam
35.14av pakvāśaya-gate todo 35.14bv hidhmā kāsāntra-kūjanam
kapha-praseko vaivarṇyaṃ parva-bhedaś ca pañcame |
sarva-doṣa-prakopaś ca pakvādhāne ca vedanā
ṣaṣṭhe saṃjñā-praṇāśaś ca su-bhṛśaṃ cātisāryate |
skandha-pṛṣṭha-kaṭī-bhaṅgo bhaven mṛtyuś ca saptame
prathame viṣa-vege tu vāntaṃ śītāmbu-secinam |
sarpir-madhubhyāṃ saṃyuktam a-gadaṃ pāyayed drutam
35.17av prathame viṣa-vege 'tha
dvitīye pūrva-vad vāntaṃ viriktaṃ cānupāyayet |
tṛtīye '-gada-pānaṃ tu hitaṃ nasyaṃ tathāñjanam
caturthe sneha-saṃyuktam a-gadaṃ pratiyojayet |
pañcame madhuka-kvātha-mākṣikābhyāṃ yutaṃ hitam
ṣaṣṭhe 'tīsāra-vad siddhir avapīḍaś tu saptame |
mūrdhni kāka-padaṃ kṛtvā sāsṛg vā piśitaṃ kṣipet
35.20bv avapīḍaś ca saptame
kośātaky agnikaḥ pāṭhā sūryavally-amṛtābhayāḥ |
śeluḥ śirīṣaḥ kiṇihī haridre kṣaudra-sāhvayā
35.21bv sūryavally amṛtābhayā 35.21dv haridre kṣaudra-sāhvayam
punarnave tri-kaṭukaṃ bṛhatyau śārive balā |
eṣāṃ yavāgūṃ niryūhe śītāṃ sa-ghṛta-mākṣikām
35.22av punarnavā tri-kaṭukaṃ 35.22bv bṛhatyau śārive bale
yuñjyād vegāntare sarva-viṣa-ghnīṃ kṛta-karmaṇaḥ |
tad-van madhūka-madhuka-padma-kesara-candanaiḥ
añjanaṃ tagaraṃ kuṣṭhaṃ haritālaṃ manaḥśilā |
phalinī tri-kaṭu spṛkkā nāgapuṣpaṃ sa-kesaram
hareṇur madhukaṃ māṃsī rocanā kākamālikā |
śrīveṣṭakaṃ sarja-rasaḥ śatāhvā kuṅkumaṃ balā
35.25bv rocanā kālamālikā 35.25bv rocanā kālamañjikā
tamāla-pattra-tālīśa-bhūrjośīra-niśā-dvayam |
kanyopavāsinī snātā śukla-vāsā madhu-drutaiḥ
35.26av tamāla-pattraṃ tālīśaṃ 35.26bv bhūrjośīraṃ niśā-dvayam 35.26dv
śukla-vāsā madhu-plutaiḥ
dvi-jān abhyarcya taiḥ puṣye kalpayed a-gadottamam |
vaidyaś cātra tadā mantraṃ prayatātmā paṭhed imam
35.27av dvi-jān abhyarcya puṣyarkṣe 35.27cv vaidyaś cāśu tadā mantraṃ
namaḥ puruṣa-siṃhāya namo nārāyaṇāya ca |
yathāsau nābhijānāti raṇe kṛṣṇa-parājayam
35.28dv raṇe kṛṣṇaḥ parājayam
etena satya-vākyena a-gado me prasidhyatu |
namo vaiḍūryamāte hulu hulu rakṣa māṃ sarva-viṣebhyaḥ
35.29dv hulu kulu rakṣa māṃ sarva-viṣebhyaḥ
gauri gāndhāri cāṇḍāli mātaṅgi svāhā piṣṭe ca dvitīyo mantraḥ || 30ab ||
35.30av gauri gāndhāri caṇḍāli mātaṅgi svāhā
harimāyi svāhā || 30c ||
35.30cv hāritamāyi svāhā
a-śeṣa-viṣa-vetāla-graha-kārmaṇa-pāpmasu |
maraka-vyādhi-dur-bhikṣa-yuddhāśani-bhayeṣu ca
pāna-nasyāñjanālepa-maṇi-bandhādi-yojitaḥ |
eṣa candrodayo nāma śānti-svasty-ayanaṃ param
35.32dv śāntiḥ svasty-ayanaṃ param
vāsavo vṛtram avadhīt samāliptaḥ kilāmunā || 32+(1)ab ||
35.32+(1)bv samālipto 'munā kila
jīrṇaṃ viṣa-ghnauṣadhibhir hataṃ vā dāvāgni-vātātapa-śoṣitaṃ vā |
