અષ્ટાઙ્ગહૃદયસૂત્ર · અધ્યાય 115

ઉત્તરસ્થાન
મથ્યમાને જલ-નિધાવ્ અમૃતાર્થં સુરાસુરૈઃ ।
જાતઃ પ્રાગ્ અમૃતોત્પત્તેઃ પુરુષો ઘોર-દર્શનઃ

દીપ્ત-તેજાશ્ ચતુર્-દંષ્ટ્રો હરિ-કેશો ઽનલેક્ષણઃ ।
જગદ્ વિષણ્ણં તં દૃષ્ટ્વા તેનાસૌ વિષ-સંજ્ઞિતઃ

35.2બ્વ્ હરિત્-કેશો ઽનલેક્ષણઃ 35.2દ્વ્ તેનાસૌ વિષ-સંજ્ઞકઃ
હુઙ્-કૃતો બ્રહ્મણા મૂર્તી તતઃ સ્થાવર-જઙ્ગમે ।
સો ઽધ્યતિષ્ઠન્ નિજં રૂપમ્ ઉજ્ઝિત્વા વઞ્ચનાત્મકમ્

35.3અવ્ હુઙ્-કૃતો બ્રહ્મણા મૂર્તસ્ 35.3અવ્ હુઙ્-કૃતો બ્રહ્મણા મૂર્તીસ્ 35.3બ્વ્
તતઃ સ્થાવર-જઙ્ગમમ્
35.3બ્વ્ તતઃ સ્થાવર-જઙ્ગમમ્ 35.3બ્વ્ તતઃ સ્થાવર-જઙ્ગમાત્ 35.3બ્વ્ તતઃ
સ્થાવર-જઙ્ગમાઃ
35.3દ્વ્ ઉજ્ઝિત્વા વઞ્ચનાત્મકઃ
સ્થિરમ્ ઇત્ય્ ઉલ્બણં વીર્યે યત્ કન્દેષુ પ્રતિષ્ઠિતમ્ ।
કાલકૂટેન્દ્રવત્સાખ્ય-શૃઙ્ગી-હાલાહલાદિકમ્

સર્પ-લૂતાદિ-દંષ્ટ્રાસુ દારુણં જઙ્ગમં વિષમ્ ।
સ્થાવરં જઙ્ગમં ચેતિ વિષં પ્રોક્તમ્ અ-કૃત્રિમમ્

કૃત્રિમં ગર-સંજ્ઞં તુ ક્રિયતે વિવિધૌષધૈઃ ।
હન્તિ યોગ-વશેનાશુ ચિરાચ્ ચિર-તરાચ્ ચ તત્

શોફ-પાણ્ડૂદરોન્માદ-દુર્-નામાદીન્ કરોતિ વા ।
તીક્ષ્ણોષ્ણ-રૂક્ષ-વિશદં વ્યવાય્ય્ આશુ-કરં લઘુ

35.7બ્વ્ -દુર્-નામાદીન્ કરોતિ ચ
વિકાષિ સૂક્ષ્મમ્ અ-વ્યક્ત-રસં વિષમ-પાકિ ચ ।
ઓજસો વિપરીતં તત્ તીક્ષ્ણાદ્યૈર્ અન્વિતં ગુણૈઃ

35.8અવ્ વિકાશિ સૂક્ષ્મમ્ અ-વ્યક્ત- 35.8અવ્ વિકાસિ સૂક્ષ્મમ્ અ-વ્યક્ત- 35.8બ્વ્
-રસૈર્ યુક્તમ્ અ-પાકિ ચ
35.8ચ્વ્ ઓજસો વિપરીતં તુ
વાત-પિત્તોત્તરં નૄણાં સદ્યો હરતિ જીવિતમ્ ।
વિષં હિ દેહં સંપ્રાપ્ય પ્રાગ્ દૂષયતિ શોણિતમ્

કફ-પિત્તાનિલાંશ્ ચાનુ સમં દોષાન્ સહાશયાન્ ।
તતો હૃદયમ્ આસ્થાય દેહોચ્છેદાય કલ્પતે

35.10બ્વ્ સમ-દોષં સહાશયાન્ 35.10બ્વ્ સમં દોષાન્ સહાય-વત્ 35.10બ્વ્
સમ-દોષં સહાય-વત્
35.10બ્વ્ સમ-દોષં સહાશ્રયમ્ 35.10દ્વ્ દેહ-ચ્છેદાય કલ્પતે
સ્થાવરસ્યોપયુક્તસ્ય વેગે પૂર્વે પ્રજાયતે ।
જિહ્વાયાઃ શ્યાવ-તા સ્તમ્ભો મૂર્છા ત્રાસઃ ક્લમો વમિઃ

