અષ્ટાઙ્ગહૃદયસૂત્ર · અધ્યાય 108

27.41ચ્વ્ વાત-પિત્ત-જનિતાન્ અતિ-વીર્યં 27.41ચ્વ્ વાત-પિત્ત-જનિતાન્ અતિ-વીર્ય-
27.41દ્વ્ -વ્યાપિનો ઽપિ વિવિધૈર્ ઉપયોગૈઃ
ઉત્તરસ્થાન
હસ્ત્ય્-અશ્વ-પૃષ્ઠ-ગમન-કઠિનોત્કટકાસનૈઃ ।
અર્શો-નિદાનાભિહિતૈર્ અપરૈશ્ ચ નિષેવિતૈઃ

28.1બ્વ્ -કઠિનોત્કટુકાસનૈઃ
અન્-ઇષ્ટા-દૃષ્ટ-પાકેન સદ્યો વા સાધુ-ગર્હણૈઃ ।
પ્રાયેણ પિટિકા-પૂર્વો યો ઽઙ્ગુલે દ્વ્ય્-અઙ્ગુલે ઽપિ વા

28.2અવ્ અન્-ઇષ્ટ-દિષ્ટ-પાકેન
પાયોર્ વ્રણો ઽન્તર્ બાહ્યો વા દુષ્ટાસૃઙ્-માંસ-ગો ભવેત્ ।
વસ્તિ-મૂત્રાશયાભ્યાસ-ગત-ત્વાત્ સ્યન્દનાત્મકઃ

28.3અવ્ પાયૌ વ્રણો ઽન્તર્ બાહ્યો વા
ભગન્દરઃ સ સર્વાંશ્ ચ દારયત્ય્ અ-ક્રિયા-વતઃ ।
ભગ-વસ્તિ-ગુદાંસ્ તેષુ દીર્યમાણેષુ ભૂરિભિઃ

28.4અવ્ ભગન્દરઃ સ સર્વશ્ ચ 28.4અવ્ ભગન્દરઃ સ સર્વસ્ય
વાત-મૂત્ર-શકૃચ્-છુક્રં ખૈઃ સૂક્ષ્મૈર્ વમતિ ક્રમાત્ ।
દોષૈઃ પૃથગ્ યુતૈઃ સર્વૈર્ આગન્તુઃ સો ઽષ્ટમઃ સ્મૃતઃ

28.5દ્વ્ આગન્તુશ્ ચાષ્ટમઃ સ્મૃતઃ
અ-પક્વં પિટિકાં આહુઃ પાક-પ્રાપ્તં ભગન્દરમ્ ।
ગૂઢ-મૂલાં સ-સંરમ્ભાં રુગ્-આઢ્યાં રૂઢ-કોપિનીમ્

ભગન્દર-કરીં વિદ્યાત્ પિટિકાં ન ત્વ્ અતો ઽન્ય-થા ।
તત્ર શ્યાવારુણા તોદ-ભેદ-સ્ફુરણ-રુક્-કરી

પિટિકા મારુતાત્ પિત્તાદ્ ઉષ્ટ્ર-ગ્રીવા-વદ્ ઉચ્છ્રિતા ।
રાગિણી તનુર્ ઊષ્માઢ્યા જ્વર-ધૂમાયનાન્વિતા

28.8ચ્વ્ રાગિણી તનુ-સૂક્ષ્મા ચ
સ્થિરા સ્નિગ્ધા મહા-મૂલા પાણ્ડુઃ કણ્ડૂ-મતી કફાત્ ।
શ્યાવા તામ્રા સ-દાહોષા ઘોર-રુગ્ વાત-પિત્ત-જા

28.9ચ્વ્ શ્યાવ-તામ્રા સ-દાહોષા
પાણ્ડુરા કિઞ્-ચિદ્-આ-શ્યાવા કૃચ્છ્ર-પાકા કફાનિલાત્ ।
પાદાઙ્ગુષ્ઠ-સમા સર્વૈર્ દોષૈર્ નાના-વિધ-વ્યથા

શૂલા-રોચક-તૃડ્-દાહ-જ્વર-ચ્છર્દિર્-ઉપદ્રુતા ।
વ્રણ-તાં યાન્તિ તાઃ પક્વાઃ પ્રમાદાત્ તત્ર વાત-જા