sva-bhāvato vā na guṇaiḥ su-yuktaṃ dūṣī-viṣākhyāṃ viṣam abhyupaiti
35.33cv sva-bhāvato vā su-guṇair na yuktaṃ 35.33cv sva-bhāvato vā sva-guṇair
na yuktaṃ
35.33dv dūṣī-viṣākhyaṃ viṣam abhyupaiti
vīryālpa-bhāvād a-vibhāvyam etat kaphāvṛtaṃ varṣa-gaṇānubandhi |
tenārdito bhinna-purīṣa-varṇo duṣṭāsra-rogī tṛḍ-a-rocakārtaḥ
mūrchan vaman gadgada-vāg vimuhyan bhavec ca dūṣyodara-liṅga-juṣṭaḥ |
āmāśaya-sthe kapha-vāta-rogī pakvāśaya-sthe 'nila-pitta-rogī
bhaven naro dhvasta-śiro-ruhāṅgo vilūna-pakṣaḥ sa yathā vihaṅgaḥ |
sthitaṃ rasādiṣv atha-vā vicitrān karoti dhātu-prabhavān vikārān
prāg-vātā-jīrṇa-śītābhra-divā-svapnā-hitāśanaiḥ |
duṣṭaṃ dūṣayate dhātūn ato dūṣī-viṣaṃ smṛtam
35.37cv duṣṭaṃ dūṣayate dhātuṃ 35.37dv tato dūṣī-viṣaṃ smṛtam
dūṣī-viṣārtaṃ su-svinnam ūrdhvaṃ cādhaś ca śodhitam |
dūṣī-viṣārim a-gadaṃ lehayen madhunāplutam
pippalyo dhyāmakaṃ māṃsī lodhram elā suvarcikā |
kuṭannaṭaṃ nataṃ kuṣṭhaṃ yaṣṭī candana-gairikam
dūṣī-viṣārir nāmnāyaṃ na cānya-trāpi vāryate |
viṣa-digdhena viddhas tu pratāmyati muhur muhuḥ
vi-varṇa-bhāvaṃ bhajate viṣādaṃ cāśu gacchati |
kīṭair ivāvṛtaṃ cāsya gātraṃ cimicimāyate
śroṇi-pṛṣṭha-śiraḥ-skandha-saṃdhayaḥ syuḥ sa-vedanāḥ |
kṛṣṇa-duṣṭāsra-visrāvī tṛṇ-mūrchā-jvara-dāha-vān
dṛṣṭi-kāluṣya-vamathu-śvāsa-kāsa-karaḥ kṣaṇāt |
ā-rakta-pīta-pary-antaḥ śyāva-madhyo 'ti-rug vraṇaḥ
śūyate pacyate sadyo gatvā māṃsaṃ ca kṛṣṇa-tām |
praklinnaṃ śīryate 'bhīkṣṇaṃ sa-picchila-parisravam
kuryād a-marma-viddhasya hṛdayāvaraṇaṃ drutam |
śalyam ākṛṣya taptena lohenānu dahed vraṇam
atha-vā muṣkaka-śvetā-soma-tvak-tāmravallitaḥ |
śirīṣād gṛdhranakhyāś ca kṣāreṇa pratisārayet
śukanāsā-prativiṣā-vyāghrī-mūlaiś ca lepayet |
kīṭa-daṣṭa-cikitsāṃ ca kuryāt tasya yathārhataḥ
vraṇe tu pūti-piśite kriyā pitta-visarpa-vat |
saubhāgyārthaṃ striyo bhartre rājñe vā-rati-coditāḥ
35.48dv rājñe cā-rati-coditāḥ
garam āhāra-saṃpṛktaṃ yacchanty āsanna-vartinaḥ |
nānā-prāṇy-aṅga-śamala-viruddhauṣadhi-bhasmanām
35.49cv nānā-prāṇy-aṅga-sa-mala-
viṣāṇāṃ cālpa-vīryāṇāṃ yogo gara iti smṛtaḥ |
tena pāṇduḥ kṛśo 'lpāgniḥ kāsa-śvāsa-jvarārditaḥ
35.50av viṣāṇāṃ manda-vīryāṇāṃ
vāyunā pratilomena svapna-cintā-parāyaṇaḥ |
mahodara-yakṛt-plīhī dīna-vāg dur-balo 'lasaḥ
35.51cv mehodara-yakṛt-plīhī 35.51dv hīna-vāg dur-balo 'lasaḥ
śopha-vān satatādhmātaḥ śuṣka-pāda-karaḥ kṣayī |
svapne gomāyu-mārjāra-nakula-vyāla-vānarān
prāyaḥ paśyati śuṣkāṃś ca vanaspati-jalāśayān |
manyate kṛṣṇam ātmānaṃ gauro gauraṃ ca kālakaḥ
vi-karṇa-nāsā-nayanaṃ paśyet tad-vihatendriyaḥ |