35.11બ્વ્ વેગઃ પૂર્વં પ્રજાયતે 35.11બ્વ્ વેગે પૂર્વે ચ જાયતે
દ્વિતીયે વેપથુઃ સ્વેદો દાહઃ કણ્ઠે ચ વેદના ।
વિષં ચામાશયં પ્રાપ્તં કુરુતે હૃદિ વેદનામ્

તાલુ-શોષસ્ તૃતીયે તુ શૂલં ચામાશયે ભૃશમ્ ।
દુર્-બલે હરિતે શૂને જાયેતે ચાસ્ય લોચને

35.13ચ્વ્ દુર્-વર્ણે હરિતે શૂને 35.13ચ્વ્ દુર્-વર્ણે હરિતે શૂન્યે
પક્વાશય-ગતે તોદ-હિધ્મા-કાસાન્ત્ર-કૂજનમ્ ।
ચતુર્થે જાયતે વેગે શિરસશ્ ચાતિ-ગૌરવમ્

35.14અવ્ પક્વાશય-ગતે તોદો 35.14બ્વ્ હિધ્મા કાસાન્ત્ર-કૂજનમ્
કફ-પ્રસેકો વૈવર્ણ્યં પર્વ-ભેદશ્ ચ પઞ્ચમે ।
સર્વ-દોષ-પ્રકોપશ્ ચ પક્વાધાને ચ વેદના

ષષ્ઠે સંજ્ઞા-પ્રણાશશ્ ચ સુ-ભૃશં ચાતિસાર્યતે ।
સ્કન્ધ-પૃષ્ઠ-કટી-ભઙ્ગો ભવેન્ મૃત્યુશ્ ચ સપ્તમે

પ્રથમે વિષ-વેગે તુ વાન્તં શીતામ્બુ-સેચિનમ્ ।
સર્પિર્-મધુભ્યાં સંયુક્તમ્ અ-ગદં પાયયેદ્ દ્રુતમ્

35.17અવ્ પ્રથમે વિષ-વેગે ઽથ
દ્વિતીયે પૂર્વ-વદ્ વાન્તં વિરિક્તં ચાનુપાયયેત્ ।
તૃતીયે ઽ-ગદ-પાનં તુ હિતં નસ્યં તથાઞ્જનમ્

ચતુર્થે સ્નેહ-સંયુક્તમ્ અ-ગદં પ્રતિયોજયેત્ ।
પઞ્ચમે મધુક-ક્વાથ-માક્ષિકાભ્યાં યુતં હિતમ્

ષષ્ઠે ઽતીસાર-વદ્ સિદ્ધિર્ અવપીડશ્ તુ સપ્તમે ।
મૂર્ધ્નિ કાક-પદં કૃત્વા સાસૃગ્ વા પિશિતં ક્ષિપેત્

35.20બ્વ્ અવપીડશ્ ચ સપ્તમે
કોશાતક્ય્ અગ્નિકઃ પાઠા સૂર્યવલ્લ્ય્-અમૃતાભયાઃ ।
શેલુઃ શિરીષઃ કિણિહી હરિદ્રે ક્ષૌદ્ર-સાહ્વયા

35.21બ્વ્ સૂર્યવલ્લ્ય્ અમૃતાભયા 35.21દ્વ્ હરિદ્રે ક્ષૌદ્ર-સાહ્વયમ્
પુનર્નવે ત્રિ-કટુકં બૃહત્યૌ શારિવે બલા ।
એષાં યવાગૂં નિર્યૂહે શીતાં સ-ઘૃત-માક્ષિકામ્

35.22અવ્ પુનર્નવા ત્રિ-કટુકં 35.22બ્વ્ બૃહત્યૌ શારિવે બલે
યુઞ્જ્યાદ્ વેગાન્તરે સર્વ-વિષ-ઘ્નીં કૃત-કર્મણઃ ।
તદ્-વન્ મધૂક-મધુક-પદ્મ-કેસર-ચન્દનૈઃ

