Aṣṭāṅgahṛdayasūtra · Chapter 114
asṛg-darārśo-gulmādīn ābādhāṃś cānilādibhiḥ || 52ū̆ab ||
33.52ū̆bv ābādhāś cānilādibhiḥ
Uttarasthāna
meḍhra-madhye sirāṃ vidhyed upadaṃśe navotthite |
śītāṃ kuryāt kriyāṃ śuddhiṃ virekeṇa viśeṣataḥ
34.1bv avadaṃśe navotthite
tila-kalka-ghṛta-kṣaudrair lepaḥ pakve tu pāṭite |
jambv-āmra-sumano-nīpa-śveta-kāmbojikāṅkurān
śallakī-badarī-bilva-palāśa-tiniśodbhavāḥ |
tvacaḥ kṣīri-drumāṇāṃ ca tri-phalāṃ ca pacej jale
sa kvāthaḥ kṣālanaṃ tena pakvaṃ tailaṃ ca ropaṇam |
tuttha-gairika-lodhrailā-manohvāla-rasāñjanaiḥ
34.4av sa kvāthaḥ kṣālane tena
hareṇu-puṣpa-kāsīsa-saurāṣṭrī-lavaṇottamaiḥ |
lepaḥ kṣaudra-drutaiḥ sūkṣmair upadaṃśa-vraṇāpahaḥ
34.5dv avadaṃśa-vraṇāpahaḥ
kapāle tri-phalā dagdhā sa-ghṛtā ropaṇaṃ param |
sāmānyaṃ sādhanam idaṃ prati-doṣaṃ tu śopha-vat
na ca yāti yathā pākaṃ prayateta tathā bhṛśam |
pakvaiḥ snāyu-sirā-māṃsaiḥ prāyo naśyati hi dhvajaḥ
arśasāṃ chinna-dagdhānāṃ kriyā kāryopadaṃśa-vat |
sarṣapā likhitāḥ sūkṣmaiḥ kaṣāyair avacūrṇayet
34.8bv kriyā kāryāvadaṃśa-vat 34.8cv sarṣapāṃ likhitāṃ sūkṣmaiḥ
tair evābhyañjanaṃ tailaṃ sādhayed vraṇa-ropaṇam |
kriyeyam avamanthe 'pi raktaṃ srāvyaṃ tathobhayoḥ
kumbhīkāyāṃ hared raktaṃ pakvāyāṃ śodhite vraṇe |
tinduka-tri-phalā-lodhrair lepas tailaṃ ca ropaṇam
alajyāṃ sruta-raktāyām ayam eva kriyā-kramaḥ |
uttamākhyāṃ tu piṭikāṃ saṃchidya baḍiśoddhṛtām
kalkaiś cūrṇaiḥ kaṣāyāṇāṃ kṣaudra-yuktair upācaret |
kramaḥ pitta-visarpoktaḥ puṣkara-vyūḍhayor hitaḥ
tvak-pāke sparśa-hānyāṃ ca secayed mṛditaṃ punaḥ |
balā-tailena koṣṇena madhuraiś copanāhayet
34.13av tvak-pāke sparśa-hānyau vā
aṣṭhīlikāṃ hṛte rakte śleṣma-granthi-vad ācaret |
nivṛttaṃ sarpiṣābhyajya svedayitvopanāhayet
tri-rātraṃ pañca-rātraṃ vā su-snigdhaiḥ śālvaṇādibhiḥ |
svedayitvā tato bhūyaḥ snigdhaṃ carma samānayet
34.15dv snigdhaṃ carma samāharet
maṇiṃ prapīḍya śanakaiḥ praviṣṭe copanāhanam |
maṇau punaḥ punaḥ snigdhaṃ bhojanaṃ cātra śasyate
ayam eva prayojyaḥ syād avapāṭyām api kramaḥ |
nāḍīm ubhayato-dvārāṃ niruddhe jatunā sṛtām
34.17dv niruddhe jatunā śṛtām 34.17dv niruddhe jatunā kṛtām
snehāktāṃ srotasi nyasya siñcet snehaiś calāpahaiḥ |
try-ahāt try-ahāt sthūla-tarāṃ nyasya nāḍīṃ vivardhayet
sroto-dvāram a-siddhau tu vidvān śastreṇa pāṭayet |
sevanīṃ varjayan yuñjyāt sadyaḥ-kṣata-vidhiṃ tataḥ
34.19av sroto-dvāram a-siddhau vā
granthitaṃ sveditaṃ nāḍyā snigdhoṣṇair upanāhayet |
limpet kaṣāyaiḥ sa-kṣaudrair likhitvā śata-ponakam