etair anyaiś ca bahubhiḥ kliṣṭo ghorair upadravaiḥ
35.54bv paśyet tu vihatendriyaḥ
garārto nāśam āpnoti kaś-cit sadyo '-cikitsitaḥ |
garārto vānta-vān bhuktvā tat pathyaṃ pāna-bhojanam
śuddha-hṛc chīlayed dhema sūtra-sthāna-vidheḥ smaran |
śarkarā-kṣaudra-saṃyuktaṃ cūrṇaṃ tāpya-suvarṇayoḥ
35.56bv sūtra-sthāna-vidhiṃ smaran
lehaḥ praśamayanty ugraṃ sarva-yoga-kṛtaṃ viṣam |
mūrvāmṛtā-nata-kaṇā-paṭolī-cavya-citrakān
vacā-musta-viḍaṅgāni takra-koṣṇāmbu-mastubhiḥ |
pibed rasena vāmlena garopahata-pāvakaḥ
35.58cv pibed rasena cāmlena
pārāvatāmiṣa-śaṭhī-puṣkarāhva-śṛtaṃ himam |
gara-tṛṣṇā-rujā-kāsa-śvāsa-hidhmā-jvarāpaham
35.59bv -puṣkarāhvaṃ śṛtaṃ himam
try-ūṣaṇaṃ pañca-lavaṇaṃ mañjiṣṭhāṃ rajanī-dvayam |
sūkṣmailāṃ trivṛtāṃ pattraṃ viḍaṅgānīndravāruṇīm || 59+1 ||
madhukaṃ ceti sa-kṣaudraṃ go-viṣāṇe nidhāpayet |
tasmād uṣṇāmbunā mātrāṃ prāg-bhaktaṃ yojayet tathā || 59+2 ||
viṣaṃ bhuktaṃ jarāṃ yāti nir-viṣe 'pi na doṣa-kṛt |
lākṣā-priyaṅgu-mañjiṣṭhāḥ sa-mṛṇāla-hareṇukāḥ || 59+3 ||
sa-yaṣṭy-āhvā madhu-yutā basta-pittena kalpitāḥ |
nikhaned go-viṣāṇa-sthāḥ sapta-rātraṃ mahī-tale || 59+4 ||
tatra kṛtvā maṇiṃ hemnā baddhaṃ hastena dhārayet |
saṃspṛṣṭaṃ sa-viṣaṃ tena sadyo bhavati nir-viṣam || 59+5 ||
viṣa-prakṛti-kālānna-doṣa-dūṣyādi-saṃgame |
viṣa-saṃkaṭam uddiṣṭaṃ śatasyaiko 'tra jīvati
kṣut-tṛṣṇā-gharma-daurbalya-krodha-śoka-bhaya-śramaiḥ |
a-jīrṇa-varco-drava-tā-pitta-māruta-vṛddhibhiḥ
tila-puṣpa-phalāghrāṇa-bhū-bāṣpa-ghana-garjitaiḥ |
hasti-mūṣika-vāditra-niḥsvanair viṣa-saṃkaṭaiḥ
35.62bv -bhū-bāṣpa-ghana-garjanaiḥ
puro-vātotpalāmoda-madanair vardhate viṣam |
varṣāsu cāmbu-yoni-tvāt saṃkledaṃ guḍa-vad gatam
35.63cv varṣāsu vāmbu-yoni-tvāt
visarpati ghanāpāye tad agastyo hinasti ca |
prayāti manda-vīrya-tvaṃ viṣaṃ tasmād ghanātyaye
iti prakṛti-sātmyartu-sthāna-vega-balā-balam |
ālocya nipuṇaṃ buddhyā karmān-antaram ācaret
ślaiṣmikaṃ vamanair uṣṇa-rūkṣa-tīkṣṇaiḥ pralepanaiḥ |
kaṣāya-kaṭu-tiktaiś ca bhojanaiḥ śamayed viṣam
paittikaṃ sraṃsanaiḥ seka-pradehair bhṛśa-śītalaiḥ |
kaṣāya-tikta-madhurair ghṛta-yuktaiś ca bhojanaiḥ
vātātmakaṃ jayet svādu-snigdhāmla-lavaṇānvitaiḥ |
sa-ghṛtair bhojanair lepais tathaiva piśitāśanaiḥ
35.68bv -snigdhāmla-lavaṇāyutaiḥ
nā-ghṛtaṃ sraṃsanaṃ śastaṃ pralepo bhojyam auṣadham |
sarveṣu sarvāvasthāsu viṣeṣu na ghṛtopamam
vidyate bheṣajaṃ kiñ-cid viśeṣāt prabale 'nile |
a-yatnāc chleṣma-gaṃ sādhyaṃ yatnāt pittāśayāśrayam
Original text: Aṣṭāṅgahṛdayasūtra · Data entry R. P. Das R. E. Emmerick · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0