અઞ્જનં તગરં કુષ્ઠં હરિતાલં મનઃશિલા ।
ફલિની ત્રિ-કટુ સ્પૃક્કા નાગપુષ્પં સ-કેસરમ્

હરેણુર્ મધુકં માંસી રોચના કાકમાલિકા ।
શ્રીવેષ્ટકં સર્જ-રસઃ શતાહ્વા કુઙ્કુમં બલા

35.25બ્વ્ રોચના કાલમાલિકા 35.25બ્વ્ રોચના કાલમઞ્જિકા
તમાલ-પત્ત્ર-તાલીશ-ભૂર્જોશીર-નિશા-દ્વયમ્ ।
કન્યોપવાસિની સ્નાતા શુક્લ-વાસા મધુ-દ્રુતૈઃ

35.26અવ્ તમાલ-પત્ત્રં તાલીશં 35.26બ્વ્ ભૂર્જોશીરં નિશા-દ્વયમ્ 35.26દ્વ્
શુક્લ-વાસા મધુ-પ્લુતૈઃ
દ્વિ-જાન્ અભ્યર્ચ્ય તૈઃ પુષ્યે કલ્પયેદ્ અ-ગદોત્તમમ્ ।
વૈદ્યશ્ ચાત્ર તદા મન્ત્રં પ્રયતાત્મા પઠેદ્ ઇમમ્

35.27અવ્ દ્વિ-જાન્ અભ્યર્ચ્ય પુષ્યર્ક્ષે 35.27ચ્વ્ વૈદ્યશ્ ચાશુ તદા મન્ત્રં
નમઃ પુરુષ-સિંહાય નમો નારાયણાય ચ ।
યથાસૌ નાભિજાનાતિ રણે કૃષ્ણ-પરાજયમ્

35.28દ્વ્ રણે કૃષ્ણઃ પરાજયમ્
એતેન સત્ય-વાક્યેન અ-ગદો મે પ્રસિધ્યતુ ।
નમો વૈડૂર્યમાતે હુલુ હુલુ રક્ષ માં સર્વ-વિષેભ્યઃ

35.29દ્વ્ હુલુ કુલુ રક્ષ માં સર્વ-વિષેભ્યઃ
ગૌરિ ગાન્ધારિ ચાણ્ડાલિ માતઙ્ગિ સ્વાહા પિષ્ટે ચ દ્વિતીયો મન્ત્રઃ ॥ 30અબ્ ॥
35.30અવ્ ગૌરિ ગાન્ધારિ ચણ્ડાલિ માતઙ્ગિ સ્વાહા
હરિમાયિ સ્વાહા ॥ 30ચ્ ॥
35.30ચ્વ્ હારિતમાયિ સ્વાહા
અ-શેષ-વિષ-વેતાલ-ગ્રહ-કાર્મણ-પાપ્મસુ ।
મરક-વ્યાધિ-દુર્-ભિક્ષ-યુદ્ધાશનિ-ભયેષુ ચ

પાન-નસ્યાઞ્જનાલેપ-મણિ-બન્ધાદિ-યોજિતઃ ।
એષ ચન્દ્રોદયો નામ શાન્તિ-સ્વસ્ત્ય્-અયનં પરમ્

35.32દ્વ્ શાન્તિઃ સ્વસ્ત્ય્-અયનં પરમ્
વાસવો વૃત્રમ્ અવધીત્ સમાલિપ્તઃ કિલામુના ॥ 32+(1)અબ્ ॥
35.32+(1)બ્વ્ સમાલિપ્તો ઽમુના કિલ
જીર્ણં વિષ-ઘ્નૌષધિભિર્ હતં વા દાવાગ્નિ-વાતાતપ-શોષિતં વા ।
સ્વ-ભાવતો વા ન ગુણૈઃ સુ-યુક્તં દૂષી-વિષાખ્યાં વિષમ્ અભ્યુપૈતિ

35.33ચ્વ્ સ્વ-ભાવતો વા સુ-ગુણૈર્ ન યુક્તં 35.33ચ્વ્ સ્વ-ભાવતો વા સ્વ-ગુણૈર્
ન યુક્તં
35.33દ્વ્ દૂષી-વિષાખ્યં વિષમ્ અભ્યુપૈતિ
વીર્યાલ્પ-ભાવાદ્ અ-વિભાવ્યમ્ એતત્ કફાવૃતં વર્ષ-ગણાનુબન્ધિ ।
તેનાર્દિતો ભિન્ન-પુરીષ-વર્ણો દુષ્ટાસ્ર-રોગી તૃડ્-અ-રોચકાર્તઃ

