Aṣṭāṅgahṛdayasūtra · Chapter 106
25.66av ebhiḥ prakṣālanālepa- 25.66bv -ghṛta-taila-rasa-kriyāḥ
jātī-nimba-paṭola-pattra-kaṭukā-dārvī-niśā-śārivā- || 67a ||
-mañjiṣṭhābhaya-siktha-tuttha-madhukair naktāhva-bījānvitaiḥ || 67b ||
25.67bv -mañjiṣṭhābhaya-siktha-tuttha-madhukair naktāhva-bījais tathā
sarpiḥ sādhyam anena sūkṣma-vadanā marmāśritāḥ kledino || 67c ||
25.67cv sarpiḥ sādhyam anena sūkṣma-vadanā marmāśritāḥ srāviṇo
25.67cv sarpiḥ siddham anena sūkṣma-vadanā marmāśritāḥ kledino
gambhīrāḥ sa-rujo vraṇāḥ sa-gatayaḥ śudhyanti rohanti ca || 67d ||
25.67dv gambhīrāḥ sa-rujo vraṇāḥ sa-gatikāḥ śudhyanti rohanti ca
sādhitaṃ sva-rase tailaṃ kākamācyāś catur-guṇe |
gati-bhājām api hitaṃ vraṇānāṃ ropaṇaṃ param || 67+1 ||
25.67+1cv gati-bhājām api varaṃ
Uttarasthāna
sadyo-vraṇā ye sahasā saṃbhavanty abhighātataḥ |
an-antair api tair aṅgam ucyate juṣṭam aṣṭa-dhā
ghṛṣṭāvakṛtta-vicchinna-pravilambita-pātitam |
viddhaṃ bhinnaṃ vidalitaṃ tatra ghṛṣṭaṃ lasīkayā
26.2bv -pravilambi-nipātitam
rakta-leśena vā yuktaṃ sa-ploṣaṃ chedanāt sravet |
avagāḍhaṃ tataḥ kṛttaṃ vicchinnaṃ syāt tato 'pi ca
pravilambi sa-śeṣe 'sthni patitaṃ pātitaṃ tanoḥ |
sūkṣmāsya-śalya-viddhaṃ tu viddhaṃ koṣṭha-vivarjitam
26.4av pravilambi sa-śeṣāsthi
bhinnam anyad vidalitaṃ majja-rakta-pariplutam |
prahāra-pīḍanotpeṣāt sahāsthnā pṛthu-tāṃ gatam
26.5cv prahāra-pīḍanotpātaiḥ 26.5cv prahāra-pīḍanāt teṣāṃ
sadyaḥ sadyo-vraṇaṃ siñced atha yaṣṭy-āhva-sarpiṣā |
tīvra-vyathaṃ kavoṣṇena balā-tailena vā punaḥ
kṣatoṣmaṇo nigrahārthaṃ tat-kālaṃ visṛtasya ca |
kaṣāya-śīta-madhura-snigdhā lepādayo hitāḥ
sadyo-vraṇeṣv āyateṣu saṃdhānārthaṃ viśeṣataḥ |
madhu-sarpiś ca yuñjīta pitta-ghnīś ca himāḥ kriyāḥ
26.8cv madhu-sarpiḥ prayuñjīta
sa-saṃrambheṣu kartavyam ūrdhvaṃ cādhaś ca śodhanam |
upavāso hitaṃ bhuktaṃ pratataṃ rakta-mokṣaṇam
26.9cv upavāso hitas tatra
ghṛṣṭe vidalite caiṣa su-tarām iṣyate vidhiḥ |
tayor hy alpaṃ sravaty asraṃ pākas tenāśu jāyate
aty-artham asraṃ sravati prāya-śo 'nya-tra vikṣate |
tato rakta-kṣayād vāyau kupite 'ti-rujā-kare
26.11av aty-artham asraṃ vamati 26.11bv prāya-śo 'nya-tra ca kṣate
sneha-pāna-parīṣeka-sveda-lepopanāhanam |
