Aṣṭāṅgahṛdayasūtra · Chapter 108
27.41cv vāta-pitta-janitān ati-vīryaṃ 27.41cv vāta-pitta-janitān ati-vīrya-
27.41dv -vyāpino 'pi vividhair upayogaiḥ
Uttarasthāna
hasty-aśva-pṛṣṭha-gamana-kaṭhinotkaṭakāsanaiḥ |
arśo-nidānābhihitair aparaiś ca niṣevitaiḥ
28.1bv -kaṭhinotkaṭukāsanaiḥ
an-iṣṭā-dṛṣṭa-pākena sadyo vā sādhu-garhaṇaiḥ |
prāyeṇa piṭikā-pūrvo yo 'ṅgule dvy-aṅgule 'pi vā
28.2av an-iṣṭa-diṣṭa-pākena
pāyor vraṇo 'ntar bāhyo vā duṣṭāsṛṅ-māṃsa-go bhavet |
vasti-mūtrāśayābhyāsa-gata-tvāt syandanātmakaḥ
28.3av pāyau vraṇo 'ntar bāhyo vā
bhagandaraḥ sa sarvāṃś ca dārayaty a-kriyā-vataḥ |
bhaga-vasti-gudāṃs teṣu dīryamāṇeṣu bhūribhiḥ
28.4av bhagandaraḥ sa sarvaś ca 28.4av bhagandaraḥ sa sarvasya
vāta-mūtra-śakṛc-chukraṃ khaiḥ sūkṣmair vamati kramāt |
doṣaiḥ pṛthag yutaiḥ sarvair āgantuḥ so 'ṣṭamaḥ smṛtaḥ
28.5dv āgantuś cāṣṭamaḥ smṛtaḥ
a-pakvaṃ piṭikāṃ āhuḥ pāka-prāptaṃ bhagandaram |
gūḍha-mūlāṃ sa-saṃrambhāṃ rug-āḍhyāṃ rūḍha-kopinīm
bhagandara-karīṃ vidyāt piṭikāṃ na tv ato 'nya-thā |
tatra śyāvāruṇā toda-bheda-sphuraṇa-ruk-karī
piṭikā mārutāt pittād uṣṭra-grīvā-vad ucchritā |
rāgiṇī tanur ūṣmāḍhyā jvara-dhūmāyanānvitā
28.8cv rāgiṇī tanu-sūkṣmā ca
sthirā snigdhā mahā-mūlā pāṇḍuḥ kaṇḍū-matī kaphāt |
śyāvā tāmrā sa-dāhoṣā ghora-rug vāta-pitta-jā
28.9cv śyāva-tāmrā sa-dāhoṣā
pāṇḍurā kiñ-cid-ā-śyāvā kṛcchra-pākā kaphānilāt |
pādāṅguṣṭha-samā sarvair doṣair nānā-vidha-vyathā
śūlā-rocaka-tṛḍ-dāha-jvara-cchardir-upadrutā |
vraṇa-tāṃ yānti tāḥ pakvāḥ pramādāt tatra vāta-jā
cīyate 'ṇu-mukhaiś chidraiḥ śata-ponaka-vat kramāt |
acchaṃ sravadbhir āsrāvam ajasraṃ phena-saṃyutam
28.12av dīryate 'ṇu-mukhaiś chidraiḥ 28.12bv śata-ponaka-vaktra-vat
śata-ponaka-saṃjño 'yam uṣṭra-grīvas tu pitta-jaḥ |
bahu-picchā-parisrāvī parisrāvī kaphodbhavaḥ
vāta-pittāj parikṣepī parikṣipya gudaṃ gatiḥ |
jāyate paritas tatra prākāraṃ parikheva ca
28.14dv prākāra-parikheva ca
ṛjur vāta-kaphād ṛjvyā gudo gatyātra dīryate |
kapha-pitte tu pūrvotthaṃ dur-nāmāśritya kupyataḥ
28.15bv gudo gatyā tu dīryate 28.15bv gudo gatyā nu dīryate 28.15cv
kapha-pitte tu pūrvoktaṃ
arśo-mūle tataḥ śophaḥ kaṇḍū-dāhādi-mān bhavet |