મૂર્છન્ વમન્ ગદ્ગદ-વાગ્ વિમુહ્યન્ ભવેચ્ ચ દૂષ્યોદર-લિઙ્ગ-જુષ્ટઃ ।
આમાશય-સ્થે કફ-વાત-રોગી પક્વાશય-સ્થે ઽનિલ-પિત્ત-રોગી

ભવેન્ નરો ધ્વસ્ત-શિરો-રુહાઙ્ગો વિલૂન-પક્ષઃ સ યથા વિહઙ્ગઃ ।
સ્થિતં રસાદિષ્વ્ અથ-વા વિચિત્રાન્ કરોતિ ધાતુ-પ્રભવાન્ વિકારાન્

પ્રાગ્-વાતા-જીર્ણ-શીતાભ્ર-દિવા-સ્વપ્ના-હિતાશનૈઃ ।
દુષ્ટં દૂષયતે ધાતૂન્ અતો દૂષી-વિષં સ્મૃતમ્

35.37ચ્વ્ દુષ્ટં દૂષયતે ધાતું 35.37દ્વ્ તતો દૂષી-વિષં સ્મૃતમ્
દૂષી-વિષાર્તં સુ-સ્વિન્નમ્ ઊર્ધ્વં ચાધશ્ ચ શોધિતમ્ ।
દૂષી-વિષારિમ્ અ-ગદં લેહયેન્ મધુનાપ્લુતમ્

પિપ્પલ્યો ધ્યામકં માંસી લોધ્રમ્ એલા સુવર્ચિકા ।
કુટન્નટં નતં કુષ્ઠં યષ્ટી ચન્દન-ગૈરિકમ્

દૂષી-વિષારિર્ નામ્નાયં ન ચાન્ય-ત્રાપિ વાર્યતે ।
વિષ-દિગ્ધેન વિદ્ધસ્ તુ પ્રતામ્યતિ મુહુર્ મુહુઃ

વિ-વર્ણ-ભાવં ભજતે વિષાદં ચાશુ ગચ્છતિ ।
કીટૈર્ ઇવાવૃતં ચાસ્ય ગાત્રં ચિમિચિમાયતે

શ્રોણિ-પૃષ્ઠ-શિરઃ-સ્કન્ધ-સંધયઃ સ્યુઃ સ-વેદનાઃ ।
કૃષ્ણ-દુષ્ટાસ્ર-વિસ્રાવી તૃણ્-મૂર્છા-જ્વર-દાહ-વાન્

દૃષ્ટિ-કાલુષ્ય-વમથુ-શ્વાસ-કાસ-કરઃ ક્ષણાત્ ।
આ-રક્ત-પીત-પર્ય્-અન્તઃ શ્યાવ-મધ્યો ઽતિ-રુગ્ વ્રણઃ

શૂયતે પચ્યતે સદ્યો ગત્વા માંસં ચ કૃષ્ણ-તામ્ ।
પ્રક્લિન્નં શીર્યતે ઽભીક્ષ્ણં સ-પિચ્છિલ-પરિસ્રવમ્

કુર્યાદ્ અ-મર્મ-વિદ્ધસ્ય હૃદયાવરણં દ્રુતમ્ ।
શલ્યમ્ આકૃષ્ય તપ્તેન લોહેનાનુ દહેદ્ વ્રણમ્

અથ-વા મુષ્કક-શ્વેતા-સોમ-ત્વક્-તામ્રવલ્લિતઃ ।
શિરીષાદ્ ગૃધ્રનખ્યાશ્ ચ ક્ષારેણ પ્રતિસારયેત્

શુકનાસા-પ્રતિવિષા-વ્યાઘ્રી-મૂલૈશ્ ચ લેપયેત્ ।
કીટ-દષ્ટ-ચિકિત્સાં ચ કુર્યાત્ તસ્ય યથાર્હતઃ

વ્રણે તુ પૂતિ-પિશિતે ક્રિયા પિત્ત-વિસર્પ-વત્ ।
સૌભાગ્યાર્થં સ્ત્રિયો ભર્ત્રે રાજ્ઞે વા-રતિ-ચોદિતાઃ