sneha-vastiṃ ca kurvīta vāta-ghnauṣadha-sādhitam
26.12dv snehair vastiṃ ca kurvīta 26.12dv vāta-ghnauṣadha-sādhitaiḥ
iti sāptāhikaḥ proktaḥ sadyo-vraṇa-hito vidhiḥ |
saptāhād gata-vege tu pūrvoktaṃ vidhim ācaret
26.13av iti saptāhikaḥ proktaḥ
prāyaḥ sāmānya-karmedaṃ vakṣyate tu pṛthak pṛthak |
ghṛṣṭe rujaṃ nigṛhyāśu vraṇe cūrṇāni yojayet
kalkādīny avakṛtte tu vicchinna-pravilambinoḥ |
sīvanaṃ vidhinoktena bandhanaṃ cānu pīḍanam
26.15dv bandhanaṃ cāśu pīḍanam
a-sādhyaṃ sphuṭitaṃ netram a-dīrṇaṃ lambate tu yat |
saṃniveśya yathā-sthānam a-vyāviddha-siraṃ bhiṣak
26.16bv udīrṇaṃ lambate tu yat 26.16cv saṃniveśya yathā-sthānaṃ 26.16dv
sūcyā vidhyet sirāṃ bhiṣak
pīḍayet pāṇinā padma-palāśāntaritena tat |
tato 'sya secane nasye tarpaṇe ca hitaṃ haviḥ
26.17dv tarpaṇe kathitaṃ haviḥ
vipakvam ājaṃ yaṣṭy-āhva-jīvakarṣabhakotpalaiḥ |
sa-payaskaiḥ paraṃ tad dhi sarva-netrābhighāta-jit
gala-pīḍāvasanne 'kṣṇi vamanotkāsana-kṣavāḥ |
prāṇāyāmo 'tha-vā kāryaḥ kriyā ca kṣata-netra-vat
26.19av gala-pīḍo 'vasanne 'kṣṇi 26.19bv vamanotkleśana-kṣavāḥ
karṇe sthānāc cyute syūte śrotas tailena pūrayet |
kṛkāṭikāyāṃ chinnāyāṃ nirgacchaty api mārute
26.20av karṇe sthāna-cyute syūte 26.20bv srotas tailena pūrayet
samaṃ niveśya badhnīyāt syūtvā śīghraṃ nir-antaram |
ājena sarpiṣā cātra pariṣekaḥ praśasyate
26.21av samāṃ niveśya badhnīyāt 26.21cv ājena sarpiṣā tatra
uttāno 'nnāni bhuñjīta śayīta ca su-yantritaḥ |
ghātaṃ śākhāsu tiryak-sthaṃ gātre samyaṅ-niveśite
syūtvā vellita-bandhena badhnīyād ghana-vāsasā |
carmaṇā goṣ-phaṇā-bandhaḥ kāryaś cā-saṃgate vraṇe
26.23dv kāryaś cāṃsa-gate vraṇe 26.23dv kāryaś cāṃśa-gate vraṇe
pādau vilambi-muṣkasya prokṣya netre ca vāriṇā |
praveśya vṛṣaṇau sīvyet sevanyā tunna-saṃjñayā
26.24dv sevanyā picu-yuktayā 26.24dv sīvanyā picu-yuktayā
kāryaś ca goṣ-phaṇā-bandhaḥ kaṭyām āveśya paṭṭakam |
sneha-sekaṃ na kurvīta tatra klidyati hi vraṇaḥ
26.25dv tatra klidyanti hi vraṇāḥ 26.25dv tena klidyanti hi vraṇāḥ
kālānusāry-agurv-elā-jātī-candana-parpaṭaiḥ |
śilā-dārvy-amṛtā-tutthaiḥ siddhaṃ tailaṃ ca ropaṇam
26.26bv -jātī-candana-padmakaiḥ
chinnāṃ niḥśeṣataḥ śākhāṃ dagdhvā tailena yuktitaḥ |