sa śīghraṃ pakva-bhinno 'sya kledayan mūlam arśasaḥ
sravaty ajasraṃ gatibhir ayam arśo-bhagandaraḥ |
sarva-jaḥ śambukāvartaḥ śambūkāvarta-saṃnibhaḥ
gatayo dārayanty asmin rug-vegair dāruṇair gudam |
asthi-leśo 'bhyavahṛto māṃsa-gṛddhyā yadā gudam
kṣiṇoti tiryaṅ nirgacchann un-mārgaṃ kṣatato gatiḥ |
syāt tataḥ pūya-dīrṇāyāṃ māṃsa-kothena tatra ca
28.19av kṣaṇoti tiryaṅ nirgacchan 28.19cv syāt tadā pūya-dīrṇāyāṃ
jāyante kṛmayas tasya khādantaḥ parito gudam |
vidārayanti na cirād un-mārgī kṣata-jaś ca saḥ
28.20av jāyante kṛmayas tebhyaḥ 28.20dv un-mārgī kṣata-jas tu saḥ
teṣu rug-dāha-kaṇḍv-ādīn vidyād vraṇa-niṣedhataḥ |
ṣaṭ kṛcchra-sādhanās teṣāṃ nicaya-kṣata-jau tyajet
28.21bv vidyād vraṇa-vibhaktitaḥ
pravāhiṇīṃ valīṃ prāptaṃ sevanīṃ vā samāśritam |
athāsya piṭikām eva tathā yatnād upācaret
śuddhy-asṛk-sruti-sekādyair yathā pākaṃ na gacchati |
pāke punar upasnigdhaṃ sveditaṃ cāvagāhataḥ
yantrayitvārśasam iva paśyet samyag bhagandaram |
arvācīnaṃ parācīnam antar-mukha-bahir-mukham
28.24cv avācīnaṃ parācīnam
athāntar-mukham eṣitvā samyak śastreṇa pāṭayet |
bahir-mukhaṃ ca niḥśeṣaṃ tataḥ kṣāreṇa sādhayet
agninā vā bhiṣak sādhu kṣāreṇaivoṣṭra-kandharam |
nāḍīr ekāntarāḥ kṛtvā pāṭayec chata-ponakam
28.26cv nāḍīm ekāntaraṃ kṛtvā 28.26dv pāṭayec chata-ponake
tāsu rūḍhāsu śeṣāś ca mṛtyur dīrṇe gude 'nya-thā |
parikṣepiṇi cāpy evaṃ nāḍy-uktaiḥ kṣāra-sūtrakaiḥ
arśo-bhagandare pūrvam arśāṃsi pratisādhayet |
tyaktvopacaryaḥ kṣata-jaḥ śalyaṃ śalya-vatas tataḥ
28.28bv arśāṃsi pratisārayet
āharec ca tathā dadyāt kṛmi-ghnaṃ lepa-bhojanam |
piṇḍa-nāḍy-ādayaḥ svedāḥ su-snigdhā ruji pūjitāḥ
28.29av āhareta tathā dadyāt 28.29av āharet tat tathā dadyāt 28.29av āharet
tu tathā dadyāt
sarva-tra ca bahu-cchidre chedān ālocya yojayet |
go-tīrtha-sarvato-bhadra-dala-lāṅgala-lāṅgalān
28.30av sarva-trāpi bahu-cchidre
pārśvaṃ gatena śastreṇa cchedo go-tīrthako mataḥ |
sarvataḥ sarvato-bhadraḥ pārśva-cchedo 'rdha-lāṅgalaḥ
28.31av pārśva-gatena śastreṇa 28.31av pārśvāgatena śastreṇa
pārśva-dvaye lāṅgalakaḥ samastāṃś cāgninā dahet |
āsrāva-mārgān niḥśeṣaṃ naivaṃ vikurute punaḥ
28.32cv āsrāva-mārgān niḥśeṣān
yateta koṣṭha-śuddhau ca bhiṣak tasyāntarāntarā |