ચીયતે ઽણુ-મુખૈશ્ છિદ્રૈઃ શત-પોનક-વત્ ક્રમાત્ ।
અચ્છં સ્રવદ્ભિર્ આસ્રાવમ્ અજસ્રં ફેન-સંયુતમ્

28.12અવ્ દીર્યતે ઽણુ-મુખૈશ્ છિદ્રૈઃ 28.12બ્વ્ શત-પોનક-વક્ત્ર-વત્
શત-પોનક-સંજ્ઞો ઽયમ્ ઉષ્ટ્ર-ગ્રીવસ્ તુ પિત્ત-જઃ ।
બહુ-પિચ્છા-પરિસ્રાવી પરિસ્રાવી કફોદ્ભવઃ

વાત-પિત્તાજ્ પરિક્ષેપી પરિક્ષિપ્ય ગુદં ગતિઃ ।
જાયતે પરિતસ્ તત્ર પ્રાકારં પરિખેવ ચ

28.14દ્વ્ પ્રાકાર-પરિખેવ ચ
ઋજુર્ વાત-કફાદ્ ઋજ્વ્યા ગુદો ગત્યાત્ર દીર્યતે ।
કફ-પિત્તે તુ પૂર્વોત્થં દુર્-નામાશ્રિત્ય કુપ્યતઃ

28.15બ્વ્ ગુદો ગત્યા તુ દીર્યતે 28.15બ્વ્ ગુદો ગત્યા નુ દીર્યતે 28.15ચ્વ્
કફ-પિત્તે તુ પૂર્વોક્તં
અર્શો-મૂલે તતઃ શોફઃ કણ્ડૂ-દાહાદિ-માન્ ભવેત્ ।
સ શીઘ્રં પક્વ-ભિન્નો ઽસ્ય ક્લેદયન્ મૂલમ્ અર્શસઃ

સ્રવત્ય્ અજસ્રં ગતિભિર્ અયમ્ અર્શો-ભગન્દરઃ ।
સર્વ-જઃ શમ્બુકાવર્તઃ શમ્બૂકાવર્ત-સંનિભઃ

ગતયો દારયન્ત્ય્ અસ્મિન્ રુગ્-વેગૈર્ દારુણૈર્ ગુદમ્ ।
અસ્થિ-લેશો ઽભ્યવહૃતો માંસ-ગૃદ્ધ્યા યદા ગુદમ્

ક્ષિણોતિ તિર્યઙ્ નિર્ગચ્છન્ન્ ઉન્-માર્ગં ક્ષતતો ગતિઃ ।
સ્યાત્ તતઃ પૂય-દીર્ણાયાં માંસ-કોથેન તત્ર ચ

28.19અવ્ ક્ષણોતિ તિર્યઙ્ નિર્ગચ્છન્ 28.19ચ્વ્ સ્યાત્ તદા પૂય-દીર્ણાયાં
જાયન્તે કૃમયસ્ તસ્ય ખાદન્તઃ પરિતો ગુદમ્ ।
વિદારયન્તિ ન ચિરાદ્ ઉન્-માર્ગી ક્ષત-જશ્ ચ સઃ

28.20અવ્ જાયન્તે કૃમયસ્ તેભ્યઃ 28.20દ્વ્ ઉન્-માર્ગી ક્ષત-જસ્ તુ સઃ
તેષુ રુગ્-દાહ-કણ્ડ્વ્-આદીન્ વિદ્યાદ્ વ્રણ-નિષેધતઃ ।
ષટ્ કૃચ્છ્ર-સાધનાસ્ તેષાં નિચય-ક્ષત-જૌ ત્યજેત્

28.21બ્વ્ વિદ્યાદ્ વ્રણ-વિભક્તિતઃ
પ્રવાહિણીં વલીં પ્રાપ્તં સેવનીં વા સમાશ્રિતમ્ ।
અથાસ્ય પિટિકામ્ એવ તથા યત્નાદ્ ઉપાચરેત્

શુદ્ધ્ય્-અસૃક્-સ્રુતિ-સેકાદ્યૈર્ યથા પાકં ન ગચ્છતિ ।
પાકે પુનર્ ઉપસ્નિગ્ધં સ્વેદિતં ચાવગાહતઃ

યન્ત્રયિત્વાર્શસમ્ ઇવ પશ્યેત્ સમ્યગ્ ભગન્દરમ્ ।
અર્વાચીનં પરાચીનમ્ અન્તર્-મુખ-બહિર્-મુખમ્