badhnīyāt kośa-bandhena tato vraṇa-vad ācaret
26.27bv dagdhvā tailena yuktibhiḥ
kāryā śalyāhṛte viddhe bhaṅgād vidalite kriyā |
śiraso 'pahṛte śalye vāla-vartiṃ praveśayet
mastuluṅga-sruteḥ kruddho hanyād enaṃ calo 'nya-thā |
vraṇe rohati caikaikaṃ śanair apanayet kacam
26.29av mastuluṅga-srute kruddho
mastuluṅga-srutau khāden mastiṣkān anya-jīva-jān |
śalye hṛte 'ṅgād anyasmāt sneha-vartiṃ nidhāpayet
dūrāvagāḍhāḥ sūkṣmāsyā ye vraṇāḥ sruta-śoṇitāḥ |
secayec cakra-tailena sūkṣma-netrārpitena tān
bhinne koṣṭhe 'sṛjā pūrṇe mūrchā-hṛt-pārśva-vedanāḥ |
jvaro dāhas tṛḍ ādhmānaṃ bhaktasyān-abhinandanam
saṅgo viṇ-mūtra-marutāṃ śvāsaḥ svedo 'kṣi-rakta-tā |
loha-gandhi-tvam āsyasya syād gātre ca vi-gandha-tā
āmāśaya-sthe rudhire rudhiraṃ chardayaty api |
ādhmānenāti-mātreṇa śūlena ca viśasyate
26.34dv śūlena ca vinaśyati 26.34dv śūlena ca viśiṣyate
pakvāśaya-sthe rudhire sa-śūlaṃ gauravaṃ bhavet |
nābher adhas-tāc chīta-tvaṃ khebhyo raktasya cāgamaḥ
a-bhinno 'py āśayaḥ sūkṣmaiḥ srotobhir abhipūryate |
asṛjā syandamānena pārśve mūtreṇa vasti-vat
tatrāntar-lohitaṃ śīta-pādocchvāsa-karānanam |
raktākṣaṃ pāṇdu-vadanam ānaddhaṃ ca vivarjayet
āmāśaya-sthe vamanaṃ hitaṃ pakvāśayāśrite |
virecanaṃ nirūhaṃ ca niḥ-snehoṣṇair viśodhanaiḥ
26.38bv hitaṃ pakvāśayāśraye 26.38bv hitaṃ pakvāśaya-sthite 26.38dv
niḥ-snehoṣṇair viśodhanam
yava-kola-kulatthānāṃ rasaiḥ sneha-vivarjitaiḥ |
bhuñjītānnaṃ yavāgūṃ vā pibet saindhava-saṃyutām
26.39dv pibet saindhava-saṃyutam
ati-niḥsruta-raktas tu bhinna-koṣṭhaḥ pibed asṛk |
kliṣṭa-cchinnāntra-bhedena koṣṭha-bhedo dvi-dhā smṛtaḥ
26.40av ati-niḥsṛta-raktas tu 26.40cv klinna-bhinnāntra-bhedena 26.40cv
śliṣṭa-cchinnāntra-bhedena
mūrchādayo 'lpāḥ prathame dvitīye tv ati-bādhakāḥ |
kliṣṭāntraḥ saṃśayī dehī chinnāntro naiva jīvati
26.41cv klinnāntraḥ saṃśayī dehī 26.41cv kliṣṭāntraḥ saṃśaye dehī 26.41cv
śliṣṭāntraḥ saṃśayī dehī
26.41dv bhinnāntro naiva jīvati
yathā-svaṃ mārgam āpannā yasya viṇ-mūtra-mārutāḥ |
vy-upadravaḥ sa bhinne 'pi koṣṭhe jīvaty a-saṃśayam
a-bhinnam antraṃ niṣkrāntaṃ praveśyaṃ na tv ato 'nya-thā |
utpaṅgila-śiro-grastaṃ tad apy eke vadanti tu