35.48દ્વ્ રાજ્ઞે ચા-રતિ-ચોદિતાઃ
ગરમ્ આહાર-સંપૃક્તં યચ્છન્ત્ય્ આસન્ન-વર્તિનઃ ।
નાના-પ્રાણ્ય્-અઙ્ગ-શમલ-વિરુદ્ધૌષધિ-ભસ્મનામ્

35.49ચ્વ્ નાના-પ્રાણ્ય્-અઙ્ગ-સ-મલ-
વિષાણાં ચાલ્પ-વીર્યાણાં યોગો ગર ઇતિ સ્મૃતઃ ।
તેન પાણ્દુઃ કૃશો ઽલ્પાગ્નિઃ કાસ-શ્વાસ-જ્વરાર્દિતઃ

35.50અવ્ વિષાણાં મન્દ-વીર્યાણાં
વાયુના પ્રતિલોમેન સ્વપ્ન-ચિન્તા-પરાયણઃ ।
મહોદર-યકૃત્-પ્લીહી દીન-વાગ્ દુર્-બલો ઽલસઃ

35.51ચ્વ્ મેહોદર-યકૃત્-પ્લીહી 35.51દ્વ્ હીન-વાગ્ દુર્-બલો ઽલસઃ
શોફ-વાન્ સતતાધ્માતઃ શુષ્ક-પાદ-કરઃ ક્ષયી ।
સ્વપ્ને ગોમાયુ-માર્જાર-નકુલ-વ્યાલ-વાનરાન્

પ્રાયઃ પશ્યતિ શુષ્કાંશ્ ચ વનસ્પતિ-જલાશયાન્ ।
મન્યતે કૃષ્ણમ્ આત્માનં ગૌરો ગૌરં ચ કાલકઃ

વિ-કર્ણ-નાસા-નયનં પશ્યેત્ તદ્-વિહતેન્દ્રિયઃ ।
એતૈર્ અન્યૈશ્ ચ બહુભિઃ ક્લિષ્ટો ઘોરૈર્ ઉપદ્રવૈઃ

35.54બ્વ્ પશ્યેત્ તુ વિહતેન્દ્રિયઃ
ગરાર્તો નાશમ્ આપ્નોતિ કશ્-ચિત્ સદ્યો ઽ-ચિકિત્સિતઃ ।
ગરાર્તો વાન્ત-વાન્ ભુક્ત્વા તત્ પથ્યં પાન-ભોજનમ્

શુદ્ધ-હૃચ્ છીલયેદ્ ધેમ સૂત્ર-સ્થાન-વિધેઃ સ્મરન્ ।
શર્કરા-ક્ષૌદ્ર-સંયુક્તં ચૂર્ણં તાપ્ય-સુવર્ણયોઃ

35.56બ્વ્ સૂત્ર-સ્થાન-વિધિં સ્મરન્
લેહઃ પ્રશમયન્ત્ય્ ઉગ્રં સર્વ-યોગ-કૃતં વિષમ્ ।
મૂર્વામૃતા-નત-કણા-પટોલી-ચવ્ય-ચિત્રકાન્

વચા-મુસ્ત-વિડઙ્ગાનિ તક્ર-કોષ્ણામ્બુ-મસ્તુભિઃ ।
પિબેદ્ રસેન વામ્લેન ગરોપહત-પાવકઃ

35.58ચ્વ્ પિબેદ્ રસેન ચામ્લેન
પારાવતામિષ-શઠી-પુષ્કરાહ્વ-શૃતં હિમમ્ ।
ગર-તૃષ્ણા-રુજા-કાસ-શ્વાસ-હિધ્મા-જ્વરાપહમ્