rakta-vidradhi-vat kāryā cikitsā śoṇitārbude |
vraṇopacāraṃ sarveṣu yathāvasthaṃ prayojayet
yoni-vyāpatsu bhūyiṣṭhaṃ śasyate karma vāta-jit |
snehana-sveda-vasty-ādi vāta-jāsu viśeṣataḥ
na hi vātād ṛte yonir vanitānāṃ praduṣyati |
ato jitvā tam anyasya kuryād doṣasya bheṣajam
34.23cv ato '-jitvā tam anyac ca 34.23cv ato '-jitvā tam anyasya 34.23dv na
kuryād doṣa-bheṣajam
pāyayeta balā-tailaṃ miśrakaṃ su-kumārakam |
snigdha-svinnāṃ tathā yoniṃ duḥ-sthitāṃ sthāpayet samām
34.24av pāyayec ca balā-tailaṃ 34.24av pāyayet tāṃ balā-tailaṃ 34.24av
pāyayed vā balā-tailaṃ
pāṇinā namayej jihmāṃ saṃvṛtāṃ vyadhayet punaḥ |
praveśayen niḥsṛtāṃ ca vivṛtāṃ parivartayet
34.25av pāṇinā nāmayej jihmāṃ 34.25av pāṇinonnamayej jihmāṃ 34.25bv
saṃvṛtāṃ vyāsayet punaḥ
sthānāpavṛttā yonir hi śalya-bhūtā striyo matā |
karmabhir vamanādyaiś ca mṛdubhir yojayet striyam
34.26av sthānāpavartā yonir hi
sarvataḥ su-viśuddhāyāḥ śeṣaṃ karma vidhīyate |
vasty-abhyaṅga-parīṣeka-pralepa-picu-dhāraṇam
34.27av sarvatas tu viśuddhāyāḥ
kāśmarya-tri-phalā-drākṣā-kāsamarda-niśā-dvayaiḥ |
guḍūcī-sairyakābhīru-śukanāsā-punarnavaiḥ
34.28cv guḍūcī-gairikābhīru-
parūṣakaiś ca vipacet prastham akṣa-samair ghṛtāt |
yoni-vāta-vikāra-ghnaṃ tat pītaṃ garbha-daṃ param
34.29av parūṣakaiś ca vipaced 34.29bv prastham akṣa-samair ghṛtam 34.29bv
akṣaiḥ prastha-samaṃ ghṛtam
vacopakuñcikājājī-kṛṣṇā-vṛṣaka-saindhavam |
ajamodā-yava-kṣāra-śarkarā-citrakānvitam
piṣṭvā prasannayāloḍya khādet tad ghṛta-bharjitam |
yoni-pārśvārti-hṛd-roga-gulmārśo-vinivṛttaye
34.31dv -gulmārśo-'rti-nivṛttaye
vṛṣakaṃ mātuluṅgasya mūlāni madayantikām |
piben madyaiḥ sa-lavaṇais tathā kṛṣṇopakuñcike
34.32av vṛṣasya mātuluṅgasya 34.32dv tathā kṛṣṇopakuñcikā
rāsnā-śvadaṃṣṭrā-vṛṣakaiḥ śṛtaṃ śūla-haraṃ payaḥ |
guḍūcī-tri-phalā-dantī-kvāthaiś ca pariṣecanam
nata-vārtākinī-kuṣṭha-saindhavāmaradārubhiḥ |
tailāt prasādhitād dhāryaḥ picur yonau rujāpahaḥ
pittalānāṃ tu yonīnāṃ sekābhyaṅga-picu-kriyāḥ |
śītāḥ pitta-jitaḥ kāryāḥ snehanārthaṃ ghṛtāni ca
34.35av pittalānāṃ ca yonīnāṃ
śatāvarī-mūla-tulā-catuṣkāt kṣuṇṇa-pīḍitāt |
rasena kṣīra-tulyena pācayeta ghṛtāḍhakam
jīvanīyaiḥ śatāvaryā mṛdvīkābhiḥ parūṣakaiḥ |
piṣṭaiḥ priyālaiś cākṣāṃśair dvi-balā-madhukānvitaiḥ
34.37dv madhukarddhi-balānvitaiḥ
siddha-śīte tu madhunaḥ pippalyāś ca palāṣṭakam |
śarkarāyā daśa-palaṃ kṣipel lihyāt picuṃ tataḥ
yony-asṛk-śukra-doṣa-ghnaṃ vṛṣyaṃ puṃ-savanaṃ param |
kṣataṃ kṣayam asṛk-pittaṃ kāsaṃ śvāsaṃ halīmakam