26.43cv urogala-śiro-grastaṃ 26.43cv uroṅgila-śiro-grastaṃ 26.43cv
pupuṅgala-śiro-grastaṃ
26.43cv vayaṅgila-śiro-grastaṃ
prakṣālya payasā digdhaṃ tṛṇa-śoṇita-pāṃsubhiḥ |
praveśayet kḷpta-nakho ghṛtenāktaṃ śanaiḥ śanaiḥ
kṣīreṇārdrī-kṛtaṃ śuṣkaṃ bhūri-sarpiḥ-pariplutam |
aṅgulyā pramṛśet kaṇṭhaṃ jalenodvejayed api
tathāntrāṇi viśanty antas tat-kālaṃ pīḍayanti ca |
vraṇa-saukṣmyād bahu-tvād vā koṣṭham antram an-āviśat
26.46bv tat-kālaṃ pīḍayeta ca
tat-pramāṇena jaṭharaṃ pāṭayitvā praveśayet |
yathā-sthānaṃ sthite samyak antre sīvyed anu vraṇam
26.47cv yathā-sthāna-sthite samyag
sthānād apetam ādatte jīvitaṃ kupitaṃ ca tat |
veṣṭayitvānu paṭṭena ghṛtena pariṣecayet
26.48bv jīvitaṃ kupitaṃ ca yat
cūrṇair yathoktaiḥ saṃdhānaṃ kṛtvā kṣaudra-ghṛta-plutaiḥ |
tataḥ kavalikāṃ dattvā veṣṭayed anu-pūrva-śaḥ || 48.1+1 ||
pāyayeta tataḥ koṣṇaṃ citrā-taila-yutaṃ payaḥ |
mṛdu-kriyārthaṃ śakṛto vāyoś cādhaḥ-pravṛttaye
26.49av pāyayet taṃ tataḥ koṣṇaṃ 26.49bv citra-taila-yutaṃ payaḥ
anuvarteta varṣaṃ ca yathoktaṃ vraṇa-yantraṇām |
udarān medaso vartiṃ nirgatāṃ bhasmanā mṛdā
26.50bv yathoktaṃ vraṇa-yantraṇam
avakīrya kaṣāyair vā ślakṣṇair mūlais tataḥ samam |
dṛḍhaṃ baddhvā ca sūtreṇa vardhayet kuśalo bhiṣak
26.51bv ślakṣṇair mūle tataḥ samam 26.51bv ślakṣṇaiś cūrṇais tataḥ samam
tīkṣṇenāgni-prataptena śastreṇa sakṛd eva tu |
syād anya-thā rug āṭopo mṛtyur vā chidyamānayā
sa-kṣaudre ca vraṇe baddhe su-jīrṇe 'nne ghṛtaṃ pibet |
kṣīraṃ vā śarkarā-citrā-lākṣā-gokṣurakaiḥ śṛtam
26.53av sa-kṣaudre tu vraṇe baddhe 26.53bv su-jīrṇānno ghṛtaṃ pibet
rug-dāha-jit sa-yaṣṭy-āhvaiḥ paraṃ pūrvodito vidhiḥ |
medo-granthy-uditaṃ tatra tailam abhyañjane hitam
26.54cv medo-granthy-uditaṃ cātra
tālīśaṃ padmakaṃ māṃsī hareṇv-aguru-candanam |
haridre padma-bījāni sośīraṃ madhukaṃ ca taiḥ
pakvaṃ sadyo-vraṇeṣūktaṃ tailaṃ ropaṇam uttamam |
gūḍha-prahārābhihate patite viṣamoccakaiḥ
26.56cv mūḍha-prahārābhihate
kāryaṃ vātāsra-jit tṛpti-mardanābhyañjanādikam |
viśliṣṭa-dehaṃ mathitaṃ kṣīṇaṃ marmāhataṃ hatam
Original text: Aṣṭāṅgahṛdayasūtra · Data entry R. P. Das R. E. Emmerick · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0