lepo vraṇe biḍālāsthi tri-phalā-rasa-kalkitam
28.33av yateta koṣṭha-śuddhyai ca 28.33av yateta koṣṭha-saṃśuddhau
28.33dv tri-phalā-rasa-kalkitaḥ
jyotiṣmatī-malayu-lāṅgali-śelu-pāṭhā-kumbhāgni-sarja-karavīra-vacā-sudhārkaiḥ |
abhyañjanāya vipaceta bhagandarāṇāṃ tailaṃ vadanti paramaṃ hitam etad eṣām
28.34bv -kumbhāgni-sarji-karavīra-vacā-sudhārkaiḥ
28.34dv tailaṃ vadanti paramaṃ hitam etad eva
madhuka-lodhra-kaṇā-truṭi-reṇukā-dvi-rajanī-phalinī-paṭu-śārivāḥ |
kamala-kesara-padmaka-dhātakī-madana-sarja-rasāmaya-rodikāḥ
28.35dv -madana-sarja-rasāmaya-lodhrakāḥ
sa-bījapūra-cchadanair ebhis tailaṃ vipācitam |
bhagandarāpacī-kuṣṭha-madhu-meha-vraṇāpaham
madhu-taila-yutā viḍaṅga-sāra-tri-phalā-māgadhikā-kaṇāś ca līḍhāḥ |
kṛmi-kuṣṭha-bhagandara-prameha-kṣata-nāḍī-vraṇa-ropaṇā bhavanti
28.37bv -tri-phalā-māgadhikoṣaṇāś ca līḍhāḥ 28.37dv
-kṣata-nāḍī-vraṇa-rohaṇā bhavanti
amṛtā-truṭi-vella-vatsakaṃ kali-pathyāmalakāni gugguluḥ |
krama-vṛddham idaṃ madhu-drutaṃ piṭikā-sthaulya-bhagandarāñ jayet
28.38cv krama-vṛddham idaṃ madhu-plutaṃ
māgadhikāgni-kaliṅga-viḍaṅgair bilva-ghṛtaiḥ sa-varā-pala-ṣaṭkaiḥ |
guggulunā sadṛśena sametaiḥ kṣaudra-yutaiḥ sakalāmaya-nāśaḥ
28.39av māgadhikāgni-kaliṅga-viḍaṅgais 28.39bv tulya-ghṛtaiḥ
sa-varā-pala-ṣaṭkaiḥ
guggulu-pañca-palaṃ palikāṃśā māgadhikā tri-phalā ca pṛthak syāt |
tvak-truṭi-karṣa-yutaṃ madhu-līḍhaṃ kuṣṭha-bhagandara-gulma-gati-ghnam
śṛṅgavera-rajo-yuktaṃ tad eva ca su-bhāvitam |
kvāthena daśa-mūlasya viśeṣād vāta-roga-jit
uttamā-khadira-sāra-jaṃ rajaḥ śīlayann asana-vāri-bhāvitam |
hanti tulya-mahiṣākṣa-mākṣikaṃ kuṣṭha-meha-piṭikā-bhagandarān
28.42bv śīlayed anala-vāri-bhāvitam 28.42bv śīlayed asana-vāri-bhāvitam
28.42cv hanti tulya-mahiṣākhya-mākṣikaṃ
bhagandareṣv eṣa viśeṣa uktaḥ śeṣāṇi tu vyañjana-sādhanāni |
vraṇādhikārāt pariśīlanāc ca samyag viditvaupayikaṃ vidadhyāt
28.43dv samyag viditvauṣadhikaṃ vidadhyāt
aśva-pṛṣṭha-gamanaṃ cala-rodhaṃ madya-maithunam a-jīrṇam a-sātmyam |
sāhasāni vividhāni ca rūḍhe vatsaraṃ parihared adhikaṃ vā
Original text: Aṣṭāṅgahṛdayasūtra · Data entry R. P. Das R. E. Emmerick · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0