35.59બ્વ્ -પુષ્કરાહ્વં શૃતં હિમમ્
ત્ર્ય્-ઊષણં પઞ્ચ-લવણં મઞ્જિષ્ઠાં રજની-દ્વયમ્ ।
સૂક્ષ્મૈલાં ત્રિવૃતાં પત્ત્રં વિડઙ્ગાનીન્દ્રવારુણીમ્ ॥ 59+1 ॥
મધુકં ચેતિ સ-ક્ષૌદ્રં ગો-વિષાણે નિધાપયેત્ ।
તસ્માદ્ ઉષ્ણામ્બુના માત્રાં પ્રાગ્-ભક્તં યોજયેત્ તથા ॥ 59+2 ॥
વિષં ભુક્તં જરાં યાતિ નિર્-વિષે ઽપિ ન દોષ-કૃત્ ।
લાક્ષા-પ્રિયઙ્ગુ-મઞ્જિષ્ઠાઃ સ-મૃણાલ-હરેણુકાઃ ॥ 59+3 ॥
સ-યષ્ટ્ય્-આહ્વા મધુ-યુતા બસ્ત-પિત્તેન કલ્પિતાઃ ।
નિખનેદ્ ગો-વિષાણ-સ્થાઃ સપ્ત-રાત્રં મહી-તલે ॥ 59+4 ॥
તત્ર કૃત્વા મણિં હેમ્ના બદ્ધં હસ્તેન ધારયેત્ ।
સંસ્પૃષ્ટં સ-વિષં તેન સદ્યો ભવતિ નિર્-વિષમ્ ॥ 59+5 ॥
વિષ-પ્રકૃતિ-કાલાન્ન-દોષ-દૂષ્યાદિ-સંગમે ।
વિષ-સંકટમ્ ઉદ્દિષ્ટં શતસ્યૈકો ઽત્ર જીવતિ

ક્ષુત્-તૃષ્ણા-ઘર્મ-દૌર્બલ્ય-ક્રોધ-શોક-ભય-શ્રમૈઃ ।
અ-જીર્ણ-વર્ચો-દ્રવ-તા-પિત્ત-મારુત-વૃદ્ધિભિઃ

તિલ-પુષ્પ-ફલાઘ્રાણ-ભૂ-બાષ્પ-ઘન-ગર્જિતૈઃ ।
હસ્તિ-મૂષિક-વાદિત્ર-નિઃસ્વનૈર્ વિષ-સંકટૈઃ

35.62બ્વ્ -ભૂ-બાષ્પ-ઘન-ગર્જનૈઃ
પુરો-વાતોત્પલામોદ-મદનૈર્ વર્ધતે વિષમ્ ।
વર્ષાસુ ચામ્બુ-યોનિ-ત્વાત્ સંક્લેદં ગુડ-વદ્ ગતમ્

35.63ચ્વ્ વર્ષાસુ વામ્બુ-યોનિ-ત્વાત્
વિસર્પતિ ઘનાપાયે તદ્ અગસ્ત્યો હિનસ્તિ ચ ।
પ્રયાતિ મન્દ-વીર્ય-ત્વં વિષં તસ્માદ્ ઘનાત્યયે

ઇતિ પ્રકૃતિ-સાત્મ્યર્તુ-સ્થાન-વેગ-બલા-બલમ્ ।
આલોચ્ય નિપુણં બુદ્ધ્યા કર્માન્-અન્તરમ્ આચરેત્

શ્લૈષ્મિકં વમનૈર્ ઉષ્ણ-રૂક્ષ-તીક્ષ્ણૈઃ પ્રલેપનૈઃ ।
કષાય-કટુ-તિક્તૈશ્ ચ ભોજનૈઃ શમયેદ્ વિષમ્

પૈત્તિકં સ્રંસનૈઃ સેક-પ્રદેહૈર્ ભૃશ-શીતલૈઃ ।
કષાય-તિક્ત-મધુરૈર્ ઘૃત-યુક્તૈશ્ ચ ભોજનૈઃ

વાતાત્મકં જયેત્ સ્વાદુ-સ્નિગ્ધામ્લ-લવણાન્વિતૈઃ ।
સ-ઘૃતૈર્ ભોજનૈર્ લેપૈસ્ તથૈવ પિશિતાશનૈઃ

35.68બ્વ્ -સ્નિગ્ધામ્લ-લવણાયુતૈઃ
ના-ઘૃતં સ્રંસનં શસ્તં પ્રલેપો ભોજ્યમ્ ઔષધમ્ ।
સર્વેષુ સર્વાવસ્થાસુ વિષેષુ ન ઘૃતોપમમ્

વિદ્યતે ભેષજં કિઞ્-ચિદ્ વિશેષાત્ પ્રબલે ઽનિલે ।
અ-યત્નાચ્ છ્લેષ્મ-ગં સાધ્યં યત્નાત્ પિત્તાશયાશ્રયમ્