28.24ચ્વ્ અવાચીનં પરાચીનમ્
અથાન્તર્-મુખમ્ એષિત્વા સમ્યક્ શસ્ત્રેણ પાટયેત્ ।
બહિર્-મુખં ચ નિઃશેષં તતઃ ક્ષારેણ સાધયેત્

અગ્નિના વા ભિષક્ સાધુ ક્ષારેણૈવોષ્ટ્ર-કન્ધરમ્ ।
નાડીર્ એકાન્તરાઃ કૃત્વા પાટયેચ્ છત-પોનકમ્

28.26ચ્વ્ નાડીમ્ એકાન્તરં કૃત્વા 28.26દ્વ્ પાટયેચ્ છત-પોનકે
તાસુ રૂઢાસુ શેષાશ્ ચ મૃત્યુર્ દીર્ણે ગુદે ઽન્ય-થા ।
પરિક્ષેપિણિ ચાપ્ય્ એવં નાડ્ય્-ઉક્તૈઃ ક્ષાર-સૂત્રકૈઃ

અર્શો-ભગન્દરે પૂર્વમ્ અર્શાંસિ પ્રતિસાધયેત્ ।
ત્યક્ત્વોપચર્યઃ ક્ષત-જઃ શલ્યં શલ્ય-વતસ્ તતઃ

28.28બ્વ્ અર્શાંસિ પ્રતિસારયેત્
આહરેચ્ ચ તથા દદ્યાત્ કૃમિ-ઘ્નં લેપ-ભોજનમ્ ।
પિણ્ડ-નાડ્ય્-આદયઃ સ્વેદાઃ સુ-સ્નિગ્ધા રુજિ પૂજિતાઃ

28.29અવ્ આહરેત તથા દદ્યાત્ 28.29અવ્ આહરેત્ તત્ તથા દદ્યાત્ 28.29અવ્ આહરેત્
તુ તથા દદ્યાત્
સર્વ-ત્ર ચ બહુ-ચ્છિદ્રે છેદાન્ આલોચ્ય યોજયેત્ ।
ગો-તીર્થ-સર્વતો-ભદ્ર-દલ-લાઙ્ગલ-લાઙ્ગલાન્

28.30અવ્ સર્વ-ત્રાપિ બહુ-ચ્છિદ્રે
પાર્શ્વં ગતેન શસ્ત્રેણ ચ્છેદો ગો-તીર્થકો મતઃ ।
સર્વતઃ સર્વતો-ભદ્રઃ પાર્શ્વ-ચ્છેદો ઽર્ધ-લાઙ્ગલઃ

28.31અવ્ પાર્શ્વ-ગતેન શસ્ત્રેણ 28.31અવ્ પાર્શ્વાગતેન શસ્ત્રેણ
પાર્શ્વ-દ્વયે લાઙ્ગલકઃ સમસ્તાંશ્ ચાગ્નિના દહેત્ ।
આસ્રાવ-માર્ગાન્ નિઃશેષં નૈવં વિકુરુતે પુનઃ

28.32ચ્વ્ આસ્રાવ-માર્ગાન્ નિઃશેષાન્
યતેત કોષ્ઠ-શુદ્ધૌ ચ ભિષક્ તસ્યાન્તરાન્તરા ।
લેપો વ્રણે બિડાલાસ્થિ ત્રિ-ફલા-રસ-કલ્કિતમ્

28.33અવ્ યતેત કોષ્ઠ-શુદ્ધ્યૈ ચ 28.33અવ્ યતેત કોષ્ઠ-સંશુદ્ધૌ
28.33દ્વ્ ત્રિ-ફલા-રસ-કલ્કિતઃ
જ્યોતિષ્મતી-મલયુ-લાઙ્ગલિ-શેલુ-પાઠા-કુમ્ભાગ્નિ-સર્જ-કરવીર-વચા-સુધાર્કૈઃ ।
અભ્યઞ્જનાય વિપચેત ભગન્દરાણાં તૈલં વદન્તિ પરમં હિતમ્ એતદ્ એષામ્