34.39cv kṣata-kṣayam asṛk-pittaṃ
kāmalāṃ vāta-rudhiraṃ visarpaṃ hṛc-chiro-graham |
apasmārārditāyāma-madonmādāṃś ca nāśayet
34.40cv apasmārārditāyāmān 34.40dv madonmādāṃś ca nāśayet
evam eva payaḥ-sarpir jīvanīyopasādhitam |
garbha-daṃ pitta-jānāṃ ca rogāṇāṃ paramaṃ hitam
balā-droṇa-dvaya-kvāthe ghṛta-tailāḍhakaṃ pacet |
kṣīre catur-guṇe kṛṣṇā-kākanāsā-sitānvitaiḥ
jīvantī-kṣīra-kākolī-sthirā-vīrarddhi-jīvakaiḥ |
payasyā-śrāvaṇī-mudga-pīlu-māṣākhya-parṇibhiḥ
34.43bv -sthirā-vīrarddhi-jīrakaiḥ 34.43bv -sthirā-vīrā-dvi-jīvakaiḥ 34.43dv
-pīlu-māṣākhukarṇibhiḥ
vāta-pittāmayān hatvā pānād garbhaṃ dadhāti tat |
rakta-yonyām asṛg-varṇair anubandham avekṣya ca
34.44bv pānād garbhaṃ dadāti tat
yathā-doṣodayaṃ yuñjyād rakta-sthāpanam auṣadham |
pāṭhāṃ jambv-āmrayor asthi śilodbhedaṃ rasāñjanam
mañjiṣṭhāguru-kaṭphala-musta-priyaṅgu-miśi-kuṣṭhaiḥ |
kaṭvaṅga-kuṭaja-śābara-kakubha-tvaṅ-madhuka-padmaka-madhūkaiḥ || 45.1+1 ||
34.45.1+1av mañjiṣṭhā-madhu-kaṭphala-
kuṅkuma-bilvātiviṣā-mākṣīka-rasāñjanaiḥ sa-kiñjalkaiḥ |
piṣṭair ghṛtaṃ vipakvaṃ dvi-guṇāja-kṣīra-saṃyuktam || 45.1+2 ||
strīṇām apatya-jananaṃ yoni-rujā-doṣa-jit sadā yuñjyāt |
uttara-vastiṣu sarpir yojyaṃ kalyāṇakaṃ nāma || 45.1+3 ||
ambaṣṭhāṃ śālmalī-picchāṃ samaṅgāṃ vatsaka-tvacam |
bāhlīka-bilvātiviṣā-lodhra-toyada-gairikam
34.46bv samaṅgāṃ vatsaka-tvacām
śuṇṭhī-madhūka-mācīka-rakta-candana-kaṭphalam |
kaṭvaṅga-vatsakānantā-dhātakī-madhukārjunam
34.47av śuṇṭhī-madhuka-mācīka- 34.47av śuṇṭhī-madhuka-mādhvīka-
34.47av śuṇṭhī-madhuka-mārdvīka-
34.47av śuṇṭhī-madhuka-mārdvīkā- 34.47av śuṇṭhī-madhūka-mṛdvīkā-
34.47dv -dhātakī-madhukāñjanam
puṣye gṛhītvā saṃcūrṇya sa-kṣaudraṃ taṇḍulāmbhasā |
pibed arśaḥsv atīsāre raktaṃ yaś copaveśyate
34.48bv sa-kṣaudraṃ taṇḍulāmbunā
doṣā jantu-kṛtā ye ca bālānāṃ tāṃś ca nāśayet |
yoni-doṣaṃ rajo-doṣaṃ śyāva-śvetāruṇāsitam
34.49av doṣā danta-kṛtā ye ca
cūrṇaṃ puṣyānugaṃ nāma hitam ātreya-pūjitam |
yonyāṃ balāsa-duṣṭāyāṃ sarvaṃ rūkṣoṣṇam auṣadham
dhātaky-āmalakī-pattra-sroto-ja-madhukotpalaiḥ |
jambv-āmra-sāra-kāsīsa-lodhra-kaṭphala-tindukaiḥ
saurāṣṭrikā-dāḍima-tvag-udumbara-śalāṭubhiḥ |
akṣa-mātrair ajā-mūtre kṣīre ca dvi-guṇe pacet
taila-prasthaṃ tad abhyaṅga-picu-vastiṣu yojayet |
tena śūnonnatā stabdhā picchilā srāviṇī tathā
34.53cv śūnottānonnatā stabdhā
viplutopaplutā yoniḥ sidhyet sa-sphoṭa-śūlinī |
yavānnam abhayāriṣṭaṃ sīdhu tailaṃ ca śīlayet
34.54bv sidhyeta sphoṭa-śūlinī