28.34બ્વ્ -કુમ્ભાગ્નિ-સર્જિ-કરવીર-વચા-સુધાર્કૈઃ
28.34દ્વ્ તૈલં વદન્તિ પરમં હિતમ્ એતદ્ એવ
મધુક-લોધ્ર-કણા-ત્રુટિ-રેણુકા-દ્વિ-રજની-ફલિની-પટુ-શારિવાઃ ।
કમલ-કેસર-પદ્મક-ધાતકી-મદન-સર્જ-રસામય-રોદિકાઃ

28.35દ્વ્ -મદન-સર્જ-રસામય-લોધ્રકાઃ
સ-બીજપૂર-ચ્છદનૈર્ એભિસ્ તૈલં વિપાચિતમ્ ।
ભગન્દરાપચી-કુષ્ઠ-મધુ-મેહ-વ્રણાપહમ્

મધુ-તૈલ-યુતા વિડઙ્ગ-સાર-ત્રિ-ફલા-માગધિકા-કણાશ્ ચ લીઢાઃ ।
કૃમિ-કુષ્ઠ-ભગન્દર-પ્રમેહ-ક્ષત-નાડી-વ્રણ-રોપણા ભવન્તિ

28.37બ્વ્ -ત્રિ-ફલા-માગધિકોષણાશ્ ચ લીઢાઃ 28.37દ્વ્
-ક્ષત-નાડી-વ્રણ-રોહણા ભવન્તિ
અમૃતા-ત્રુટિ-વેલ્લ-વત્સકં કલિ-પથ્યામલકાનિ ગુગ્ગુલુઃ ।
ક્રમ-વૃદ્ધમ્ ઇદં મધુ-દ્રુતં પિટિકા-સ્થૌલ્ય-ભગન્દરાઞ્ જયેત્

28.38ચ્વ્ ક્રમ-વૃદ્ધમ્ ઇદં મધુ-પ્લુતં
માગધિકાગ્નિ-કલિઙ્ગ-વિડઙ્ગૈર્ બિલ્વ-ઘૃતૈઃ સ-વરા-પલ-ષટ્કૈઃ ।
ગુગ્ગુલુના સદૃશેન સમેતૈઃ ક્ષૌદ્ર-યુતૈઃ સકલામય-નાશઃ

28.39અવ્ માગધિકાગ્નિ-કલિઙ્ગ-વિડઙ્ગૈસ્ 28.39બ્વ્ તુલ્ય-ઘૃતૈઃ
સ-વરા-પલ-ષટ્કૈઃ
ગુગ્ગુલુ-પઞ્ચ-પલં પલિકાંશા માગધિકા ત્રિ-ફલા ચ પૃથક્ સ્યાત્ ।
ત્વક્-ત્રુટિ-કર્ષ-યુતં મધુ-લીઢં કુષ્ઠ-ભગન્દર-ગુલ્મ-ગતિ-ઘ્નમ્

શૃઙ્ગવેર-રજો-યુક્તં તદ્ એવ ચ સુ-ભાવિતમ્ ।
ક્વાથેન દશ-મૂલસ્ય વિશેષાદ્ વાત-રોગ-જિત્

ઉત્તમા-ખદિર-સાર-જં રજઃ શીલયન્ન્ અસન-વારિ-ભાવિતમ્ ।
હન્તિ તુલ્ય-મહિષાક્ષ-માક્ષિકં કુષ્ઠ-મેહ-પિટિકા-ભગન્દરાન્

28.42બ્વ્ શીલયેદ્ અનલ-વારિ-ભાવિતમ્ 28.42બ્વ્ શીલયેદ્ અસન-વારિ-ભાવિતમ્
28.42ચ્વ્ હન્તિ તુલ્ય-મહિષાખ્ય-માક્ષિકં
ભગન્દરેષ્વ્ એષ વિશેષ ઉક્તઃ શેષાણિ તુ વ્યઞ્જન-સાધનાનિ ।
વ્રણાધિકારાત્ પરિશીલનાચ્ ચ સમ્યગ્ વિદિત્વૌપયિકં વિદધ્યાત્

28.43દ્વ્ સમ્યગ્ વિદિત્વૌષધિકં વિદધ્યાત્
અશ્વ-પૃષ્ઠ-ગમનં ચલ-રોધં મદ્ય-મૈથુનમ્ અ-જીર્ણમ્ અ-સાત્મ્યમ્ ।
સાહસાનિ વિવિધાનિ ચ રૂઢે વત્સરં પરિહરેદ્ અધિકં વા