pippaly-ayo-rajaḥ-pathyā-prayogāṃś ca sa-mākṣikān |
kāsīsaṃ tri-phalā kāṅkṣī sāmra-jambv-asthi dhātakī
34.55cv kāsīsaṃ tri-phalā kācchī
paicchilye kṣaudra-saṃyuktaś cūrṇo vaiśadya-kārakaḥ |
palāśa-dhātakī-jambū-samaṅgā-moca-sarja-jaḥ
dur-gandhe picchile klede stambhanaś cūrṇa iṣyate |
āragvadhādi-vargasya kaṣāyaḥ pariṣecanam
34.57dv kaṣāyaḥ pariṣecane
stabdhānāṃ karkaśānāṃ ca kāryaṃ mārdava-kārakam |
dhāraṇaṃ vesavārasya kṛśarā-pāyasasya ca
dur-gandhānāṃ kaṣāyaḥ syāt tailaṃ vā kalka eva vā |
cūrṇo vā sarva-gandhānāṃ pūti-gandhāpakarṣaṇaḥ
34.59dv pūti-gandhy-apakarṣaṇaḥ
śleṣmalānāṃ kaṭu-prāyāḥ sa-mūtrā vastayo hitāḥ |
pitte sa-madhuka-kṣīrā vāte tailāmla-saṃyutāḥ
saṃnipāta-samutthāyāḥ karma sādhāraṇaṃ hitam |
evaṃ yoniṣu śuddhāsu garbhaṃ vindanti yoṣitaḥ
34.61av saṃnipāta-samutthāyāṃ 34.61dv garbho bhavati yoṣitām
candano natayośīra-tiktā-padmebha-kesaraiḥ |
kuṭaja-tvak-phalaṃ mustaṃ jambv-āmrāsthi rasāñjanam || 61.1+1 ||
34.61.1+1bv -tiktā-padmebha-kesaram
padmakotpala-bilvābda-kaṭphalaiḥ sādhitā niśā |
dhātaky-ativiṣā-māṃsī-pāṭhā-moca-rasodakam || 61.1+2 ||
madhūkaṃ madhukānantā-śārivā-dāḍima-[tva]cam |
mṛl-lodhrārjuna-śaileya-samaṅgā nāgarāḥ samāḥ || 61.1+3 ||
cūrṇaṃ śreṣṭhāmbunā pītaṃ hanti lohita-mehinam |
mūrchā-tṛṣṇā-jvarārtāya raktātīsāra-mehinām || 61.1+4 ||
strīṇām asṛg-daraṃ yāti garbha-saṃsthāpanaṃ param || 61.1+5ab ||
a-duṣṭe prākṛte bīje jīvopakramaṇe sati |
pañca-karma-viśuddhasya puruṣasyāpi cendriyam
parīkṣya varṇair doṣāṇāṃ duṣṭaṃ tad-ghnair upācaret |
mañjiṣṭhā-kuṣṭha-tagara-tri-phalā-śarkarā-vacāḥ
rasaṃ śirīṣa-pattrāṇāṃ kalkaṃ ca ṣaḍ-ahaḥ pibet |
kṣīropanāśinā yoṣid ṛtu-snātā sutārthinī || 63.1+1 ||
dve niśe madhukaṃ medāṃ dīpyakaṃ kaṭu-rohiṇīm |
payasyā-hiṅgu-kākolī-vājigandhā-śatāvarīḥ
34.64av dve niśe madhukaṃ medā 34.64bv dīpyakaḥ kaṭu-rohiṇī 34.64cv
payasyā hiṅgu kākolī
34.64dv vājigandhā śatāvarī
piṣṭvākṣāṃśā ghṛta-prasthaṃ pacet kṣīra-catur-guṇam |
yoni-śukra-pradoṣeṣu tat sarveṣu praśasyate
34.65av piṣṭvākṣāṃśair ghṛta-prasthaṃ 34.65bv pacet kṣīraṃ catur-guṇam
34.65bv pacet kṣīre catur-guṇe
34.65dv tat sarveṣu ca śasyate
āyuṣyaṃ pauṣṭikaṃ medhyaṃ dhanyaṃ puṃ-savanaṃ param |
phala-sarpir iti khyātaṃ puṣpe pītaṃ phalāya yat
mriyamāṇa-prajānāṃ ca garbhiṇīnāṃ ca pūjitam |
etat paraṃ ca bālānāṃ graha-ghnaṃ deha-vardhanam
Original text: Aṣṭāṅgahṛdayasūtra · Data entry R. P. Das R. E. Emmerick · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0